انتشار مجموعه مقالات همایش بین‌المللی
«نقش سادات علوی در گسترش صلح، همزیستی مسالمت‌آمیز، هنرها و علوم در هند»
همزمان با میلاد فرخنده حضرت محمد مصطفی(ص) و آغاز هفته وحدت، مجموعه مقالات همایش بین‌المللی یک‌روزه «نقش سادات علوی در گسترش صلح، همزیستی مسالمت‌آمیز، هنرها و علوم در هند» منتشر شد. این همایش در تاریخ ۲۵ فوریه ۲۰۲۵ در مؤسسه مهدی‌باغ شهر ناگپور و با همکاری مؤسسه مهدی‌باغ و خانه فرهنگ جمهوری اسلامی ایران در بمبئی برگزار شده بود. انتشار این مجموعه را می‌توان گامی ارزشمند در جهت ثبت و معرفی بخشی از میراث تاریخی، علمی، فرهنگی و اجتماعی سادات علوی در شبه‌قاره هند دانست؛ میراثی که در طول قرن‌ها، در تعامل با فرهنگ‌های گوناگون این سرزمین شکل گرفته و در حوزه‌هایی همچون دانش، عرفان، آموزش، ادبیات، خوشنویسی، هنر، معماری و روابط اجتماعی نمود یافته است.
این مجموعه شامل ۱۹ مقاله پژوهشی به زبان‌های فارسی، اردو و انگلیسی است که بخش عمده آنها در جریان همایش ارائه و مورد بحث و بررسی قرار گرفته بود. انتشار این مقالات، افزون بر حفظ دستاوردهای علمی همایش، امکان دسترسی پژوهشگران و علاقه‌مندان به مطالعات تاریخی و فرهنگی هند را به مجموعه‌ای از پژوهش‌های مرتبط با حضور و نقش سادات علوی در شبه‌قاره فراهم می‌کند. عناوین مقالات به صورت مجزا در ذیل آمده است:
- ورود سادات علوی به هند، گسترش و مشارکت‌های آنها در زمینه‌های مختلف ـ دکتر جاوید صدیقی
- زندگی و آثار شاه غلام علی ـ دکتر ترنم بیگم
- سهم مولانا شاه غلام علی در توسعه صلح و همزیستی مسالمت‌آمیز در هند ـ دکتر مظهر عالم صدیقی
- سهم سادات در عصر مدرن: بررسی زندگی و آثار سید سادات حسین نقوی ـ دکتر طارق رسول
- تهذیب نفس: کلید اصلاح انسان ـ ترنم ناز
- کاکوری؛ منزلگاه سادات علوی ـ ابوذر هاشمی
- تاریخ مختصر سادات علوی در هند ـ دکتر گلریز ر. خان
مقالات فارسی و اردو:
- معرفی نسخه خطی «مرآة الاسرار» مخصوص کتابخانه خدابخش ـ دکتر نور اشرف
- نقش خوشنویسان سادات در شکوفایی خط نستعلیق در دوره تیموریان ـ محمد اجمل
- تأثیر صوفیه و سادات علوی بر هماهنگی اجتماعی هند ـ دکتر علیم اشرف خان
- سادات علوی از روستای آچالپور ـ دکتر محمد یحیی جمیل
- صومعه مهم سادات علوی: خانقاه کاظمیه کاکوری ـ استاد شاه حسین احمد
- سید محمد الحسینی گیسودراز ـ محی‌الدین احمد تاجی
- وحدت وجود در نامه‌های شاه عبدالرزاق علوی جهنجانوی ـ دکتر سید سجاد سید مشتاق
- سید نامدار سالار مسعود غازی؛ زندگی و آثار ـ دکتر ناهید افروز سوری
- ورود سادات علوی به شبه‌قاره با اشاره به شاه دولهر هامان غازی ـ قاضی سید شریع‌الدین
این مقالات، موضوع سادات علوی را از زوایای مختلف تاریخی، عرفانی، اجتماعی، ادبی و هنری بررسی کرده و مجموعه‌ای نسبتاً متنوع از پژوهش‌های مرتبط با حضور و نقش آنان در شبه‌قاره هند ارائه می‌کنند.
موضوع همایش از آن جهت اهمیت ویژه‌ای دارد که تاریخ هند، تاریخی چندلایه و متشکل از تعامل مستمر جوامع، ادیان، زبان‌ها و سنت‌های مختلف است. در چنین بستری، بررسی نقش گروه‌هایی که در شکل‌گیری و گسترش ارتباطات فرهنگی و فکری میان جوامع مختلف مشارکت داشته‌اند، می‌تواند به فهم عمیق‌تر تاریخ اجتماعی و فرهنگی شبه‌قاره کمک کند. سادات علوی، که در سنت اسلامی نسب آنان به حضرت علی بن ابی‌طالب(ع) و خاندان پیامبر اکرم(ص) می‌رسد، در دوره‌های مختلف تاریخی وارد شبه‌قاره شدند و در مناطق گوناگون هند سکونت یافتند. حضور آنان تنها به حوزه‌های مذهبی محدود نماند، بلکه شماری از آنان در عرصه‌های علمی، آموزشی، اداری، اجتماعی، ادبی و فرهنگی نیز نقش‌آفرین شدند. از این منظر، بررسی تاریخ سادات علوی را نمی‌توان صرفاً در چارچوب تاریخ مذهبی مطالعه کرد؛ بلکه این موضوع بخشی از تاریخ اجتماعی و فرهنگی هند نیز به شمار می‌رود و می‌تواند در حوزه‌های تاریخ ادیان، مطالعات میان‌فرهنگی، تاریخ اندیشه، ادبیات فارسی و اردو، هنر اسلامی و مطالعات تمدنی مورد بررسی قرار گیرد.
پروفسور (دکتر) مظهر عالم صدیقی، دبیر علمی همایش و ویراستار مجموعه مقالات، در مقدمه اثر بر این نکته تأکید کرده است که تمدن هند حاصل تعامل و مشارکت جوامع، فرهنگ‌ها و سنت‌های متنوعی است و هر یک از این گروه‌ها سهمی در شکل‌گیری میراث چندفرهنگی این سرزمین داشته‌اند. بر اساس مطالب ارائه‌شده در مجموعه، سادات علوی در دوره‌های مختلف تاریخی و در پیوند با جریان‌های مهاجرتی، علمی، عرفانی و اجتماعی وارد شبه‌قاره شدند. بخشی از این مهاجرت‌ها در دوره‌های نخستین اسلامی و سپس در دوره سلطنت دهلی و عصر گورکانیان صورت گرفت. همچنین برخی از آنان همراه با بازرگانان، عالمان و مشایخ صوفیه وارد مناطق مختلف هند شدند. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار می‌شود که نقش آنان در شکل‌گیری مراکز علمی، خانقاه‌ها، محافل ادبی و شبکه‌های اجتماعی مورد توجه قرار گیرد. این مراکز در بسیاری از موارد تنها محل فعالیت مذهبی نبودند، بلکه به فضاهایی برای آموزش، گفت‌وگو، تبادل اندیشه و ارتباط میان گروه‌های مختلف اجتماعی تبدیل شدند. از همین رو، پیشنهاد برگزاری همایشی مستقل درباره نقش سادات علوی در صلح، همزیستی مسالمت‌آمیز، هنر و علوم، اقدامی در جهت گسترش دامنه مطالعات مربوط به تاریخ اجتماعی و فرهنگی هند به شمار می‌آمد.
وی در ادامه پیام خود آورده، ایده برگزاری این همایش از سوی محمدرضا فاضل وابسته فرهنگی و مسئول خانه فرهنگ جمهوری اسلامی ایران در بمبئی مطرح و پیگیری شد. انتخاب این موضوع نشان‌دهنده توجه به ظرفیت‌های کمتر بررسی‌شده در تاریخ فرهنگی هند و تلاش برای ایجاد زمینه‌ای مشترک میان پژوهشگران حوزه‌های مختلف بود. از آنجا که موضوع همایش صرفاً به زبان و ادبیات فارسی محدود نمی‌شد، برگزاری آن نیازمند رویکردی میان‌رشته‌ای بود؛ رویکردی که تاریخ، مطالعات دینی، عرفان، ادبیات، هنر، علوم اجتماعی و مطالعات فرهنگی را در کنار یکدیگر قرار دهد. این ویژگی یکی از نقاط قوت همایش محسوب می‌شود؛ زیرا مطالعه نقش یک جامعه تاریخی در شکل‌گیری تمدن هند، بدون توجه همزمان به ابعاد مختلف اجتماعی و فرهنگی آن، تصویری ناقص از واقعیت تاریخی ارائه خواهد کرد.
دکتر صدیقی در ادامه پیام خود آورد که انتخاب مؤسسه مهدی‌باغ در شهر ناگپور به عنوان محل برگزاری همایش نیز از اهمیت فرهنگی برخوردار بود. با توجه به ماهیت موضوع و ضرورت ایجاد فضای مناسب برای گفت‌وگوی علمی و فرهنگی، همکاری حضرت مولانا امیرالدین ملک صاحب، رئیس مؤسسه مهدی‌باغ، نقش مهمی در فراهم شدن زمینه برگزاری این رویداد داشت. همایش در نهایت در تاریخ ۲۵ فوریه ۲۰۲۵ برگزار شد و جمعی از پژوهشگران از مناطق مختلف هند، از جمله بیهار، دهلی، حیدرآباد و مهاراشترا، در آن حضور یافتند و یافته‌های پژوهشی خود را ارائه کردند. از نظر علمی، یکی از ویژگی‌های مهم این نشست، گردهمایی پژوهشگرانی با زمینه‌های مطالعاتی متفاوت بود. چنین گردهمایی‌هایی می‌تواند زمینه‌ای برای مقایسه منابع تاریخی، اسناد آرشیوی، سنت‌های شفاهی، متون ادبی و مطالعات اجتماعی فراهم آورد و به شکل‌گیری تحقیقات جدید در این حوزه کمک کند. مقالات منتشرشده در مجموعه، طیف نسبتاً گسترده‌ای از موضوعات مرتبط با تاریخ و فرهنگ سادات علوی را دربر می‌گیرد. از جمله مقالات انگلیسی این مجموعه می‌توان به پژوهش‌هایی درباره ورود سادات علوی به هند و مشارکت آنان در حوزه‌های مختلف، زندگی و آثار شاه غلام علی، نقش مولانا شاه غلام علی در توسعه صلح و همزیستی مسالمت‌آمیز، سهم سادات در عصر مدرن با بررسی زندگی و آثار سید سادات حسین نقوی، تهذیب نفس و اصلاح انسان، کاکوری به عنوان یکی از مراکز مرتبط با سادات علوی و تاریخ مختصر سادات علوی در هند اشاره کرد. در بخش فارسی و اردو نیز موضوعات متنوعی مورد بررسی قرار گرفته است؛ از جمله معرفی نسخه خطی «مرآة الاسرار» و ارتباط آن با کتابخانه خدابخش، نقش خوشنویسان سادات در شکوفایی خط نستعلیق در دوره تیموری، تأثیر صوفیه و سادات علوی بر هماهنگی اجتماعی هند، سادات علوی آچالپور، خانقاه کاظمیه کاکوری، سید محمد حسینی گیسودراز، وحدت وجود در نامه‌های شاه عبدالرزاق علوی جهنجانوی، زندگی و آثار سالار مسعود غازی و ورود سادات علوی به شبه‌قاره. تنوع این موضوعات نشان می‌دهد که پژوهش درباره سادات علوی را می‌توان از زوایای گوناگون دنبال کرد و آن را به مطالعات نسخه‌شناسی، تاریخ هنر، تاریخ تصوف، ادبیات، تاریخ اجتماعی و مطالعات بینافرهنگی پیوند داد.
برگزاری این همایش نتیجه همکاری مجموعه‌ای از پژوهشگران، استادان و فعالان فرهنگی بود. در پیام‌های منتشرشده در کتاب از همکاری پروفسور مظهر عالم صدیقی، دکتر گل‌رز رحمان خان، دکتر ابوذر هاشمی، دکتر ترنم بیگم، پروفسور انجم ضیاءالدین تاجی و آقای ریاض لامک و دیگر دست‌اندرکاران یاد شده است.
همچنین نقش مؤسسه مهدی‌باغ و خانه فرهنگ جمهوری اسلامی ایران در فراهم کردن زمینه‌های علمی و اجرایی این رویداد مورد تقدیر قرار گرفته است.
چنین همکاری‌هایی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا پژوهش‌های فرهنگی در بسیاری از موارد تنها با همکاری میان دانشگاهیان، مؤسسات فرهنگی، مراکز دینی، کتابخانه‌ها و صاحبان آرشیوها امکان‌پذیر است.
در ادامه پیام حضرت مولانا امیرالدین ملک صاحب مؤسسه مهدی‌باغ، ناگپور آمده بود که در ذیل مشروح آن آمده است:
امید است مجموعه مقالات این همایش بتواند به عنوان منبعی برای پژوهشگران، زمینه شناخت عمیق‌تر میراث سادات علوی در هند را فراهم آورد و پژوهش‌های تازه‌ای را درباره نقش آنان در عرصه‌های علمی، فرهنگی و اجتماعی شبه‌قاره برانگیزد.
در ابتدای این اثر پیام محمدرضا فاضل وابسته فرهنگی و مسئول خانه فرهنگ جمهوری اسلامی ایران در بمبئی نیز انتشار یافت که در ذیل آن آمده است:
سادات علوی در طول قرن‌ها حضور خود در شبه‌قاره هند، بخشی از تاریخ اجتماعی و فرهنگی این سرزمین را شکل داده‌اند. عوامل گوناگونی در ورود و استقرار آنان در هند مؤثر بوده است؛ از جمله ارتباطات تاریخی میان مناطق سند و شبه‌قاره با خاندان پیامبر اکرم(ص)، گسترش جریان‌های شیعی و عرفانی و مهاجرت عالمان، صوفیان و سادات به مناطق مختلف هند. حضور آنان به تدریج از حوزه مذهبی فراتر رفت و شماری از سادات در عرصه‌های علمی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی جامعه هند مشارکت کردند. در دوره‌های مختلف تاریخی، به‌ویژه در عصر گورکانیان، برخی از آنان در جایگاه‌های علمی، اداری، سیاسی و نظامی حضور یافتند و در حیات فکری و اجتماعی آن دوره نقش ایفا کردند.
یکی از جلوه‌های مهم این حضور، مشارکت در گسترش دانش، فرهنگ و هنر بود. ارتباط آنان با مراکز علمی و عرفانی، خانقاه‌ها و محافل ادبی، در انتقال و توسعه میراث فکری و فرهنگی شبه‌قاره مؤثر بوده است. از این منظر، مطالعه تاریخ سادات علوی را می‌توان در پیوند با تاریخ زبان و ادبیات فارسی و اردو، تصوف، هنر اسلامی و تحولات اجتماعی هند دنبال کرد. در روزگار معاصر نیز بخشی از جامعه سادات در حوزه‌های مختلف علمی، آموزشی و اجتماعی فعالیت دارند و با تکیه بر ارزش‌های اخلاقی و انسانی، در مسیر توسعه و خدمت اجتماعی مشارکت می‌کنند. توجه به این میراث می‌تواند به شناخت بهتر نقش جوامع مختلف در شکل‌گیری فرهنگ متنوع هند و تقویت گفت‌وگوی میان ادیان و فرهنگ‌ها کمک کند.
برگزاری همایش بین‌المللی «نقش سادات علوی در گسترش صلح، همزیستی مسالمت‌آمیز، هنر و علوم در هند» فرصتی برای گردآوری دیدگاه‌های پژوهشگران و بررسی ابعاد گوناگون این میراث تاریخی و فرهنگی بود. امید است انتشار مقالات این همایش، زمینه مطالعات علمی بیشتر و معرفی دقیق‌تر سهم سادات علوی در تاریخ و فرهنگ هند را فراهم سازد.
انتشار مقالات این همایش دارای اهمیت خاص و ویژه ای است. انتشار این کتاب را می‌توان مرحله‌ای مهم در تکمیل فرآیند علمی همایش دانست. در واقع، همایش با ارائه مقالات پایان نمی‌یابد؛ بلکه تبدیل سخنرانی‌ها و پژوهش‌های ارائه‌شده به یک اثر مکتوب، امکان استفاده نسل‌های بعدی پژوهشگران از این مطالب را فراهم می‌کند. مجموعه حاضر می‌تواند برای پژوهشگران تاریخ هند، مطالعات اسلامی، تاریخ تصوف، زبان و ادبیات فارسی و اردو، تاریخ هنر، نسخه‌شناسی و مطالعات بینافرهنگی منبعی قابل استفاده باشد. از سوی دیگر، انتشار چنین آثاری موجب می‌شود موضوعات کمتر بررسی‌شده وارد فضای دانشگاهی شوند و پژوهشگران جوان نیز برای انجام تحقیقات جدید درباره آنها ترغیب شوند.
نظر شما