سواد بزرگسالان، برای مدت طولانی، یکی از بزرگ‌ترین منابع افتخار سریلانکا بوده و به‌عنوان یکی از شاخص‌های اجتماعی، این کشور را از شماری از کشورهای همسایه در منطقه متمایز کرده است. سریلانکا طی سال‌های متمادی به دلیل حفظ نرخ سواد خود در سطحی مشابه کشورهای با درآمد متوسط و حتی برخی کشورهای با درآمد بالا، مورد توجه بوده است؛ آن هم با وجود اینکه این کشور با مشکلات اقتصادی و بی‌ثباتی سیاسی مواجه بوده است. با این حال، اکنون که پژوهش‌های جدید جهانی کاهش غیرمنتظره و نگران‌کننده سواد بزرگسالان را در شماری از کشورهای پردرآمد نشان داده‌اند، مهم است بررسی کنیم که این مسئله چه معنایی برای سریلانکا دارد.پدیده‌ای که جیشنو داس (Jishnu Das)، یاش دالدهوی (Yash Dhuldhoya) و ایتن سیجر (Ethan Sager) درباره آن صحبت کرده‌اند، یعنی کاهش توضیح‌داده‌نشده سواد کارکردی در میان بزرگسالان کشورهای ثروتمند، نیازمند بررسی عمیق‌تری درباره ماهیت سواد، فشارهایی است که محیط اطلاعاتی مدرن بر افراد وارد می‌کند و آسیب‌پذیری‌هایی است که ممکن است سریلانکا در مسیر تبدیل‌شدن به جامعه‌ای دیجیتال‌تر، سالخورده‌تر و پیچیده‌تر با آنها روبه‌رو شود.اگرچه نرخ سواد پایه در سریلانکا همچنان بالا و باثبات است، روند جهانی موجود یک هشدار به شمار می‌رود: سواد یک دستاورد ثابت و یک‌بار برای همیشه نیست، بلکه توانایی‌ای پویاست که باید به‌طور مداوم تقویت، حفظ و با شرایط در حال تغییر سازگار شود.

کاهش سواد کارکردی:

کاهش نرخ سواد در کشورهای پردرآمد به این معنا نیست که مردم توانایی خواندن یا نوشتن به معنای معمول آن را از دست داده‌اند. در مقابل، این مسئله نشان‌دهنده کاهش سواد کارکردی است؛ یعنی توانایی فرد برای برخورد با اطلاعات، درک آنها و به‌کارگیری‌شان در موقعیت‌های واقعی زندگی.این نوع سواد شامل توانایی دنبال‌کردن دستورالعمل‌ها، درک اسناد رسمی، استفاده از رابط‌های دیجیتال، تفسیر اطلاعات پزشکی و فهم متون پیچیده‌ای است که نیازمند تمرکز مستمر هستند.پژوهشگران تأکید می‌کنند که این کاهش را نمی‌توان صرفاً به اختلالات ناشی از کووید-۱۹ یا افزایش استفاده از تلفن‌های هوشمند نسبت داد؛ بلکه اتفاقی بنیادی‌تر در حال رخ دادن است: تضعیف پایه‌های شناختی و اطلاعاتی‌ای که بزرگسالان برای عملکرد مناسب در جامعه مدرن به آنها نیاز دارند.

در کشورهایی مانند ایالات متحده، درصد بزرگسالانی که از نظر سواد کارکردی در سطح پایین قرار دارند، به میزان قابل توجهی افزایش یافته است. این موضوع نشان می‌دهد که حتی جوامع بسیار تحصیل‌کرده نیز برای حفظ مهارت‌های لازم جهت مدیریت جریان‌های اطلاعاتی روزبه‌روز پیچیده‌تر، با مشکل مواجه هستند.

آیا سریلانکا از این روند مصون است؟

در نگاه نخست، به نظر می‌رسد سریلانکا از این روند مصون باشد. نرخ سواد بزرگسالان در این کشور همچنان بالاتر از ۹۲ درصد است و سواد در میان جوانان حتی بالاتر است.بر اساس سرشماری سال ۲۰۲۴، نرخ سواد در میان افراد ۱۰ ساله و بالاتر از ۹۷ درصد فراتر رفته و میزان آن میان زنان و مردان تقریباً برابر است. این آمار نشان‌دهنده تداوم قدرت نظام آموزش رایگان سریلانکا است؛ نظامی که در گذشته دسترسی گسترده به مدرسه را تضمین کرده و نسل پس از نسل، شهروندانی را پرورش داده که دست‌کم در سطح پایه قادر به خواندن و نوشتن بوده‌اند.همچنین سطح تحصیلات نیز به‌طور مستمر بهبود یافته است؛ به‌گونه‌ای که تعداد بیشتری از بزرگسالان تحصیلات متوسطه خود را به پایان می‌رسانند و سهم بیشتری نیز وارد مؤسسات آموزش عالی می‌شوند. برخلاف کاهش‌های اسرارآمیزی که در کشورهای ثروتمند مشاهده شده، آمار سواد سریلانکا ثبات و حتی اندکی بهبود را نشان می‌دهد.با این حال، در پشت این ظاهر اطمینان‌بخش، واقعیتی پیچیده‌تر وجود دارد.آمار سواد سریلانکا تنها سواد پایه را ثبت می‌کنند؛ یعنی توانایی خواندن و نوشتن جملات ساده. این آمار، معیارهایی برای سنجش سواد کارکردی در بر نمی‌گیرند.بنابراین از روی این آمار نمی‌توان فهمید که آیا یک بزرگسال می‌تواند صورت‌حساب بانکی را تفسیر کند، نسخه پزشکی را بفهمد، از یک درگاه آنلاین دولتی استفاده کند یا اطلاعاتی را که در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شود به‌طور انتقادی ارزیابی کند یا خیر.روند جهانی نشان می‌دهد که داشتن سطح بالای سواد پایه الزاماً به معنای برخورداری از سطح بالای سواد کارکردی نیست. برعکس، ممکن است سواد کارکردی کاهش پیدا کند، حتی زمانی که سواد پایه ثابت باقی مانده باشد.این تفاوت برای سریلانکا اهمیت زیادی دارد، به‌ویژه از آنجا که این کشور در حال تجربه دیجیتالی‌شدن سریع، سالمندشدن جمعیت و تغییرات اجتماعی است.

عامل خطر اصلی:

یکی از عوامل خطر اصلی، حرکت به سوی محیط‌های اطلاعاتی دیجیتال است.پژوهشگران در کشورهای پردرآمد معتقدند رواج تلفن‌های هوشمند و محتوای دیجیتال کوتاه ممکن است توانایی افراد برای درگیرشدن با مطالعه عمیق را کاهش دهد.امروزه افراد اطلاعات را در بخش‌های کوتاه و سریع دریافت می‌کنند: با پیمایش فیدهای شبکه‌های اجتماعی، خواندن سریع تیترها و تماشای ویدئوهای کوتاه.چنین رفتاری فرصت مطالعه مستمر و عمیق را کاهش می‌دهد؛ درحالی‌که چنین مطالعه‌ای برای حفظ درک مطلب، تفکر انتقادی و توانایی مواجهه با اطلاعات پیچیده ضروری است.سریلانکا نیز در حال تجربه تغییری مشابه است. تعداد افرادی که از تلفن‌های هوشمند استفاده می‌کنند به‌شدت افزایش یافته و شبکه‌های اجتماعی به منابع اصلی اخبار، سرگرمی و ارتباطات تبدیل شده‌اند.اگرچه دسترسی دیجیتال مزایای بسیاری دارد، اما در عین حال شرایطی ایجاد می‌کند که در آن مطالعه سطحی به رویکرد غالب تبدیل می‌شود و این امر ممکن است در طول زمان به کاهش سواد کارکردی منجر شود.

سالمندشدن جمعیت؛ یک چالش:

چالش دیگری که در حال ظهور است، سالمندشدن جمعیت است.سریلانکا به‌سرعت در حال تبدیل‌شدن به جامعه‌ای سالخورده است و تعداد افراد مسن در آن رو به افزایش است. این افراد ممکن است با کاهش توانایی‌های شناختی مواجه شوند، تماس کمتری با اطلاعات جدید داشته باشند و فرصت‌های کمتری برای یادگیری بیشتر در اختیارشان باشد.در کشورهای پردرآمد، سالمندشدن جمعیت با کاهش سواد کارکردی همراه بوده است؛ زیرا افراد مسن‌تر در سازگارشدن با سیستم‌های دیجیتال و فرآیندهای پیچیده اداری با دشواری مواجه شده‌اند.نسل قدیمی‌تر در سریلانکا، که بسیاری از آنها چندین دهه قبل و بر اساس استانداردهای متفاوت آموزشی تحصیل کرده‌اند، ممکن است در جهانی که خدمات ضروری مانند بانکداری و مراقبت‌های بهداشتی به فضای آنلاین منتقل می‌شوند، به‌طور فزاینده‌ای آسیب‌پذیر شوند.اگر حمایت مناسب فراهم نشود، کشور ممکن است شاهد افزایش شکاف میان سواد پایه و سواد کارکردی در میان سالمندان باشد.در سریلانکا، شیوه سازمان‌دهی امور اداری و محیط کار در گذشته اعتماد بیشتری به ارتباطات حضوری و شکل‌های ساده اسناد و مدارک داشته است. کاری که در کشورهای پردرآمد نیازمند خواندن و درک متون پیچیده است، در سریلانکا اغلب از طریق ارتباط چهره‌به‌چهره انجام می‌شد.

با این حال، این وضعیت اکنون در حال تغییر است.خدمات دولتی به‌تدریج به‌صورت آنلاین ارائه می‌شوند، بانک‌ها سیستم‌های دیجیتال را معرفی می‌کنند و در محیط‌های کاری نیز نیاز کارکنان به استفاده از سیستم‌های الکترونیکی در حال افزایش است.از آنجا که این تغییرات با سرعت بیشتری در حال رخ‌دادن هستند، تقاضا برای سواد کارکردی افزایش خواهد یافت.اگر بزرگسالان نتوانند پاسخگوی این نیازهای جدید باشند، سریلانکا ممکن است به‌تدریج شاهد نوعی کاهش سواد باشد که در سایر نقاط جهان مشاهده شده است.

اطلاعات نادرست و اطلاعات گمراه‌کننده:

نگرانی دیگر، گسترش اطلاعات نادرست و اطلاعات گمراه‌کننده است.در سریلانکا، انتشار سریع اطلاعات نادرست از طریق شبکه‌های اجتماعی پیش‌تر نیز مشاهده شده و این مسئله بر سلامت عمومی، سیاست و انسجام اجتماعی تأثیر گذاشته است.از آنجا که سواد کارکردی برای ارزیابی منابع، تردید نسبت به ادعاهای مطرح‌شده و تشخیص تفاوت میان اطلاعات قابل اعتماد و اطلاعات نادرست ضروری است، پایین‌بودن سطح سواد کارکردی باعث می‌شود جوامع در برابر دستکاری، قطبی‌شدن و سردرگمی آسیب‌پذیرتر شوند.همزمانی کاهش جهانی سواد کارکردی با افزایش اطلاعات نادرست، به یک چرخه بازخورد خطرناک اشاره دارد: هنگامی که سطح سواد پایین باشد، افراد بیشتر در معرض پذیرش اطلاعات نادرست قرار می‌گیرند و اطلاعات نادرست نیز به نوبه خود توانایی آنها برای تفکر انتقادی درباره اطلاعات را تضعیف می‌کند.با توجه به سطح بالای استفاده از شبکه‌های اجتماعی در کشور و کمبود آموزش سواد دیجیتال، سریلانکا باید این خطر را جدی بگیرد.

سواد؛ یک فرآیند:

با وجود این خطرات، سریلانکا چندین مزیت دارد که می‌تواند به جلوگیری از کاهش سواد کارکردی کمک کند.نظام آموزش پایه کشور همچنان قدرتمند است و نرخ بالای ثبت‌نام در مدارس و نتایج مطلوب در زمینه سواد پایه، این موضوع را نشان می‌دهد.خانواده‌ها در سریلانکا همچنان اهمیت زیادی برای آموزش قائل هستند و مطالعه نیز همچنان یک فعالیت فرهنگی محترم و ارزشمند محسوب می‌شود.علاوه بر این، به دلیل اندازه نسبتاً کوچک کشور و ساختار متمرکز دولت، اجرای برنامه‌های سراسری سوادآموزی در سریلانکا نسبت به کشورهای بزرگ‌تر می‌تواند کارآمدتر باشد.

این نقاط قوت، پایه محکمی برای ایجاد راهبردهای جدید به‌منظور حفاظت و ارتقای سواد کارکردی فراهم می‌کنند.سریلانکا باید این واقعیت را بپذیرد که دستیابی به سواد، یک دستاورد یک‌باره نیست که در دوران کودکی حاصل شود و برای همیشه باقی بماند.در دنیای مدرن، سواد باید مهارتی باشد که به‌طور مداوم مورد استفاده قرار گیرد، به‌روز نگه داشته شود و با شرایط در حال تغییر سازگار شود.

کاهش سواد بزرگسالان در سطح جهان نشان می‌دهد که حتی در کشورهای ثروتمند با نظام‌های آموزشی توسعه‌یافته نیز اگر از بزرگسالان برای حفظ توانایی‌های شناختی و اطلاعاتی‌شان حمایت نشود، امکان پسرفت وجود دارد.

سریلانکا نمی‌تواند نسبت به این مسئله بی‌احتیاط باشد:

ضروری است که کشور در آموزش بزرگسالان، برنامه‌های سواد دیجیتال و توسعه مهارت‌های شناختی برای تمام گروه‌های سنی سرمایه‌گذاری کند.همچنین لازم است روش‌هایی برای اندازه‌گیری سواد کارکردی ایجاد شود، نه اینکه صرفاً سواد پایه اندازه‌گیری شود؛ تا سیاست‌گذاران بتوانند ضعف‌های در حال ظهور را شناسایی کرده و پیش از تبدیل‌شدن آنها به مشکلات جدی، اقدام کنند.یکی از اقدامات حیاتی، افزایش فرصت‌های یادگیری برای بزرگسالان است.اگرچه سریلانکا برنامه‌های مؤثر سوادآموزی مبتنی بر مدارس دارد، زیرساخت‌های آموزش بزرگسالان در کشور محدود است.مراکز اجتماعی، کتابخانه‌ها، دانشگاه‌ها و مؤسسات فنی و حرفه‌ای باید نقش مهم‌تری بر عهده بگیرند و دوره‌ها، کارگاه‌ها و برنامه‌های مطالعه‌ای متناسب با بزرگسالان ارائه دهند.این برنامه‌ها نباید صرفاً بر خواندن و نوشتن تمرکز داشته باشند، بلکه باید پیمایش در محیط دیجیتال، تفکر انتقادی و پردازش اطلاعات را نیز دربرگیرند.بزرگسالان باید فرصت تمرین مهارت‌هایی را داشته باشند که برای عملکرد مؤثر در جهانی که به‌سرعت در حال تغییر است، به آنها نیاز دارند.

اهمیت برنامه‌های سواد دیجیتال:

داشتن برنامه‌های سواد دیجیتال نیز به همان اندازه اهمیت دارد.با توجه به اینکه تعداد فزاینده‌ای از خدمات به‌صورت آنلاین ارائه می‌شوند، بزرگسالان باید یاد بگیرند چگونه با اطمینان و به‌صورت ایمن از ابزارهای دیجیتال استفاده کنند.این مهارت‌ها شامل پرکردن فرم‌های آنلاین، کار با وب‌سایت‌های دولتی، استفاده از اپلیکیشن‌های بانکی و تشخیص اطلاعات نادرست است.دوره‌های سواد دیجیتال باید در دسترس، مقرون‌به‌صرفه و متناسب با گروه‌های سنی مختلف باشند؛ به‌ویژه برای افراد مسن که ممکن است نسبت به فناوری احساس بیگانگی یا دلسردی داشته باشند.

مدارس نیز می‌توانند با واردکردن سواد دیجیتال در برنامه درسی خود نقش مهمی ایفا کنند تا نسل‌های آینده از سنین پایین، مهارت‌های مناسب سواد کارکردی را کسب کنند.سریلانکا همچنین باید بررسی کند که آیا می‌توان سیاست‌هایی را برای ارتقای سلامت شناختی افراد مسن معرفی کرد یا خیر.از آنجا که کاهش توانایی‌های شناختی می‌تواند به افت سواد کارکردی منجر شود، مواجهه افراد مسن با اطلاعات نیز دشوارتر می‌شود.می‌توان با ایجاد برنامه‌هایی که مطالعه، تعامل اجتماعی، فعالیت بدنی و یادگیری مستمر را تشویق می‌کنند، به حفظ عملکرد شناختی کمک کرد.در جریان مراجعات پزشکی معمول نیز متخصصان سلامت باید ارزیابی‌های شناختی را در نظر بگیرند تا هرگونه مشکلی که بر مهارت‌های مرتبط با سواد تأثیر می‌گذارد، در مراحل اولیه شناسایی شود.در نهایت، سریلانکا باید ابزارهایی برای اندازه‌گیری سواد کارکردی ایجاد کند؛ زیرا ارقام موجود درباره سواد پایه، تصویر کاملی از توانایی‌های کشور ارائه نمی‌دهند.با استفاده از ارزیابی‌های سواد کارکردی مشابه آنچه در کشورهای پردرآمد مورد استفاده قرار می‌گیرد، سریلانکا خواهد توانست بررسی کند که بزرگسالان تا چه اندازه قادرند مهارت‌های سواد خود را در موقعیت‌های واقعی زندگی به کار بگیرند.

منبع : https://island.lk/is-sri-lanka-prepared-for-global-literacy-crisis/

نوشته: پروفسور M.W. Amarasiri de Silva