پاکستان کشوری اسلامی است که ۳ در صد جمعیت آن را اقلیت ‌های غیرمسلمان تشکیل می ‌دهند و به ادیان و مذاهب مختلفی از جمله دین مسیحیت، هندوئیسم، سیکیسم، بودیسم و ​​جینیسم، فرقه احمدی و سایر اقلیت های غیر مسلمان وابسته ‌اند. قانون اساسی پاکستان، یک قانون اساسی اسلامی برگرفته از قرآن کریم و احادیث پیامبر اکرم (ص) است و طبق اسلام، همه اقلیت ‌های غیرمسلمان از حقوق برابری با مسلمانان برخوردارند، بنابراین همه اقلیت ‌های مذهبی در این کشور از آزادی کامل مذهبی برخوردارند. علیرغم تبلیغات منفی نیروهای متخاصم خارجی و ضد اسلامی علیه پاکستان، همه دولت‌ های پاکستان همواره برای هماهنگی مذهبی تلاش کرده ‌اند و می کنند، اما بیش از آن، تعداد زیادی از علمای شیعه و سنی پاکستان شبانه‌ روزی برای هماهنگی مذهبی تلاش می ‌کنند، اما برخی از گروه ‌های افراطی سنی، از جمله حزب ممنوعه تحریک لبیک پاکستان، تحریک صراط مستقیم، وابسته به دکتر آصف اشرف جلالی، موهن سابق حضرت فاطمه زهرا (س)، بانوی بزرگ اسلام، سپاه صحابه پاکستان، تحریک طالبان پاکستان، لشکر جهنگوی، القاعده و سایر گروه های افراطی مذهبی اهل سنت بریلوی و دیوبندی اغلب باعث تحریک مذهبی می ‌شوند و به همین دلیل بارها و بارها، به دلایل درگیری معمولی و شخصی، افراد مرتبط با این سازمان ‌ها، مردم هر یک از اقلیت‌ های مذهبی مذکور را هدف قرار می‌ دهند و به همین دلیل فضای هماهنگی در کل کشور تحت تأثیر منفی قرار می‌ گیرد و بهانه ای به دست دشمنان پاکستان و اسلام می رسد تا علیه پاکستان یا دین اسلام توطئه کنند، لذا برخی از علمای اهل سنت از جمله، مفتی گلزار احمد نعیمی، رئیس سازمان جماعت اهل حرم پاکستان در اسلام آباد، علامه حیدر علوی، واعظ معروف اهل سنت در راولپندی، صاحبزاده حسیب احمد نذیری، رئیس جمعیت علمای پاکستان شاخه نورانی، مفتی حنیف قریشی، واعظ معروف اهل سنّت بریلوی در راولپندی و اسلام آباد، مفتی عقیل پیرزاده، عالم برجسته اهل سنت، میان محمد اسلم معاون رئیس حزب جماعت اسلامی پاکستان در اسلام آباد و سایر علمای معتدل اهل سنت بریلوی و دیوبندی مانند همیشه برای هماهنگی مذهبی در شهرهای راولپندی و اسلام آباد تلاش می کنند، به همین ترتیب علامه سید ساجد علی نقوی، رهبر ملت جعفری پاکستان و رئیس شورای علمای شیعه پاکستان، سناتور راجا ناصر عباس جعفری، رئیس حزب مجلس وحدت مسلمین پاکستان، علامه امین شهیدی، رئیس سازمان امت واحده پاکستان، علامه عارف حسین واحدی، معاون رئیس شورای علمای شیعه پاکستان، علامه اشفاق حسین وحیدی، رئیس هیأت هماهنگی بین ادیان استرالیا و پاکستان در اسلام آباد، علامه انور نجفی، رئیس حوزه علمیه جامعه الکوثر در اسلام آباد و تعداد زیادی از علمای شیعه ساکن شهرهای راولپندی و اسلام آباد، شبانه روز برای هماهنگی مذهبی تلاش می‌ کنند، اما مناسبت‌ های خاصی نیز برای هماهنگی مذهبی وجود دارد که در این مناسبت ‌ها، برنامه ‌هایی به طور خاصی برای هماهنگی با اقلیت‌ های مذهبی، مانند جشنواره دیوالی، جشنواره ویژه هندوها که هر ساله توسط جامعه هندوهای پاکستان نیز با شور و شوق زیادی جشن گرفته می ‌شود. بنابراین، به مناسبت جشن دیوالی، علمای اسلامی پیام های هماهنگی مذهبی صادر می‌کنند و به همین ترتیب، جشنواره بیساکهی جامعه سیک از اهمیت ویژه ‌ای برای آنها برخوردار است و جامعه سیک پاکستان نیز این جشنواره را با شور و شوق زیادی جشن می‌گیرد و علمای اسلامی با صدور پیام های هماهنگی مذهبی یا شرکت در مراسم جشن آنها، پیام هماهنگی مذهبی ارسال می‌کنند. به همین ترتیب، جامعه مسیحی جهان هر ساله در ماه دسامبر کریسمس را جشن می ‌گیرد که توسط جامعه مسیحی پاکستان نیز با شور و شوق زیادی جشن گرفته می ‌شود و مقامات دولتی و علمای پاکستان با شرکت در مراسم جشن کریسمس برداران مسیحی پاکستان، یا با ارسال پیام ‌های تبریک، هماهنگی کامل را نشان می‌ دهند. امسال نیز مانند سال‌های گذشته، جامعه مسیحی در ۲۵ دسامبر 2025 میلادی کریسمس را جشن گرفت و مسلمانان نیز همزمان سالروز تولد قائد اعظم محمد علی جناح، بنیانگذار پاکستان را جشن گرفتند و در جشن‌های جامعه مسیحی نیز شرکت کردند و با پیام‌ های خود، هماهنگی مذهبی را اثبات کردند. در این مراسم، رئیس جمهور، نخست وزیر، رئیس مجلس و فرمانده کل ارتش پاکستان و همچنین علمای مکاتب فکری مختلف از جمله علمای برجسته اهل تشیع با پیام‌ های تبریک یا شرکت در برنامه ‌های مختلف جشن کریسمس، هماهنگی مذهبی را به صورت عملی اثبات کردند، اما برخی از علمای اهل سنت حضور در مراسم جشن و اعیاد غیر مسلمانان را و همچنین صدور پیام های تبریک را حرام قرار داده و فتاوی برخی از علمای کشور های عربی را نقل کردند.

فتوای برخی از علمای اهل سنت پاکستان: تبریک گفتن و حضور در مراسم جشن سایر ادیان غیر اسلامی جایز نیست.

     تعدادی از علمای اهل سنت پاکستان تبریک گفتن و حضور در جشن های اقلیت های مذهبی غیر مسلمان را جایز نمی دانند، حتی برخی از سایت های مذهبی اسلامی وابسته به اهل سنت پاکستان فتوای علمای برجسته کشورهای عربی را در مورد جشن های اقلیت های مذهبی از جمله جشن کریسمس نقل کرده و مردم مسلمان را از حضور در این مراسم منع می کنند. مطابق به سایت محدث فرم، شیخ عبدالعزیز بن باز فتوا ای صادر کرده و گفت: برای هیچ مرد یا زن مسلمانی جایز نیست که در اعیاد مسیحیان، یهودیان یا سایر کفار شرکت کند، همچنین شرکت در اعیاد آنها و همکاری با کسانی که آنها این جشن را می‌گیرند جایز نیست. حتی شرکت در کوچکترین مراسمی، حتی تهیه چای، قهوه یا هر نوع وسیله ‌ای، جایز نیست[1]. همچنین شیخ محمد بن عثیم فتوایی صادر کرده و گفته است که همانطور که ابن قیم در کتاب «أخمام اهل الذمه» به اتفاق آرا بیان کرده است، تبریک گفتن به کفار بمناسبت جشن کریسمس یا سایر اعیاد مذهبی شان حرام است، حتی اگر آنها اعیادشان را به ما تبریک بگویند، ما در عوض به آنها تبریک نخواهیم گفت، زیرا این اعیاد ما نیستند و اعیادی هستند که خداوند از آنها راضی نیست و در دین خودشان، اعیادی ساختگی هستند. بر مسلمانان حرام است که در این مناسبت ‌ها به تقلید از کفار جشن بگیرند، یا هدیه بدهند، یا شیرینی و غذا بدهند، یا اعیاد رسمی را جشن بگیرند، زیرا پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده است: هر که خود را به قومی شبیه کند، از آنها است. هر کس مرتکب هر یک از این اعمال شود، گناهکار است، چه از روی احترام باشد، چه برای جلب رضایت، چه از هر قصد دیگری، یا به هر دلیل دیگری؛ زیرا این کار توهین به دین خداست و وسیله ‌ای برای تقویت روح کافران و فرصتی برای افتخار به دینشان است[2]، همچنین تعداد زیادی فتاوای علمای برجسته کشورهای عربی را در این سایت نقل کرده و از حضور در مراسم جشن و اعیاد اقلیت های مذهبی منع کرده اند[3].

مشارکت رهبران و علما پاکستان در جشن های ادیان و صدور پیام های تبریک:

برخی از علما و رهبران برجسته کشور به مناسبت جشن کریسمس پیام های تبریک صادر کردند یا خود در مراسم جشن کریسمس حضور داشته و ابراز هماهنگی مذهبی کردند که بشرح زیر می باشند:

پیام‌ رئیس جمهور پاکستان به مناسبت کریسمس

آصف علی زرداری، رئیس جمهور  پاکستان به مناسبت جشن کریسمس گفت که کریسمس پیام امید، صلح و شفقت را به ارمغان می‌آورد، در حالی که عشق و خدمت به بشریت ما را به یاد روابط متقابل و ارزش‌های مشترک می‌اندازد. آصف علی زرداری رئیس جمهور پاکستان گفت که دیدگاه قائد اعظم محمد علی جناح، بنیانگذار پاکستان مبتنی بر آزادی و برابری برای همه بود و آزادی مذهبی و احترام متقابل پایه و اساس عزم ملی ما هستند. وی با توصیف خدمات شهروندان مسیحی به عنوان چیزی که باید به آن افتخار کرد، گفت که جامعه مسیحی نقش مهمی در سیاست، دفاع، آموزش، بهداشت و سایر بخش‌های مهم ایفا کرده است. رئیس جمهور پاکستان همچنین بهترین آرزوهای خود را به مناسبت کریسمس و سال نو به جامعه مسیحی جهان از جمله پاکستان تقدیم کرد[4].

پیام تبریک نخست وزیر پاکستان به مناسبت جشن کریسمس.

محمد شهباز شریف، نخست وزیر پاکستان، به مناسبت جشن کریسمس، صمیمانه‌ترین تبریکات خود را به جامعه مسیحیان در سراسر جهان، به ویژه جامعه مسیحی پاکستان، تقدیم کرده است. وی در پستی در وب‌سایت شبکه اجتماعی X گفت که ما زندگی و آموزه ‌های حضرت عیسی مسیح (ع) را که پیام جاودانه عشق، صلح، شفقت و وحدت او همچنان چراغ راه همه بشریت است، به یاد می‌آوریم و جشن می‌گیریم.  وی گفت که حضرت عیسی مسیح والاترین اصول خدمت فداکارانه را پذیرفت و زندگی خود را وقف کاهش رنج بشر و ارتقای اقشار ضعیف کرد. نخست وزیر پاکستان گفت که جامعه مسیحی پاکستان بخش مهم و غرورآفرینی از جامعه ملی ما است. خدمات ارزشمند آنها در زمینه ‌های آموزش، بهداشت و رفاه اجتماعی و فداکاری ‌هایی که در کنار ملت مسلمان در جنگ علیه تروریسم انجام داده‌اند، ستودنی و مایه افتخار جمعی ماست. وی دعا کرد که این جشنواره قلب ‌ها را سرشار از شادی کند، پیوندهای هماهنگی را تقویت کند و پیام صلح، امید و رفاه را برای همه به ارمغان بیاورد[5].

حضور فیلد مارشال در جشن‌های کریسمس و ابراز بهترین آرزوها برای جامعه مسیحی

سپهبد سید عاصم منیر، فرمانده نیروهای دفاعی پاکستان، ضمن شرکت در جشن‌های کریسمس، کریسمس را به جامعه مسیحیان تبریک گفت و بهترین آرزوها را برای آنها داشت. به گزارش روابط عمومی ارتش پاکستان، فیلد مارشال سید عاصم منیر در مراسم کریسمس در کلیسای مسیح در شهر راولپندی شرکت کرد. وی این مناسبت شاد را با جامعه مسیحی پاکستان جشن گرفت، تبریکات صمیمانه کریسمس را به جامعه مسیحی تقدیم کرد و بهترین آرزوهای خود را برای صلح، هماهنگی و رفاه ابراز داشت و اظهار داشت که حمایت از حقوق اقلیت ‌ها اساس ایدئولوژی پاکستان است. وی همچنین به قائد اعظم محمد علی جناح ادای احترام کرد و به دیدگاه بنیانگذار پاکستان در مورد برابری، آزادی و تساهل مذهبی اشاره نمود. عاصم منیر با شرکت‌کنندگان در جشن کریسمس صحبت کرد و از مشارکت مسیحیان پاکستانی در توسعه و امنیت ملی قدردانی نمود. وی همچنین بر اهمیت هماهنگی بین ادیان، احترام متقابل و وحدت تأکید کرد. سید عاصم منیر گفت که قدرت پاکستان در فرصت‌ های برابر و ارزش‌های قانون اساسی نهفته است. فرصت ‌های برابر و ارزش‌های قانون اساسی فراتر از مذهب، نژاد، طبقه اجتماعی و عقیده هستند. فیلد مارشال بر تعهد قوی نیروهای مسلح پاکستان برای حفاظت از کرامت، امنیت و حقوق برابر شهروندان تأکید کرد. روابط عمومی ارتش پاکستان اعلام کرد که رهبران جامعه مسیحی از حضور فیلد مارشال در این مراسم ابراز قدردانی کرده و نقش ارتش در دفاع از میهن، هماهنگی مذهبی و وحدت ملی را ستودند[6].

پیام رئیس مجلس ملی پاکستان به مناسبت کریسمس

   ایاز صادق، رئیس مجلس ملی پاکستان ضمن ایراد پیام کریسمس، آموزه ‌های حضرت عیسی (ع) (عشق، صلح، فداکاری، بردباری) را برجسته کرد و حقوق اقلیت ‌ها و دیدگاه قائد اعظم، بینانگذار پاکستان را ستود و بر حق آزادی مذهبی برای همه مردم پاکستان صلح‌آمیز و متحد که در آن همه پاکستانی‌ها می‌توانند اعیاد خود را با شادی جشن بگیرند، تأکید کرد. سردار ایاز صادق، رئیس مجلس ملی پاکستان، به مناسبت کریسمس، صمیمانه‌ترین تبریکات خود را به جامعه مسیحیان و نمایندگان مسیحی پارلمان تقدیم کرد. وی گفت که کریسمس پیام عشق، صلح، فداکاری و خدمت به بشریت را منتقل می‌کند، در حالی که آموزه ‌های حضرت عیسی مسیح(ع)، صبر، بردباری و انسانیت را آموزش می ‌دهد. رئیس مجلس گفت که هماهنگی بین ادیان و احترام متقابل، قدرت جمعی پاکستان است و قانون اساسی، آزادی مذهبی و حقوق برابر را برای همه شهروندان تضمین می ‌کند. وی از خدمات جامعه مسیحی در آموزش، بهداشت و خدمات ملی تقدیر کرد و بر تعهد خود برای حفاظت از حقوق اساسی اقلیت‌ها تأکید کرد[7].

پیام رهبر ملت جعفری پاکستان به مناسبت جشن  کریسمس

    علامه سید ساجد علی نقوی، رهبر ملت جعفری پاکستان و رئیس شورای علمای شیعه پاکستان، به مناسبت میلاد حضرت عیسی (ع) به عموم بشریت، به ‌ویژه جامعه مسیحی، تبریک ویژه گفت و گفت: جامعه مسیحی همواره نقش مهم و کلیدی در شکل‌گیری، توسعه و شکوفایی کشور داشته است که نمی‌توان آن را فراموش کرد. وی در ادامه گفت که تمام ملل پاکستانی باید متحد شوند و به طور مسالمت ‌آمیز برای پاکستان قائد اعظم محمدعلی جناح مبارزه کنند و تنها با پیروی از افکار و آموزه ‌های قائد می ‌توان آینده پاکستان را تضمین کرد. علامه نقوی گفت پیام ظهور حضرت عیسی مسیح علیه السلام، درسی از رفاه، صلح جهانی و شفقت برای هر انسانی است که با آموزه ‌های کامل آخرین پیامبر اکرم، حضرت محمد مصطفی (ص) محقق شد. وی تأکید کرد که ساختن زندگی بر اساس آموزه ‌های حضرت عیسی (ع) و الگو گرفتن از زندگی و شخصیت ایشان نیز از الزامات ایمان است. رهبر ملت جعفری پاکستان گفت که اعیاد مذهبی و جشن کریسمس فرصتی برای وحدت، عشق و برادری برای بشریت است و این مسئولیت دولت پاکستان است که محیطی مرفه و امن را برای همه اقلیت ‌های مذهبی در پاکستان فراهم کند[8].

پیام علامه راجه ناصر عباس جعفری به مناسبت کریسمس و سالروز تولد قائد اعظم

سناتور علامه راجا ناصر عباس جعفری، رئیس حزب مجلس وحدت مسلمین پاکستان ضمن تبریک صمیمانه به تمام ملت پاکستان، به ویژه جامعه مسیحیان، به مناسبت سالگرد تولد بنیانگذار پاکستان، قائد اعظم محمد علی جناح، در ۲۵ دسامبر و به مناسبت جشن فرخنده کریسمس، در پیام خود گفت که دیدگاه قائد اعظم محمد علی جناح، که مبتنی بر وحدت، ایمان و سازماندهی است، هنوز تنها راه حل مؤثری برای چالش‌های پیش روی پاکستان امروز است. وی گفت که بنیانگذار پاکستان به یک دولت رفاهی اعتقاد داشت؛ اگر ما صادقانه از افکار قائد اعظم پیروی کنیم، کشور می‌تواند در مسیر توسعه، ثبات و رفاه هدایت شود. علامه گفت که از یک سو، ۲۵ دسامبر سالگرد تولد قائد اعظم است و از سوی دیگر، کریسمس برای جشن گرفتن تولد حضرت عیسی (ع) جشن گرفته می ‌شود که پیام جهانی صلح، عشق، مدارا و انسانیت را به همراه دارد. وی ضمن تبریک کریسمس به جامعه مسیحی، گفت که نقش اقلیت ‌ها در ساخت و توسعه پاکستان ارزشمند و شایسته افتخار است. در پاکستان قائد اعظم، همه جوامع اقلیت شهروندان برابر هستند که حقوق مذهبی، اجتماعی و قانون اساسی آنها بر عهده دولت است. تصور یک پاکستان قوی و توسعه یافته بدون احترام به اقلیت‌ها، مدارای متقابل و هماهنگی مذهبی امکان‌پذیر نیست. سناتور در ادامه گفت که حزب مجلس وحدت مسلمین پاکستان در پرتو اندیشه‌ های قائد اعظم به مبارزه خود برای حفاظت از حقوق اقلیت ‌ها، وحدت ملی و برتری قانون اساسی و قوانین ادامه خواهد داد. وی از همه پاکستانی‌ها خواست تا بر اختلافات شخصی، سیاسی و مذهبی غلبه کنند و برای توسعه و پیشرفت کشور متحد شوند و نقش خود را در تضمین برتری قانون اساسی و تأمین عدالت و برابری ایفا کنند. این پیام واقعی قائد اعظم برای پاکستان است[9].

پیام رئیس هیأت هماهنگی بین ادیان استرالیا و پاکستان در اسلام آباد.

    مراسمی در شهر راولپندی پاکستان به موضوع هماهنگی بین ادیان، به همت هیأت هماهنگی بین ادیان استرالیا و پاکستان در اسلام آباد و با حضور علما و رهبران مذهبی از علامه اشفاق حسین وحیدی، رئیس این هیأت و به میزبانی محمد اعجاز ملک، عضو کمیته صلح شهر راولپندی برگزار شدند. علامه اشفاق حسین وحیدی طی سخنانی در این مراسم گفت: هر دینی بشریت را می ‌سازد. اسلام دینی است که پیام صلح، امنیت و پیوند قلب ‌ها را ترویج می ‌دهد. در اسلام جایی برای کسانی که نفرت و تبعیض را گسترش می ‌دهند، وجود ندارد. در این مراسم همچنین مولانا اقبال رضوی، رئیس کمیته صلح و انجمن تاجران شهر راولپندی، راجا عادل، رئیس انجمن رستوران‌ها و عضو کمیته صلح راولپندی، سعید محمد اعجاز ملک و سایر علما و رهبران مذهبی سخنرانی کردند. علامه اشفاق وحیدی ضمن توصیف هماهنگی بین ادیان، آن را برای ثبات پاکستان ضروری دانست وگفت: هر دینی بشریت را شکل می ‌دهد. اسلام دینی است که پیام صلح، امنیت و پیوند قلب‌ ها را می ‌دهد. وی افزود: در اسلام جایی برای کسانی که نفرت و تفرقه را گسترش می‌دهند، وجود ندارد. دین اسلام با خوبی خود در جهان شناخته می ‌شود علامه اشفاق وحیدی گفت: حفظ اخلاق حسنه و صبر، بردباری و تساهل و همچنین احترام به مقدسات یکدیگر، پیام آشکار دین اسلام و دین الهی است، همچنین ضرورت و اهمیت هماهنگی مذهبی بین ادیان پاکستان را بررسی کردند و برای گسترش هماهنگی تاکید کردند[10]. برخی از تحلیلگران معتقدند که  اگر به عنوان یک مسلمان تصمیم بگیرم در جشنواره مذهبی هولی هندوها شرکت کنیم تا مدارا و برادری خود را با هندوها نشان دهیم، آیا می ‌توانیم انتظار داشته باشیم که در عوض آن، وقتی عید قربان فرا می ‌رسد، همان هندوها با ما گاوی را ذبح کنند و گوشت آن را بخورند؟ بدیهی است که این انتظار نه تنها غیرمنطقی است، بلکه ناعادلانه و غیرقابل قبول نیز خواهد بود. این اساس کلی این بحث است که ما معمولاً قربانی احساسات، شعارها و استدلال‌های سطحی می‌کنیم. همه ادیان اعتقادات، عبادات و آیین‌های مذهبی خود را دارند. این آیین‌ها فقط فعالیت ‌های فرهنگی نیستند، بلکه مستقیماً با ایمان نیز مرتبط هستند. مدارا و برادری به این معنی نیست که پیرو یک دین باید شروع به پذیرش آیین‌های مذهبی دین دیگری کند یا باورهای خود را به یک تجربه اجتماعی تبدیل کند. اگر این کار را انجام دهیم، نه مدارا و نه ایمان باقی می‌ ماند. متأسفانه، امروزه مفهوم مدارا تا حدی تحریف شده است که مترادف با سازش در ایمان شده است. گفته می ‌شود که اگر عید دین دیگری را تبریک نگویید یا از اصطلاح مذهبی آن استفاده نکنید، کوته ‌بین، افراطی یا غیرمتمدن هستید. با این حال، واقعیت کاملاً برعکس است. تحمل واقعی این است که به ایمان دیگری احترام بگذارید، به آن حمله نکنید، مانع عبادتش نشوید، اما در عین حال بر ایمان خود محکم بایستید. اگر در مورد کشوری با اکثریت مسلمان مانند پاکستان صحبت کنیم، شهروندانی متعلق به هندوها، مسیحیان و سایر ادیان وجود دارند. اعیاد، عبادات و آیین‌های مذهبی آنها حق قانونی و اخلاقی آنهاست. به عنوان یک جامعه مسلمان، مسئولیت ما این است که محیطی امن، محترمانه و مساعد برای آنها فراهم کنیم تا بتوانند وظایف مذهبی خود را با آزادی انجام دهند. ایجاد هرگونه مانع در کلیساها، معابد یا اجتماعات مذهبی آنها، هرگز اسلامی است و نه انسانی، اما این مسئولیت ما را ملزم نمی‌کند که بخشی از آیین‌هایی شویم که مستقیماً با ایمان آنها مرتبط است. در مسیحیت، کریسمس فقط یک روز شادی نیست، بلکه نمادی از یک ایمان خاص است. برای یک مسلمان، تأیید این ایمان امکان ‌پذیر نیست. به همین دلیل است که بسیاری از مردم از گفتن "کریسمس مبارک" خودداری می‌ کنند. اگر کسی مشکلی دارد، می ‌تواند از علما بپرسد[i]. 

منابع