هر آخر هفته، احتشام خان دوستانش را با خودرو به سینمای فردوس در جاده جی‌تی پشاور می‌برد؛ جایی که صف‌های طولانی در برابر گیشه بلیت شکل می‌گرفت و عطر بادام‌زمینی‌های برشته در فضا می‌پیچید، در حالی که خانواده‌ها مشتاقانه منتظر جدیدترین فیلم پشتو بودند.

برای هزاران نفر از ساکنان پیشاور و دیگر مناطق خیبر پختونخوا، سینماها هرگز صرفاً مکان‌هایی برای سرگرمی نبودند. آنها محل‌های گردهمایی فرهنگی بودند که در آن دوستی‌ها مستحکم می‌شد، خانواده‌ها دور هم جمع می‌شدند و سنت‌ها، طنز و احساسات پشتون‌ها روی پرده سینما بازتاب می‌یافت.

احتشام، که مدرس ادبیات اردو است، در حالی که به بازار شلوغی که اکنون در محل سابق سینما قرار دارد نگاه می‌کرد، گفت: «دیدن ناپدید شدن سینمای فردوس واقعاً دلخراش بود».

او گفت: «من در تعطیلات آخر هفته فیلم‌های پشتوی بی‌شماری را در اینجا تماشا کردم و در روزهای عید همراه خانواده و دوستانم به اینجا می‌آمدم. آن زمان‌ها خاطرات فراموش‌نشدنی بودند؛ زمانی که مردم با هم می‌خندیدند، جشن می‌گرفتند و احساسات خود را با یکدیگر شریک می‌شدند. امروز، در جایی که زمانی یک فضای فرهنگی وجود داشت، تنها فعالیت‌های تجاری باقی مانده است».

کارشناسان فرهنگی و فیلم‌سازان بر این باورند که اگرچه رسانه‌های اجتماعی، خدمات پخش آنلاین و هوش مصنوعی دسترسی به سرگرمی و اطلاعات را آسان‌تر کرده‌اند، اما شیوه تعامل مردم با هنر و فرهنگ را نیز تغییر داده‌اند.

در سراسر پیشاور و دیگر مناطق، سالن‌های سینمایی که زمانی مملو از تماشاگران بودند، اکنون برای بقا تلاش می‌کنند؛ زیرا جوانان به‌طور فزاینده‌ای اوقات فراغت خود را با تلفن‌های هوشمند می‌گذرانند، ویدئوهای کوتاه تماشا می‌کنند، محتوای آنلاین را به‌صورت پخش زنده دنبال می‌کنند یا برای آموزش و سرگرمی از پلتفرم‌های دیجیتال استفاده می‌کنند.

در طول تعطیلات تابستانی، بسیاری از دانش‌آموزان می‌گویند که تلفن‌های همراه به ابزارهای ضروری برای انجام تکالیف تحصیلی تبدیل شده‌اند.

ملائکه بی‌بی، دانش‌آموز کلاس هشتم در یک مدرسه خصوصی در پیشاور، گفت: «تلفن‌های همراه به ما کمک می‌کنند تکالیف تابستانی خود را سریع‌تر انجام دهیم، به‌ویژه زمانی که مهلت تحویل آنها نزدیک می‌شود».

او گفت که برنامه‌های هوش مصنوعی و پلتفرم‌های آموزشی آنلاین، توضیحات، ترجمه‌ها و راه‌حل‌های سریع ارائه می‌کنند و وابستگی به روش‌های سنتی یادگیری را کاهش می‌دهند.

کارشناسان آموزش مزایای فناوری دیجیتال را می‌پذیرند، اما هشدار می‌دهند که وابستگی بیش از حد به صفحه نمایش، با کاهش فعالیت‌های بیرون از خانه و تعامل چهره‌به‌چهره، سبک زندگی را تغییر می‌دهد.

برای چندین دهه، پیشاور مرکز سینمای پشتو به شمار می‌رفت و سینماهای افسانه‌ای آن به‌عنوان نمادهایی از هویت فرهنگی شهر شناخته می‌شدند. سینماهایی از جمله کپیتال، فلک سیر، سابرینا، مترو، شبستان، پلوشه و ناز، هر هفته هزاران تماشاگر را با فیلم‌هایی بر اساس سنت‌های پشتون، فرهنگ عامه و ارزش‌های اجتماعی جذب می‌کردند.

این شهر همچنین در تاریخ سینمای جنوب آسیا جایگاه مهمی دارد، زیرا زادگاه بازیگران افسانه‌ای، از جمله زنده‌یاد دیلیپ کومار و راج کاپور، است.

با این حال، بسیاری از سینماهای تاریخی در طول سال‌ها از میان رفته‌اند و با تغییر اولویت‌های تجاری و کاهش مخاطبان، جای خود را به مراکز خرید، هتل‌ها و ساختمان‌های تجاری داده‌اند.

از میان نزدیک به ۱۵ سینمایی که زمانی در پیشاور فعالیت می‌کردند، تنها چند سینما، از جمله ارشد، آئینه، ناز و شما، همچنان فعال هستند و حتی آینده این سینماها نیز با عدم اطمینان روبه‌رو است.

گوهر یوسف‌زی، مدیر سینمای سابرینا، گفت: «حتی در روزهای آخر هفته، زمانی که سینماها در گذشته مملو از تماشاگر می‌شدند، اکنون برای فروش بلیت کافی جهت تأمین هزینه‌های برق نیز با مشکل مواجه هستیم».

فیلم‌سازان باسابقه دوره‌ای را به یاد می‌آورند که سینمای پشتو بازتاب‌دهنده امیدها، مشکلات و سنت‌های مردم عادی بود.

شاهد خان، کارگردان باسابقه، گفت: «سینمای پشتو گنجینه فرهنگی ما بود. این سینما زبان، سنت‌ها، طنز و احساسات ما را منعکس می‌کرد. از دست دادن سینماها به معنای از دست دادن یک پیوند مهم با تاریخ ماست».

پیشکسوتان صنعت سینما، افول سینمای پشتو را به عوامل متعددی نسبت می‌دهند. به گفته آنان، در دهه ۱۹۹۰ بسیاری از تولیدات به سمت موضوعات جنجالی و هیجان‌انگیز رفتند و نتوانستند مخاطبان خانوادگی را جذب کنند.

شاهد خان گفت: «به جای داستان‌های معنادار، بسیاری از فیلم‌ها بر خشونت و ایجاد شوک تمرکز کردند».

این وضعیت پس از آنکه تروریسم بر خیبر پختونخوا تأثیر گذاشت، وخیم‌تر شد؛ چندین سینما هدف حمله قرار گرفتند و بسیاری از سالن‌های سینما در مناطقی مانند سوات، مردان و کوهات به دلیل نگرانی‌های امنیتی تعطیل شدند.

در همین حال، تلفن‌های هوشمند و پلتفرم‌های آنلاین شیوه مصرف سرگرمی را دگرگون کرده‌اند. برای بسیاری از جوانان، پیمایش در شبکه‌های اجتماعی، تماشای فیلم‌های آنلاین و دنبال کردن تولیدکنندگان محتوای دیجیتال جایگزین رفتن به سینماهای سنتی شده است.

شاهد خان گفت: «مخاطب همچنان وجود دارد، اما ما به فیلم‌های باکیفیت نیاز داریم».

او افزود: «در زمان اکران فیلم‌ها در عید، شاهد حضور امیدوارکننده تماشاگران بودیم. اگر فیلم‌های معنادار تولید شوند، مردم بازخواهند گشت، اما فیلم‌سازان به حمایت مالی، زیرساخت‌های مدرن و مقررات بهتر نیاز دارند».

کارشناسان می‌گویند از میان رفتن سینماها چیزی فراتر از یک زیان اقتصادی است. دکتر مالک ریاض، مسئول ارشد در بیمارستان دولتی نوشهره، گفت فضاهای فرهنگی مانند سینماها و سالن‌های تئاتر، به طور سنتی گفت‌وگو، همدلی و تعامل اجتماعی را تقویت می‌کردند.

او گفت: «وقتی تجربه‌های فرهنگی مشترک از میان می‌روند، جامعه به تدریج فضاهایی را از دست می‌دهد که در آن افراد با پیشینه‌های مختلف با یکدیگر تعامل می‌کردند».

اینکه آیا سینمای پشتو می‌تواند شکوه گذشته خود را دوباره به دست آورد یا نه، به سرمایه‌گذاری، حمایت‌های سیاست‌گذاری و آمادگی جامعه برای حفظ فضاهای فرهنگی مشترکی بستگی خواهد داشت که زمانی نسل‌های مختلف را زیر نور پرده نقره‌ای در کنار یکدیگر گرد می‌آوردند.

نویسنده: نیوز وایر

https://www.nation.com.pk/31-Aug-2026/pashto-cinema-faded-cultural-glory-forgotten-memory