دانشگاه مسلم علیگر؛ میراث ماندگار نهضت آموزشی سر سید احمد خان

دانشگاه مسلم علیگر، یکی از مشهورترین مراکز آموزش عالی و پژوهش در هند و یکی از مهم‌ترین نهادهای علمی و فرهنگی شبه‌قاره، در شهر علیگر، ایالت اوتار پرادش قرار دارد. این دانشگاه ریشه در اندیشه‌ها و تلاش‌های سر سید احمد خان، اصلاح‌گر، اندیشمند، نویسنده و از چهره‌های برجسته تاریخ فکری هند در قرن نوزدهم، دارد. تاریخ این دانشگاه را نمی‌توان تنها به سال ۱۹۲۰ محدود کرد؛ زیرا ریشه‌های آن به جنبش گسترده‌ای بازمی‌گردد که سر سید در نیمه دوم قرن نوزدهم برای نوسازی آموزش، گسترش دانش جدید و ایجاد پیوند میان میراث فکری شرق و دستاوردهای علمی غرب آغاز کرد. از این منظر، دانشگاه مسلم علیگره نه‌تنها یک مؤسسه آموزشی، بلکه حاصل یک جنبش اجتماعی، فرهنگی و فکری بزرگ در تاریخ هند است.

سر سید احمد خان در ۱۷ اکتبر ۱۸۱۷ در دهلی متولد شد. او کار خود را در دستگاه اداری حکومت بریتانیا آغاز کرد و حوادث سیاسی و اجتماعی هند، به‌ویژه شورش ۱۸۵۷، تأثیر عمیقی بر اندیشه و مسیر زندگی او گذاشت. سر سید دریافت که یکی از مهم‌ترین عوامل عقب‌ماندگی بخشی از جامعه مسلمان هند، فاصله گرفتن از آموزش جدید و علوم نوین است. از دیدگاه او، جامعه مسلمان برای حضور فعال در زندگی اجتماعی، اقتصادی، علمی و اداری هند باید با زبان انگلیسی، علوم جدید، تفکر علمی و نظام آموزشی مدرن آشنا شود. اما هدف سر سید، کنار گذاشتن میراث مسلم و شرقی نبود. او در پی ایجاد نوعی تعادل میان سنت و تجدد، شرق و غرب و علوم دینی و دانش‌های جدید بود. دانشگاهی که بعدها در علیگر شکل گرفت، در حقیقت تجسم همین اندیشه بود.

سر سید در این مسیر تنها به تأسیس یک مدرسه اکتفا نکرد. او مدارس مختلفی راه‌اندازی کرد و در سال ۱۸۶۴ در علیگره انجمن علمی (Scientific Society) را تأسیس کرد. هدف انجمن، ترجمه آثار علمی و فکری غربی به زبان‌های هندی و ایجاد زمینه برای آشنایی جامعه با دانش جدید بود. همچنین روزنامه Aligarh Institute Gazette از سال ۱۸۶۶ به‌عنوان یکی از ابزارهای مهم فکری و فرهنگی این جنبش منتشر شد. سر سید همچنین در سال ۱۸۷۰ نشریه تهذیب‌الاخلاق را منتشر کرد؛ نشریه‌ای که به اصلاح اجتماعی، اخلاقی و فکری جامعه می‌پرداخت و نقش مهمی در گسترش اندیشه‌های اصلاح‌طلبانه او داشت.

نخستین گام عملی برای ایجاد این مجموعه آموزشی در علیگر در ۲۴ مه ۱۸۷۵ برداشته شد؛ زمانی که سر سید مدرسه‌ای را با نام مدرسه‌العُلوم (Madarsatul Uloom) تأسیس کرد. آموزش در این مدرسه از اول ژوئن همان سال با تنها ۱۱ دانش‌آموز آغاز شد. این مدرسه در مدت کوتاهی توسعه یافت و در سال ۱۸۷۷ به کالج محمدن انگلو-اورینتال (Muhammadan Anglo-Oriental College) تبدیل شد. این کالج بعدها هسته اصلی دانشگاه مسلم علیگره را تشکیل داد. در ۷ ژانویه ۱۸۷۷، سنگ بنای کالج محمدن انگلو ـ اورینتال در علیگره گذاشته شد و مؤسسه جدید با الهام از ساختار دانشگاه‌های آکسفورد و کمبریج طراحی شد؛ دانشگاه‌هایی که سر سید در سفر خود به انگلستان از آنها بازدید کرده بود. هدف او این بود که مؤسسه‌ای ایجاد کند که از نظر علمی و آموزشی با نظام جدید آموزشی هماهنگ باشد، اما در عین حال هویت فرهنگی و ارزش‌های مسلم خود را نیز حفظ کند. به همین دلیل، کالج علیگره از همان ابتدا قرار بود پل ارتباطی میان جهان سنتی و جهان مدرن باشد.

یکی از ویژگی‌های مهم این مؤسسه از نخستین سال‌های فعالیت، ماهیت مسکونی آن بود. زندگی دانشجویی در محیط دانشگاه تنها به حضور در کلاس محدود نمی‌شد؛ بلکه خوابگاه، فعالیت‌های فرهنگی، ادبی، ورزشی و اجتماعی نیز بخش مهمی از نظام تربیتی آن را تشکیل می‌داد. این سنت مسکونی بعدها به یکی از ویژگی‌های شناخته‌شده دانشگاه مسلم علیگر تبدیل شد. امروزه نیز دانشگاه دارای مجموعه گسترده‌ای از تالارها و خوابگاه‌های دانشجویی است و زندگی دانشگاهی در آن همچنان با فعالیت‌های علمی، فرهنگی، ادبی و ورزشی پیوند دارد.

از کالج محمدن انگلو ـ اورینتال تا دانشگاه مسلم علیگر

با گسترش کالج و افزایش رشته‌های تحصیلی، اندیشه تبدیل آن به یک دانشگاه مستقل قوت گرفت. سر سید در سال ۱۸۹۸ درگذشت، اما جنبشی که او آغاز کرده بود، توسط شاگردان، همکاران و پیروان فکری او ادامه یافت. سرانجام در سال ۱۹۲۰، کالج محمدن انگلو-اورینتال به دانشگاه مسلم علیگر (Aligarh Muslim University) تبدیل شد. بنابراین، سال ۱۸۷۵ را می‌توان آغاز عملی پروژه آموزشی سر سید، سال ۱۸۷۷ را سال شکل‌گیری کالج محمدن انگلو-اورینتال و سال ۱۹۲۰ را سال تأسیس رسمی دانشگاه دانست. اهمیت علیگر تنها در ساختمان‌ها و برنامه‌های آموزشی آن خلاصه نمی‌شود. نهضت علیگره یکی از مهم‌ترین جنبش‌های فکری و آموزشی مسلمانان هند در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم بود. هدف این جنبش، تشویق جامعه به آموزش، علم، تفکر منطقی، اصلاح اجتماعی و مشارکت فعال در زندگی عمومی بود. فارغ‌التحصیلان و اندیشه‌ورزان مرتبط با علیگر در عرصه‌های مختلفی چون سیاست، آموزش، ادبیات، روزنامه‌نگاری، حقوق، علوم و خدمات دولتی نقش‌آفرین شدند.

از این رو، دانشگاه مسلم علیگر را می‌توان یکی از مهم‌ترین مراکز شکل‌گیری طبقه جدید تحصیل‌کرده مسلمان هند دانست؛ نسلی که با آموزش مدرن آشنا بود و در تحولات اجتماعی و سیاسی شبه‌قاره نقش داشت.

گسترش علوم جدید و علوم انسانی

یکی از مهم‌ترین میراث‌های سر سید، تأکید بر این اندیشه بود که آموزش نباید به یک حوزه محدود شود. دانشگاه مسلم علیگر در طول تاریخ خود از علوم انسانی و مطالعات مسلم گرفته تا علوم طبیعی، مهندسی، پزشکی، حقوق، علوم اجتماعی، مدیریت و فناوری را دربرگرفته است. امروزه دانشگاه دارای ۱۳ دانشکده و ده‌ها گروه آموزشی، مرکز و مؤسسه تخصصی است و بیش از ۳۰۰ برنامه آموزشی در حوزه‌های سنتی و مدرن ارائه می‌کند. دانشگاه همچنین دانشجویانی از سراسر هند و کشورهای مختلف، به‌ویژه کشورهای آفریقا، غرب آسیا و جنوب شرق آسیا، جذب می‌کند. از مراکز مهم آن می‌توان به دانشکده مهندسی و فناوری ذاکر حسین، دانشکده پزشکی جواهر لعل نهرو، دانشکده دندان‌پزشکی دکتر ضیاءالدین احمد، مؤسسه چشم‌پزشکی، کالج طب یونانی اجمل خان، کالج زنان، مرکز مطالعات پیشرفته تاریخ، مرکز مطالعات زنان، مرکز مطالعات قرآنی K. A. نظامی و واحد بیوتکنولوژی میان‌رشته‌ای اشاره کرد.

دانشگاه مسلم علیگره همچنین در حوزه تاریخ‌نگاری و مطالعات تاریخی جایگاهی برجسته دارد. آموزش تاریخ از دوره کالج محمدن انگلو ـ اورینتال آغاز شد و بعدها با حضور شماری از مورخان برجسته توسعه یافت.

گروه تاریخ دانشگاه در شکل‌گیری سنتی از تاریخ‌نگاری مبتنی بر مطالعه منابع، روش علمی و نگاه انتقادی به تاریخ هند نقش مهمی داشته است. این سنت پژوهشی، علیگر را به یکی از مراکز مهم مطالعات تاریخ هند و تاریخ قرون میانه تبدیل کرده است.

کتابخانه مولانا آزاد؛ گنجینه دانش

یکی از شاخص‌ترین بناهای علمی دانشگاه، کتابخانه مولانا آزاد (Maulana Azad Library) است. تاریخ این کتابخانه به مجموعه شخصی کتاب‌های سر سید بازمی‌گردد که در ابتدا کتابخانه کالج را تشکیل می‌داد.

کتابخانه‌ای که زمانی با مجموعه‌ای کوچک از کتاب‌های شخصی سر سید آغاز شد، امروز به یکی از بزرگ‌ترین کتابخانه‌های دانشگاهی شبه‌قاره تبدیل شده و حدود ۱۵ میلیون واحد چاپی و الکترونیکی را در خود جای داده است. ساختمان جدید کتابخانه در سال ۱۹۶۰ افتتاح شد و جواهر لعل نهرو، نخست‌وزیر وقت هند، در مراسم افتتاح آن حضور داشت. کتابخانه و آرشیوهای دانشگاه برای پژوهشگران تاریخ هند، زبان و ادبیات فارسی و اردو، مطالعات مسلم، تاریخ اجتماعی و سیاسی شبه‌قاره اهمیت ویژه‌ای دارند. همچنین مجموعه‌های دیجیتال دانشگاه امکان دسترسی پژوهشگران به بخشی از منابع تاریخی و علمی را فراهم کرده‌اند.

پردیس دانشگاه مسلم علیگره تنها یک محیط آموزشی نیست؛ بلکه خود بخشی از میراث تاریخی دانشگاه به شمار می‌رود. ساختمان‌های قدیمی، تالارهای دانشجویی، دروازه‌ها، مسجد، کتابخانه و بناهای آموزشی، تصویری از تاریخ چندین نسل از دانشجویان و استادان را در برابر بازدیدکننده قرار می‌دهند.

فضای دانشگاه آمیزه‌ای از معماری هندی، مسلم و عناصر معماری آموزشی دوره استعمار است و همین ویژگی، به پردیس علیگره هویتی متمایز بخشیده است. پردیس دانشگاه امروزه حدود ۱۱۵۵ ایکر وسعت دارد و بخش بزرگی از زندگی دانشگاهی در همین محیط شکل می‌گیرد.

ورزش نیز از همان سال‌های نخست در زندگی دانشگاهی علیگر جایگاه ویژه‌ای داشته است. در دوره کالج محمدن انگلو-اورینتال، ورزش‌هایی مانند کریکت، هاکی، فوتبال و تنیس توسعه یافتند و سوارکاری نیز به یکی از فعالیت‌های شناخته‌شده دانشگاه تبدیل شد. دانشگاه در طول تاریخ خود ورزشکاران برجسته‌ای را پرورش داده است و فرهنگ ورزشی همچنان بخشی از هویت دانشگاه محسوب می‌شود.

اگرچه دانشگاه مسلم علیگر ریشه‌های عمیقی در تاریخ جامعه مسلمان هند دارد، اما دانشگاه از نظر رسمی خود را به یک جامعه یا گروه خاص محدود نمی‌کند و درهای آن به روی دانشجویان از سراسر هند و کشورهای مختلف جهان باز است. امروزه دانشجویانی از کشورهای مختلف در این دانشگاه تحصیل می‌کنند و دانشگاه با داشتن رشته‌های متعدد در علوم انسانی، علوم پایه، مهندسی، پزشکی، حقوق، مدیریت، کشاورزی و مطالعات مسلم، ماهیتی چندرشته‌ای و بین‌المللی یافته است.

سر سید و آرامگاه او در قلب دانشگاه

سر سید احمد خان در ۲۷ مارس ۱۸۹۸ درگذشت؛ اما آرامگاه او در محوطه مسجد دانشگاه قرار دارد و به یکی از مهم‌ترین مکان‌های تاریخی علیگر تبدیل شده است. قرار گرفتن آرامگاه بنیان‌گذار در قلب دانشگاه، از نظر نمادین نیز بسیار معنادار است: دانشجویان و استادانی که هر روز در این دانشگاه به آموزش و پژوهش مشغول‌اند، در محیطی زندگی می‌کنند که ریشه آن به اندیشه یک اصلاح‌گر قرن نوزدهم بازمی‌گردد. سر سید در واقع دانشگاهی را به یادگار گذاشت که قرار بود دانش جدید را با میراث فرهنگی پیوند دهد و آموزش را وسیله‌ای برای اصلاح جامعه و پیشرفت انسان قرار دهد.

علیگر؛ یک دانشگاه و یک مکتب فکری

دانشگاه مسلم علیگر را نمی‌توان صرفاً با تعداد دانشکده‌ها، رشته‌ها یا ساختمان‌های آن معرفی کرد. اهمیت واقعی آن در مکتب فکری علیگره و در میراثی است که از سر سید احمد خان به نسل‌های بعد منتقل شده است. این دانشگاه نمونه‌ای تاریخی از این تلاش است که چگونه آموزش می‌تواند در شرایط دشوار اجتماعی، موتور تحول و نوسازی یک جامعه باشد. اندیشه سر سید بر این اصل استوار بود که جامعه‌ای که می‌خواهد در جهان جدید حضور مؤثر داشته باشد، باید به علم، آموزش، تفکر انتقادی و شناخت جهان معاصر مجهز شود؛ در عین حال، میراث فرهنگی و اخلاقی خود را نیز حفظ کند.

از مدرسه‌ای کوچک با یازده دانش‌آموز در سال ۱۸۷۵ تا دانشگاهی بزرگ با ده‌ها هزار دانشجو و صدها برنامه آموزشی در روزگار معاصر، داستان علیگر داستان تبدیل یک اندیشه به یک نهاد و تبدیل یک نهاد به یک جنبش فرهنگی است. به همین دلیل، دانشگاه مسلم علیگر نه‌تنها یکی از دانشگاه‌های مهم هند، بلکه یکی از مهم‌ترین نمادهای تاریخ آموزش، اصلاح اجتماعی و تحولات فکری مسلمانان شبه‌قاره در دوران جدید به شمار می‌آید.

علاقمندان می توانند برای تماس با این دانشگاه به آدرس رسمی تارنمای دانشگاه https://www.amu.ac.in/about-us/the-founder مراجعه فرمایند.