عنوان
تشییع امام شهید در عراق؛ نخستین نمایش سرمایه اجتماعی و قدرت بسیج محور مقاومت
در دوره پساشهادت
مقدمه
تحولات بزرگ تاریخی، همواره فراتر از رخداد های ظاهری خود، حامل پیام های عمیق سیاسی، اجتماعی و ژئوپلیتیکی هستند. در این میان، آیین های تشییع رهبران بزرگ، در ادبیات علوم سیاسی و جامعه شناسی سیاسی، صرفا مناسک سوگواری تلقی نمیشوند، بلکه به مثابه "رویدادهای بنیان گذار در بازتولید مشروعیت، بازآرایی نیروهای سیاسی، بازسازی هویت جمعی و انتقال سرمایه نمادین به نسل های بعدی" مورد تحلیل قرار میگیرند. از این منظر، تشییع رهبران کاریزماتیک، علاوه بر جنبه های عاطفی و مذهبی، میتواند به بستری برای سنجش میزان انسجام اجتماعی، ظرفیت بسیج مردمی، قدرت نرم و تداوم یک گفتمان سیاسی تبدیل شود.
در چنین چارچوبی، تشییع پیکر مطهر امام شهید حضرت آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای علیه السلام در عراق، رخدادی است که نمیتوان آن را صرفا در قالب یک مراسم مذهبی یا آیین سنتی عزاداری تفسیر کرد. این مراسم، در واقع نخستین آزمون میدانی محور مقاومت در دوره پساشهادت و نخستین صحنه ارزیابی سرمایه اجتماعی این جبهه در سطح منطقه محسوب میشود، رخدادی که به دلیل جایگاه ژئوپلیتیکی عراق، اهمیت نمادین نجف و کربلا و رقابت فزاینده روایت ها میان جبهه مقاومت و محور آمریکایی ـ صهیونیستی، ابعادی بسیار فراتر از یک تشییع تاریخی یافته است.
بر این اساس، این یادداشت با رویکردی راهبردی میکوشد ابعاد سیاسی، اجتماعی، امنیتی و ژئوپلیتیکی این مراسم را واکاوی کرده و نشان دهد که چگونه این رخداد میتواند به نقطه آغاز مرحلهای جدید در رقابت های منطقهای و بازتولید سرمایه اجتماعی محور مقاومت تبدیل شود.
1-تشییع؛ از آیین سوگواری تا رفراندوم اجتماعی محور مقاومت
یکی از مهم ترین ویژگی های این مراسم، تبدیل شدن آن به نوعی رفراندوم اجتماعی درباره جایگاه گفتمان مقاومت در عراق است.
برخلاف بسیاری از رویداد های سیاسی که محصول تصمیم دولت ها هستند، برگزاری این مراسم بر پایه مطالبه گسترده بخش قابل توجهی از جامعه عراق شکل گرفت. درخواست گروهی از نمایندگان پارلمان، حمایت علما و شخصیت های برجسته حوزه نجف، استقبال گسترده عشایر، اعلام آمادگی موکب ها و همراهی نهاد های مردمی، نشان میدهد که این رخداد از پشتوانه ای اجتماعی برخوردار است.
از منظر جامعه شناسی سیاسی، هنگامی که یک مراسم عمومی بتواند بدون اجبار حکومتی، میلیون ها نفر را حول یک هویت مشترک گرد آورد، آن مراسم به شاخصی برای سنجش سرمایه اجتماعی تبدیل میشود. از همین رو، تشییع امام شهید را میتوان نخستین سنجش میدانی میزان نفوذ اجتماعی و ظرفیت بسیج مردمی محور مقاومت در دوره پساشهادت دانست.
۲- بازآرایی آرایش قدرت در عراق
این مراسم، هم زمان به عرصه ای برای آشکار شدن آرایش واقعی نیروهای سیاسی عراق نیز تبدیل شد.
حضور یا عدم حضور شخصیت های سیاسی، فرماندهان مقاومت، مسئولان دولتی، روسای عشایر و جریان های مذهبی، صرفا یک انتخاب تشریفاتی نبود، بلکه حامل پیام های سیاسی روشن درباره نوع نگاه هر جریان به آینده مقاومت، روابط با جمهوری اسلامی ایران و مناسبات با آمریکا بود.
به همین دلیل، تشییع امام شهید عملا به شاخصی برای سنجش جهتگیری های سیاسی بازیگران عراقی تبدیل شد، شاخصی که میتواند در تحلیل آینده معادلات قدرت عراق نیز مورد استناد قرار گیرد.
۳- سرمایه اجتماعی؛ مهم ترین مؤلفه قدرت نرم محور مقاومت
در ادبیات روابط بین الملل، قدرت نرم زمانی معنا پیدا میکند که یک بازیگر بتواند بدون اجبار نظامی یا اقتصادی، دیگران را با خود همراه سازد.
اگر مشارکت گسترده مردم عراق تحقق یابد، این حضور را باید جلوه ای از قدرت نرم امت واحده مقاومت دانست، زیرا این مشارکت نه از طریق سازوکارهای حکومتی، بلکه بر پایه پیوند های اعتقادی، فرهنگی و تاریخی شکل گرفته است.
چنین ظرفیتی نشان میدهد که محور مقاومت صرفا یک ائتلاف نظامی یا سیاسی نیست، بلکه از شبکه ای گسترده از سرمایه های اجتماعی، فرهنگی و هویتی برخوردار است که توان بازتولید خود را حتی پس از فقدان رهبران برجسته حفظ میکند.
۴- عراق؛ کانون ژئوپلیتیکی بازتولید هویت مقاومت
انتخاب عراق، به ویژه شهرهای مقدس نجف و کربلا، برای برگزاری بخشی از مراسم، حامل پیام های ژئوپلیتیکی مهمی است.
نجف، نماد مرجعیت شیعه و کربلا، نماد فرهنگ عاشورا و مقاومت، دو مرکز بنیادین هویت شیعی در جهان اسلام محسوب میشوند.
انتقال پیکر امام شهید به این دو شهر، پیوند نمادین میان میراث علوی، فرهنگ عاشورایی و اندیشه مقاومت را به نمایش گذاشت و سرمایه نمادین این گفتمان را از سطح ملی به سطح تمدنی ارتقا داد.
از این منظر، عراق صرفا محل برگزاری مراسم نبود، بلکه به صحنه ای برای بازنمایی وحدت فرهنگی، اعتقادی و تاریخی ملت های منطقه تبدیل شد.
۵-جنگ روایت ها؛ میدان اصلی رقابت پساشهادت
هم زمان با آماده سازی مراسم، نبرد گسترده ای در عرصه رسانه و افکار عمومی نیز آغاز شد.
رسانههای غربی و برخی رسانه های عربی تلاش کردند این مراسم را در قالبهای زیر تفسیر کنند:
- نمایش نفوذ ایران در عراق؛
- جبران بحران مشروعیت داخلی؛
- فشار سیاسی بر دولت عراق؛
- مخالفت مردم عراق با مراسم؛
- نماد سلطه جمهوری اسلامی بر عراق؛
در مقابل، استقبال نهاد های اجتماعی عراق، همراهی عشایر، حمایت علما، مشارکت موکب ها و آمادگی گسترده مردمی، روایت متفاوتی ارائه کرد.
از این رو، میدان اصلی رقابت نه در حوزه امنیتی، بلکه در عرصه ادراک عمومی و جنگ شناختی شکل گرفت.
۶-نقش نهاد های اجتماعی عراق در بسیج عمومی
یکی از مهمترین ویژگی های این مراسم، نقشآفرینی نهادهای سنتی جامعه عراق بود.
برخلاف بسیاری از رخدادهای سیاسی که توسط احزاب یا دولت ها هدایت میشوند، در این پرونده بر اساس موارد زیر بخش عمده ابتکار عمل را در اختیار داشتند.
- حوزههای علمیه؛
- مراجع دینی؛
- عشایر؛
- موکبها؛
- هیئتهای مذهبی؛
- گروههای مردمی؛
این مسئله نشان میدهد که نهادهای اجتماعی سنتی عراق همچنان ظرفیت بالایی در شکل دهی به افکار عمومی و بسیج اجتماعی دارند و در بزنگاه های راهبردی میتوانند نقشی فراتر از ساختار رسمی دولت ایفا کنند.
۷. پیام های بازدارنده برای آمریکا و رژیم صهیونیستی
یکی از اهداف اصلی راهبرد ترور رهبران مقاومت، ایجاد خلاء رهبری، کاهش روحیه هواداران و فروپاشی انسجام جبهه مقاومت است.
اما تحقق مشارکت گسترده مردمی، میتواند پیام معکوسی ارسال کند؛ اینکه حذف فیزیکی رهبران، لزوما به حذف گفتمان مقاومت نمیانجامد.
در این چارچوب، تشییع میلیونی نه تنها نماد سوگواری، بلکه نمایش استمرار، بازتولید و بازسازی سرمایه اجتماعی مقاومت خواهد بود؛ پیامی که هزینه راهبرد ترور رهبران را برای دشمنان افزایش میدهد.
۸-تشییع؛ آیین تجدید عهد و استمرار رهبری
در فرهنگ سیاسی و مذهبی جریان مقاومت، آیین تشییع رهبران بزرگ صرفا بدرقه یک شخصیت نیست، بلکه اعلام استمرار مسیر، تجدید عهد با آرمان ها و تأکید بر تداوم ساختار رهبری تلقی میشود.
از این منظر، مشارکت گسترده مردمی میتواند از سوی حامیان این جریان، نشانه ای از پایبندی به استمرار اصل ولایت و تداوم گفتمان مقاومت تفسیر شود؛ برداشتی که بیش از آنکه معطوف به یک فرد باشد، ناظر بر تداوم نهاد رهبری و انسجام ساختاری جبهه مقاومت است.
نتیجهگیری
تشییع امام شهید در عراق را باید یکی از مهم ترین رویدادهای راهبردی دوره پساشهادت دانست؛ رخدادی که ابعاد آن از یک آیین مذهبی فراتر رفته و به عرصهای برای سنجش سرمایه اجتماعی، قدرت نرم، انسجام هویتی و ظرفیت بسیج مردمی محور مقاومت تبدیل شده است.
این مراسم، در عین حال، صحنهای برای بازآرایی آرایش سیاسی عراق، تقابل روایتهای رسانهای، بازتولید مشروعیت اجتماعی و نمایش پیوندهای عمیق فرهنگی و اعتقادی میان ملتهای منطقه به شمار میرود. اگر مشارکت گسترده مردمی محقق شود، این رخداد میتواند بهعنوان نخستین نمایش میدانی توان اجتماعی محور مقاومت در دوره پساشهادت و نقطه آغاز مرحلهای جدید از رقابتهای راهبردی در غرب آسیا مورد ارزیابی قرار گیرد.
در نهایت، فارغ از برداشت های متفاوت سیاسی، این مراسم نشان میدهد که آیین های عمومی در جوامع منطقه صرفا مناسک دینی نیستند، بلکه میتوانند به شاخصی برای سنجش سرمایه اجتماعی، بازنمایی هویت جمعی و بازتعریف موازنه های قدرت در سطح منطقهای تبدیل شوند. از این منظر، تشییع امام شهید در عراق را باید رخدادی چندلایه و اثرگذار دانست که پیامدهای آن فراتر از زمان برگزاری مراسم، در معادلات آینده غرب آسیا نیز قابل بررسی خواهد بود.
نظر شما