نویسنده: دیمیتری ویجسینگهه
چرا این فضاهای آرام همچنان اهمیت دارند؟
زمانی آینده کتابخانه‌ها چندان روشن به نظر نمی‌رسید.
وقتی اینترنت میلیون‌ها کتاب، مقاله و پژوهش را به‌راحتی در اختیار مردم قرار داد، بسیاری تصور کردند که کتابخانه‌ها به‌تدریج منسوخ خواهند شد. وقتی می‌توان یک کتاب را دانلود کرد، چرا باید آن را امانت گرفت؟ و وقتی اطلاعات با یک جست‌وجوی ساده در گوگل در دسترس است، اصلاً چرا باید به سالن مطالعه رفت؟
با این حال، سال‌ها از ورود به عصر دیجیتال گذشته و کتابخانه‌ها همچنان پابرجا هستند؛ حتی از بسیاری جهات، امروز بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده‌اند.
کتابخانه‌ها نه‌تنها از فناوری عقب نمانده‌اند، بلکه همراه با آن تغییر کرده‌اند. آنها دیگر فقط ساختمان‌هایی پر از قفسه‌های کتاب نیستند. امروزه کتابخانه‌ها فضاهایی ترکیبی هستند که مجموعه‌های سنتی را در کنار منابع دیجیتال قرار می‌دهند؛ از کتاب‌های الکترونیکی و مجلات علمی آنلاین گرفته تا اینترنت رایگان، پایگاه‌های اطلاعاتی پژوهشی و فضاهایی برای مطالعه و یادگیری گروهی.در عین حال، کتابخانه‌ها همچنان چیزی را در اختیار مردم قرار می‌دهند که دنیای دیجیتال به‌سختی می‌تواند جایگزین آن شود: فضایی آرام و دوستانه که هر کسی بتواند در آن مطالعه کند، یاد بگیرد و فکر کند.
این تغییر از روی ضرورت اتفاق افتاده است. با تغییر شیوه دسترسی مردم به اطلاعات در اثر فناوری، کتابخانه‌ها نیز خدمات خود را با نیازهای جدید هماهنگ کرده‌اند، نه اینکه در برابر این تغییرات مقاومت کنند.
کتابخانه‌های دانشگاهی، حتی در سراسر سریلانکا، امروزه دسترسی دانشجویان را به مجلات علمی آنلاین، آرشیوهای دیجیتال و پایگاه‌های اطلاعاتی اشتراکی فراهم می‌کنند؛ منابعی که اگر قرار بود افراد به‌صورت شخصی به آنها دسترسی پیدا کنند، ممکن بود هزاران روپیه برایشان هزینه داشته باشد.
از بسیاری جهات، کتابخانه به یک دروازه فیزیکی و دیجیتال به سوی دانش تبدیل شده است. اما فناوری در کنار آسان‌تر کردن دسترسی به اطلاعات، مشکل جدیدی نیز ایجاد کرده است: اطلاعات بیش از اندازه.
جست‌وجوی اینترنتی درباره تقریباً هر موضوعی می‌تواند در عرض چند ثانیه میلیون‌ها نتیجه به همراه داشته باشد. بنابراین، چالش دیگر پیدا کردن اطلاعات نیست؛ بلکه تشخیص این است که کدام منابع واقعاً قابل اعتماد هستند.
در عصر هوش مصنوعی، که می‌تواند در چند ثانیه مقاله تولید کند و اطلاعات نادرست با سرعت زیادی در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شود، کتابخانه‌ها همچنان یک چیز بسیار ارزشمند ارائه می‌کنند: اطلاعات معتبر و منابعی که با دقت انتخاب و سازمان‌دهی شده‌اند.
شاید یکی از بزرگ‌ترین نقاط قوت کتابخانه‌ها اصلاً ارتباطی با کتاب یا فناوری نداشته باشد؛ بلکه خودِ فضای کتابخانه باشد. برای بسیاری از مردم، کتابخانه یکی از معدود مکان‌های عمومی است که در آن از افراد انتظار نمی‌رود پولی خرج کنند.
برخلاف کافه‌ها یا فضاهای کار اشتراکی، کتابخانه‌ها از همه به یک اندازه استقبال می‌کنند. دانشجویانی که برای امتحانات آماده می‌شوند، پژوهشگرانی که روی پروژه‌هایشان کار می‌کنند، افرادی که به دنبال شغل هستندو همه کسانی که به یک میز آرام نیاز دارند و خوانندگانی که می‌خواهند از شلوغی زندگی روزمره فاصله بگیرند، همگی می‌توانند از یک فضای مشترک استفاده کنند.
فراتر از فضایی برای کتاب‌ها:
گفت‌وگو با برخی از خوانندگان ما نشان داد که کتابخانه‌ها دقیقاً همین معنا را برای آنها داشته‌اند.
برای «وارونا پراگیت»، کتابخانه در دوران دانشگاه به بخشی ضروری از زندگی تبدیل شد.او به یاد می‌آورد: «وقتی برای اولین بار به کلمبو آمدم، همزمان کار و تحصیل می‌کردم و در یک خانه پانسیون زندگی می‌کردم. داشتن یک جای آرام که بتوانم بعد از کار به آنجا بروم، واقعاً تفاوت بزرگی ایجاد می‌کرد.»
اگرچه او مرتب به کتابخانه دانشگاهش می‌رفت، اما اغلب کتابخانه ملی سریلانکا را انتخاب می‌کرد.او می‌گوید: «فضای آنجا واقعاً آرام بود. وای‌فای رایگان نداشت، اما مشکلی نداشتم که از تلفنم به‌عنوان هات‌اسپات استفاده کنم. باز هم خیلی بهتر از این بود که بخواهم در یک پانسیون شلوغ درس بخوانم.»مهم‌تر از همه، استفاده از آنجا برایش مقرون‌به‌صرفه بود.او می‌گوید: «آن زمان نمی‌توانستم عصرها در کافه‌ها کار کنم. حتی آن موقع هم کافه‌های کلمبو گران و کمی انحصاری به نظر می‌رسیدند. کتابخانه جایی بود که می‌توانستم بدون اینکه مجبور باشم چیزی بخرم، روی کارم تمرکز کنم»تجربه او نکته‌ای را نشان می‌دهد که به‌راحتی ممکن است نادیده گرفته شود: کتابخانه‌ها فقط کتاب در اختیار مردم نمی‌گذارند؛ آنها فرصت ایجاد می‌کنند.زلفا الیاس نیز همین دیدگاه را داشت. او گفت کتابخانه در دوران دانشگاه مرکز زندگی دانشجویی‌اش بود.او گفت: «به‌جز کافه‌تریا، کتابخانه واقعاً مرکز اجتماعی ما بود. آنجا برای مطالعه گروهی جمع می‌شدیم، روی تکالیف کار می‌کردیم و ساعت‌ها برای امتحانات آماده می‌شدیم.»
اگرچه اینترنت مطالعه را آسان‌تر و انعطاف‌پذیرتر کرده است، زلفا معتقد است کتابخانه‌های فیزیکی همچنان نقشی دارند که به‌آسانی نمی‌توان جایگزین آن شد.او گفت: «کتابخانه دانشگاه ما وای‌فای داشت. فوق‌العاده نبود، اما کافی بود.»مهم‌تر از آن، به گفته او، کتابخانه‌ها چیزی را فراهم می‌کردند که روزبه‌روز کمیاب‌تر می‌شود.او می‌گوید: «من عاشق این هستم که فضای فیزیکی یک کتابخانه جایی آرام برای فکر کردن در اختیار شما قرار می‌دهد. در چنین دنیای شلوغ و پرسرعتی، پیدا کردن این گوشه‌های آرام روزبه‌روز سخت‌تر می‌شود.»حتی زمانی که در خارج از کشور تحصیل می‌کرد، باز هم به‌طور طبیعی به سمت کتابخانه‌ها کشیده می‌شد.او توضیح داد: «دیگر واقعاً موضوع کتاب‌ها نیست؛ موضوع داشتن جایی است که بتوانید در آن تمرکز کنید.»شاید همین یکی از دلایلی باشد که کتابخانه‌ها با وجود تمام پیش‌بینی‌ها درباره افولشان، همچنان به حیات خود ادامه داده‌اند. ارزش آنها هرگز فقط به مجموعه کتاب‌هایی که در خود جای داده‌اند محدود نبوده است. آنها با ایجاد فضایی اجتماعی، بدون اینکه همه‌چیز را تجاری کنند، امکان یادگیری را بدون هیچ چشم‌داشتی فراهم می‌کنند.آنها همچنین یکی از معدود فضاهای عمومی هستند که در آن افراد با پیشینه‌ها، نسل‌ها و حرفه‌های مختلف می‌توانند در سکوت در کنار یکدیگر حضور داشته باشند؛ همه با یک خواسته مشترک: یادگیری.در دنیایی که بیش از هر زمان دیگری به هم متصل شده است، شاید چنین فضایی امروز ارزشمندتر از همیشه باشد.
تشویق کنجکاوی و ایجاد اجتماع
برای عایشه وسیم، ارزش کتابخانه‌ها در عصر هوش مصنوعی و دسترسی فوری به اطلاعات، به‌ویژه از دیدگاه یک آموزگار، بیشتر از گذشته شده است.او گفت: «من همیشه دانش‌آموزانم را تشویق می‌کنم که به کتابخانه بروند. همه کارها را آنلاین انجام ندهید. به جست‌وجوهای تصادفی اینترنتی تکیه نکنید. به کتابخانه بروید و در بخشی که به موضوع درسی شما مربوط است، وقت بگذرانید. کتابخانه‌ها در انتخاب و سازمان‌دهی اطلاعات و منابع برای شما کار بسیار خوبی انجام می‌دهند.»با افزایش استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در کلاس‌های درس، عایشه معتقد است دانش‌آموزان ممکن است راحتی را با یادگیری واقعی اشتباه بگیرند.
او گفت: «اغلب به‌راحتی می‌توان فهمید که یک دانش‌آموز واقعاً با مطالب درگیر شده یا اینکه فقط چیزی را که به‌صورت آنلاین تولید شده، کپی کرده است. یکی از دلایلی که بسیاری از مؤسسات آموزشی دوباره امتحانات شفاهی و گفت‌وگوهای علمی را برگزار می‌کنند، همین است.»از نظر او، کتابخانه‌ها چیزی را تقویت می‌کنند که فناوری اغلب نمی‌تواند به‌خوبی ایجاد کند: کنجکاوی.
دانش‌آموزان در کتابخانه، به جای اینکه فقط به دنبال یک پاسخ مشخص باشند، میان قفسه‌ها می‌گردند و گاهی کتاب‌هایی را پیدا می‌کنند که اصلاً در ابتدا به دنبالشان نبوده‌اند. یک کتاب آنها را به کتاب دیگری می‌رساند و بعد به کتابی دیگر.این روند آهسته‌تر است، اما باعث یادگیری عمیق‌تر می‌شود.کتابخانه‌ها همچنین در برابر اطلاعات نادرست نقش مهمی دارند. اینترنت اطلاعات نامحدودی در اختیار ما می‌گذارد، اما راهنمایی چندانی درباره اینکه کدام اطلاعات قابل اعتماد هستند ارائه نمی‌کند.موتورهای جست‌وجو معمولاً محبوبیت را در اولویت قرار می‌دهند، الگوریتم‌ها بر اساس میزان تعامل کاربران محتوا پیشنهاد می‌کنند و هوش مصنوعی می‌تواند در چند ثانیه اطلاعاتی بسیار قانع‌کننده اما نادرست تولید کندکتابخانه‌ها متفاوت عمل می‌کنند. مجموعه‌های آنها با دقت انتخاب، سازمان‌دهی و توسط متخصصان آموزش‌دیده نگهداری می‌شوند. کتاب‌های دانشگاهی، اسناد تاریخی و منابع مرجع به این دلیل انتخاب می‌شوند که از استانداردهای اعتبار برخوردارند، نه اینکه صرفاً کلیک بیشتری جذب کنند. عایشه گفت: «در عصر بمباران اطلاعاتی، کتابخانه‌ها به مردم کمک می‌کنند اطلاعاتی را پیدا کنند که واقعاً بتوان به آن اعتماد کرد او معتقد است کتابخانه‌ها علاوه بر آموزش، همچنان نقش مهم دیگری نیز دارند: ایجاد فضای اجتماعی.
او به یاد می‌آورد که مرتباً به کتابخانه عمومی کلمبو می‌رفت و از تنوع افرادی که در آنجا حضور داشتند، تحت تأثیر قرار می‌گرفت. او گفت: «دانش‌آموزان مدارس، دانشجویان دانشگاه، افراد بازنشسته، پژوهشگران و خانواده‌ها را می‌دیدید که همگی در یک فضا کنار هم بودند.» کتابخانه همچنین به‌طور منظم میزبان نمایشگاه‌ها، سخنرانی‌ها و برنامه‌های فرهنگی است که افراد نسل‌ها و پیشینه‌های مختلف را گرد هم می‌آورد.
او گفت: «این موضوع به شما یادآوری می‌کند که یادگیری چیزی نیست که فقط در مدرسه یا دانشگاه اتفاق بیفتد. یادگیری چیزی است که در تمام طول زندگی ادامه دارد.»
حفاظت از حافظه جمعی:
کتابخانه‌ها همچنین نگهبانان تاریخ هستند. هر کشوری به نهادهایی نیاز دارد که حافظه جمعی آن را حفظ کنند؛ کتاب‌ها، روزنامه‌ها، نسخه‌های خطی، عکس‌ها و آرشیوهایی که نشان می‌دهند جوامع چگونه در طول نسل‌ها تغییر کرده‌اند. از بسیاری جهات، کتابخانه‌ها همان نقشی را دارند که موزه‌ها ایفا می‌کنند: تضمین می‌کنند نسل‌های آینده بتوانند به داستان‌ها، ایده‌ها و دانشی که گذشته را شکل داده است، دسترسی داشته باشند.سریلانکا شاید اهمیت این موضوع را بیش از بسیاری از کشورها درک کرده باشد.
آتش‌سوزی و تخریب کتابخانه عمومی جافنا در ۳۱ مه ۱۹۸۱ همچنان یکی از بزرگ‌ترین فجایع فرهنگی تاریخ این کشور محسوب می‌شود.
در آن زمان، این کتابخانه یکی از بهترین کتابخانه‌های آسیا به شمار می‌رفت و بیش از ۹۵ هزار کتاب، نسخه خطی کمیاب، روزنامه و متون ارزشمند برگ نخل را در خود جای داده بود؛ آثاری که تاریخ و ادبیات تامیل را ثبت می‌کردند.ویرانی این کتابخانه بسیار فراتر از نابودی یک ساختمان بود. این حادثه به معنای از دست رفتن قرن‌ها دانش، فرهنگ و هویت بود.اگرچه کتابخانه بازسازی شد و در سال ۲۰۰۴ دوباره افتتاح شد، همچنان یادآور این حقیقت است که کتابخانه‌ها چیزی بسیار فراتر از مکان‌هایی برای امانت گرفتن کتاب هستند. آنها حافظه جمعی یک ملت را حفظ می‌کنند.سنت ادبی سریلانکا هزاران سال قدمت دارد. در دوران پادشاهی آنورادهاپورا، دانش در صومعه‌ها حفظ می‌شد و بعدها این سنت به شبکه‌ای از کتابخانه‌های عمومی، دانشگاهی و تخصصی تبدیل شد که امروزه در کشور وجود دارد.
نهادهایی مانند هیئت ملی کتابخانه و خدمات اسناد، کتابخانه عمومی کلمبو و کتابخانه‌های دانشگاهی همچنان این وظیفه را ادامه می‌دهند؛ آنها اسناد تاریخی را حفظ می‌کنند و در عین حال دسترسی مردم به دانش مدرن را گسترش می‌دهند.این نقش همچنان ادامه دارد و هفته گذشته نیز بار دیگر مورد توجه قرار گرفت؛ زمانی که گروه کتابخانه‌های تخصصی انجمن کتابداری سریلانکا در برنامه‌ای که از سوی شرکت پخش سریلانکا پخش شد، درباره نقش کتابخانه ملی در توسعه بخش کتابداری و اطلاعات کشور گفت‌وگو کرد.
در این برنامه موضوعاتی مانند اهمیت دسترسی به اطلاعات، توسعه کتابخانه‌ها، استانداردهای حرفه‌ای و افزایش آگاهی عمومی مورد بررسی قرار گرفت؛ موضوعاتی که بار دیگر یادآوری می‌کنند کتابخانه‌ها همچنان همراه با جوامعی که به آنها خدمت می‌کنند، در حال تغییر و تکامل هستند.شاید بزرگ‌ترین تصور اشتباه درباره کتابخانه‌ها این باشد که آنها با فناوری رقابت می‌کنند.
اما چنین نیست.
کتابخانه‌ها همچنان به مردم کمک می‌کنند فراتر از فناوری، اینترنت و حالا هوش مصنوعی زندگی کنند؛ با فراهم کردن منابع قابل اعتماد، راهنمایی متخصصان و فضاهایی که به جای حواس‌پرتی، تفکر و تأمل را تشویق می‌کنند. در جهانی که بر پایه اسکرول بی‌پایان، اعلان‌های مداوم و الگوریتم‌هایی ساخته شده است که برای جلب توجه ما با یکدیگر رقابت می‌کنند، کتابخانه‌ها چیزی آرام اما در عین حال متفاوت و حتی رادیکال ارائه می‌دهند:دعوت به اینکه کمی آرام‌تر شویم و بدون هیچ هدف یا دستور کار از پیش تعیین‌شده‌ای، یاد بگیریم.
نویسنده: دیمیتری ویجسینگهه (Dimithri Wijesinghe)
تاریخ انتشار: ۶ سپتامبر ۲۰۲۶ برابر با 15 شهریور 1405
منبع :
https://www.themorning.lk/articles/gulVp1VIL9SSY83pl54h
نظر شما