کتاب « دریانوردی در هفت دریا» (Sailing the Seven Seas) اثر دکتر سونیتی چوتاماس، پژوهشگر تاریخ و باستان‌شناسی مرکز مردم‌شناسی سیریندهورن تایلند، یکی از ارزشمندترین آثار منتشرشده در حوزه تاریخ آسیای جنوب‌شرقی به شمار می‌رود. اهمیت این کتاب در آن است که برای نخستین بار مجموعه‌ای از منابع کهن عربی و فارسی درباره آسیای جنوب‌شرقی مستقیماً به زبان تایلندی ترجمه شده‌اند؛ بدون آنکه از ترجمه‌های واسطه اروپایی استفاده شود.این اثر حاصل بررسی، گزینش و ترجمه ۳۴ متن تاریخی عربی و فارسی است که بازه زمانی قرون نهم تا چهاردهم میلادی، یعنی حدود ۵۰۰ سال از تاریخ ارتباطات دریایی و فرهنگی جهان اسلام با شرق آسیا را در بر می‌گیرد. 

این اثر همچون یک کشتی راهنما، مسیر کشف دانش‌های نو درباره ارتباطات دریایی، تجارت بین‌المللی و نقش تمدن‌های مختلف در شکل‌گیری تاریخ این منطقه را ترسیم می‌کند.بخش نخست کتاب به بررسی تجارت دریایی در اقیانوس هند، از دوران پیش از اسلام تا عصر اسلامی، و همچنین دیدگاه جغرافی‌دانان، مورخان و دریانوردان عرب و ایرانی نسبت به آسیای جنوب شرقی می‌پردازد. در این بخش، روند شکل‌گیری و تحول منابع مکتوب عربی و فارسی درباره این منطقه از سده نهم تا چهاردهم میلادی تحلیل شده است.بخش دوم شامل ترجمه و گردآوری مهم‌ترین اسناد و متون عربی و فارسی مرتبط با آسیای جنوب شرقی در فاصله سده‌های نهم تا چهاردهم میلادی است. این مجموعه آثار ارزشمند، نوشته‌های دانشمندانی همچون خوارزمی، یعقوبی، مسعودی، بیرونی، ادریسی، یاقوت حموی، رشیدالدین فضل‌الله همدانی، ابن بطوطه و ابن خلدون را در بر می‌گیرد و تصویری کم‌نظیر از شناخت جهان اسلام از سرزمین‌های جنوب شرق آسیا ارائه می‌دهد.این کتاب منبعی ارزشمند برای پژوهشگران تاریخ، باستان‌شناسی، مطالعات دریایی، روابط فرهنگی و تاریخ تعاملات ایران، جهان عرب و آسیای جنوب شرقی است و افق‌های تازه‌ای را برای درک گذشته و میراث مشترک این مناطق می‌گشاید.

نقش ایران و جهان فارسی در شناخت آسیای جنوب‌شرقی

بخش مهمی از منابع مورد استفاده در این کتاب متعلق به جغرافی‌دانان، دریانوردان، بازرگانان و نویسندگان ایرانی و فارسی‌زبان است که از سده‌های نخست اسلامی، مسیرهای دریایی اقیانوس هند را پیموده و مشاهدات خود را ثبت کرده‌اند.در این منابع، خلیج فارس نقطه آغاز سفر به سوی چین و شرق آسیا محسوب می‌شود. از نگاه جغرافی‌دانان مسلمان، رسیدن به چین مستلزم عبور از «هفت دریا» بود؛ دریاهایی که هر یک ویژگی‌های طبیعی، بادها، امواج و موجودات خاص خود را داشتند.این هفت دریا عبارت بودند از:

• دریای فارس (خلیج فارس)
• دریای لاراوی (دریای عرب)
• دریای هرکند (خلیج بنگال)
• دریای کلاه (دریای آندامان)
• دریای صلاحیط (تنگه مالاکا)
• دریای گردورنج (بخش جنوبی دریای چین جنوبی)
• دریای صنجی (بخش شمالی دریای چین جنوبی)

این تقسیم‌بندی نشان می‌دهد که دریانوردان و جغرافی‌دانان ایرانی و عرب قرن‌ها پیش از عصر اکتشافات اروپایی، شناخت دقیقی از مسیرهای دریایی شرق آسیا داشته‌اند.

بازتاب تمدن‌های آسیای جنوب‌شرقی در منابع فارسی و عربی

در اسناد ترجمه‌شده کتاب، نام سرزمین‌ها و دولت‌های مهم آسیای جنوب‌شرقی به اشکال مختلف آمده است؛ از جمله:

• «هند» برای شبه‌قاره هند
• «صین» برای چین
• «زابج» برای دولت دریایی سریویجایا در سوماترا
• «جزیره مار» برای قلمرو خمرهای باستان
• «قنفو» برای بندر گوانگژو در چین

این منابع اطلاعات ارزشمندی درباره تجارت دریایی، ادیان، آداب اجتماعی، ساختار سیاسی حکومت‌ها و کالاهای تجاری ارائه می‌کنند.برای نمونه، یکی از متون متعلق به حدود سال ۸۷۰ میلادی اشاره می‌کند که پادشاه جزیره «مار» نوشیدن شراب و روابط نامشروع را ممنوع کرده بود؛ موضوعی که در مقایسه با سایر فرمانروایان منطقه ویژگی خاصی به شمار می‌رفت.در متنی دیگر از قرن دهم میلادی، باورهای دینی مردم چین توصیف شده و به آیین مانی (مانویت) و بودیسم اشاره شده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد نویسندگان مسلمان آن دوره تلاش داشته‌اند تصویری نسبتاً جامع از فرهنگ‌ها و ادیان شرق آسیا ارائه دهند.

روایت‌های شگفت‌انگیز از شرق دور

همانند بسیاری از آثار جغرافیایی قرون وسطی، بخشی از این اسناد نیز آمیخته‌ای از واقعیت و افسانه است.از جمله:

• توصیف پدیده «نهنگ‌باد» یا گردباد دریایی (Waterspout) که نویسنده آن را ابری می‌داند که زبانی سفیدرنگ به سوی دریا فرومی‌آورد و آب را به آسمان می‌کشد.
• روایت جزیره‌ای که تنها زنان در آن زندگی می‌کنند و بدون حضور مردان صاحب فرزند می‌شوند.
• توصیف مردمانی کوتاه‌قد با موهای سرخ در یکی از جزایر شرق آسیا.
• اشاره به کرگدن و ارزش درمانی شاخ آن در دربار پادشاهان.

این روایت‌ها اگرچه از منظر علمی امروز قابل پذیرش نیستند، اما برای شناخت جهان‌بینی و تصورات جغرافیایی نویسندگان مسلمان قرون میانه اهمیت فراوان دارند.

شش سال تلاش برای ترجمه مستقیم منابع

دکتر سونیتی چوتاماس که در دانشگاه اردن در رشته باستان‌شناسی اسلامی تحصیل کرده است، در مقدمه کتاب توضیح می‌دهد که علاقه او به این حوزه از گفت‌وگو با استاد راهنمایش، پروفسور دکتر نزار علی طرشان، شکل گرفته است.پرسش اصلی آنان این بود که:«اسلام چه زمانی و چگونه به سرزمین‌های امروزی تایلند و آسیای جنوب‌شرقی راه یافت و چه اسناد مکتوبی می‌تواند در کنار شواهد باستان‌شناسی به این پرسش پاسخ دهد؟»به گفته نویسنده، ترجمه مستقیم متون عربی و فارسی، همراه با حفظ سبک و لحن اصلی نویسندگان، نزدیک به شش سال زمان برده و حاصل آن کتابی ۴۳۲ صفحه‌ای با ۱۴۸۷ یادداشت و توضیح پژوهشی است.

پلی میان ایران و آسیای جنوب‌شرقی

اهمیت اصلی « دریانوردی در هفت دریا» تنها در ترجمه متون تاریخی نیست، بلکه در آشکار ساختن نقش تمدن ایرانی ـ اسلامی در شکل‌گیری شبکه‌های ارتباطی و تجاری اقیانوس هند است.این کتاب نشان می‌دهد که قرن‌ها پیش از حضور قدرت‌های استعماری اروپایی، بازرگانان، دریانوردان و دانشمندان ایرانی و مسلمان از طریق خلیج فارس، دریای عمان و اقیانوس هند با بنادر هند، مالایا، سوماترا، جاوه و چین در ارتباط بوده‌اند و مشاهدات خود را در قالب متون جغرافیایی، سفرنامه‌ها و دانشنامه‌های ارزشمند ثبت کرده‌اند.از این منظر، « دریانوردی در هفت دریا» نه تنها اثری درباره تاریخ آسیای جنوب‌شرقی، بلکه پنجره‌ای به میراث مشترک ایران، جهان اسلام و شرق آسیا محسوب می‌شود؛ میراثی که نشان می‌دهد خلیج فارس و تمدن ایرانی از دیرباز بخشی جدایی‌ناپذیر از شبکه ارتباطات فرهنگی و تجاری جهان بوده‌اند.

منابع :

• https://www.chulabook.com/history-religion-culture-politics-government/213283
• https://www.matichon.co.th/weekly/column/article_867302
• https://shop.sac.or.th/th/product/152/
• https://www.matichon.co.th/prachachuen/news_4771689