مقاله دوم:

سولاپور؛ جامعه‌ای میان سنت و صنعت

از آیین و خوراک تا آموزش، نساجی، کشاورزی و اقتصاد نوین

سولاپور نمونه‌ای جالب از شهری در دکن است که بخش مهمی از هویت معاصر خود را از پیوند میان میراث تاریخی و اقتصاد واقعی مردم گرفته است. این شهر در کنار قلعه‌ها و معابد و مراسم سنتی، با کارخانه‌ها، کارگاه‌های نساجی، شبکه‌های آموزشی، بازارهای کشاورزی و مؤسسات پژوهشی نیز شناخته می‌شود. از همین رو، سولاپور را می‌توان شهری دانست که در آن «میراث» و «معیشت» دو حوزه جدا از یکدیگر نیستند، بلکه در بسیاری از موارد یکدیگر را تکمیل می‌کنند.

یکی از مهم‌ترین پایه‌های اجتماعی شهر، تنوع زبانی و فرهنگی آن است. قرار گرفتن سولاپور در پهنه تماس ماهاراشترا و کارناتاکا و ارتباط تاریخی آن با دیگر بخش‌های دکن سبب شده است که مراتی، کانادا و تلوگو در کنار یکدیگر حضور داشته باشند. این چندزبانی در بازار، روابط خانوادگی، آیین‌ها و محیط‌های کاری نیز انعکاس یافته است. بنابراین، هویت سولاپور را نمی‌توان فقط با زبان مراتی توضیح داد؛ لایه‌های فرهنگی همسایگان جنوبی نیز بخشی از زندگی روزانه منطقه را تشکیل می‌دهند.  این تنوع را به‌خوبی می‌توان در آیین‌های عمومی مشاهده کرد. جشن سیدشوار و گادا جاترا تنها یک مراسم مذهبی نیستند؛ آن‌ها فضاهایی هستند که در آن زائران، پیشه‌وران، فروشندگان، هنرمندان، صاحبان مشاغل و خانواده‌ها در یک چرخه اجتماعی و اقتصادی مشترک حضور می‌یابند. معبدی که در میان آب قرار گرفته و نماد مذهبی شهر محسوب می‌شود، در ایام جشن به مرکز گسترده‌ای از فعالیت‌های اجتماعی بدل می‌شود. این پیوند میان زیارت، فضای عمومی و اقتصاد محلی یکی از ویژگی‌های مهم فرهنگ شهری سولاپور است.

فرهنگ غذایی سولاپور نیز بازتابی از جغرافیا و شرایط اقتصادی آن است. در منطقه‌ای که بخشی از آن دارای اقلیم نیمه‌خشک و وابستگی تاریخی به کشاورزی دیم بوده، غذاهای مبتنی بر غلات محلی، حبوبات، بادام‌زمینی و ادویه جایگاهی مهم دارند. «جووار باکری» از غذاهای شناخته‌شده این پهنه است و در کنار آن، «شنگا چاتنی» یا چاتنی بادام‌زمینی سولاپوری شهرت ویژه‌ای دارد. این چاتنی خشک و نسبتاً درشت معمولاً با بادام‌زمینی برشته، فلفل و سیر تهیه می‌شود و در فرهنگ غذایی محلی همراه مناسبی برای باکری و دیگر غذاهای روزمره به شمار می‌رود.  اما فرهنگ خوراک در سولاپور فقط مجموعه‌ای از غذاها نیست؛ بلکه می‌توان آن را بخشی از جامعه‌شناسی کار و زندگی منطقه دانست. غذاهای ماندگارتر، پرانرژی و قابل حمل برای جامعه‌ای که در آن کشاورزان، بافندگان، کارگران کارخانه و صاحبان مشاغل کوچک سهم مهمی دارند، اهمیت عملی پیدا می‌کنند. از همین منظر، خوراک محلی نیز مانند معماری و پوشاک، بخشی از تاریخ اجتماعی منطقه است.

تحول اقتصادی سولاپور در دوره جدید بیش از هر چیز با نساجی پیوند خورده است. شهر در قرن بیستم به یکی از مراکز اصلی بافندگی در ایالت ماهاراشترا تبدیل شد و صنعت دستبافت و به‌ویژه پاورلوم، تعداد زیادی از خانوارها را به بازار کار صنعتی پیوند داد. حتی امروز نیز دولت منطقه سولاپور را مرکز مهم صنعت Handloom و Powerloom معرفی می‌کند و برای آن هزاران واحد پاورلوم و ده‌ها هزار شغل در این بخش ذکر می‌کند. از نظر ساختار اقتصادی، اهمیت این صنعت در آن است که تولید در سولاپور فقط به کارخانه‌های بزرگ محدود نمانده و شبکه گسترده‌ای از واحدهای کوچک و متوسط و کارگاه‌های بافندگی را نیز دربر گرفته است.  یکی از شناخته‌شده‌ترین محصولات این صنعت «سولاپور چادر» است؛ محصولی پنبه‌ای که به دلیل دوام و طرح‌های ویژه خود شهرت یافته است. ثبت این محصول به عنوان نشان جغرافیایی در نظام GI هند در سال ۲۰۰۵ انجام شد و ثبت آن همچنان معتبر است. سند رسمی GI توضیح می‌دهد که چادر سولاپوری با استفاده از نخ‌های پنبه‌ای و تکنیک بافت خاص، از جمله استفاده از تار اضافی برای ایجاد طرح‌های چندرنگ، تولید می‌شود. «سولاپور تری تاول» یا حوله تری نیز در همان سال به عنوان GI ثبت شد. این دو محصول نشان می‌دهند که صنعت نساجی سولاپور تنها یک فعالیت اقتصادی نیست، بلکه نوعی میراث فنی و طراحی نیز محسوب می‌شود که دانش آن طی نسل‌ها منتقل شده است.

جالب آنکه عنوان GI صرفاً یک برچسب تجاری نیست. در مورد سولاپور، این ثبت قانونی به رسمیت شناختن ارتباط میان یک محصول و محل تولید آن است. در نتیجه، چادر و حوله سولاپوری را می‌توان بخشی از هویت فرهنگی شهر نیز دانست؛ همان‌گونه که در مناطق دیگر هند، سفال، پارچه، فرش یا صنایع دستی بخشی از حافظه جمعی یک منطقه را نمایندگی می‌کنند. از این منظر، صنعت نساجی سولاپور در مرز میان اقتصاد و میراث فرهنگی قرار می‌گیرد.

شبکه آموزشی سولاپور نیز در چند دهه اخیر توسعه قابل توجهی پیدا کرده است. «دانشگاه پونیاشلوک آهیلیادوی هولکار سولاپور» در اول اوت ۲۰۰۴ تأسیس شد و از یک مرکز تحصیلات تکمیلی وابسته به دانشگاه شیواجی که از ۱۹۸۴ در شهر فعالیت می‌کرد، به یک دانشگاه مستقل دولتی تبدیل شد. ایجاد دانشگاه، سولاپور را بیش از گذشته به یک مرکز آموزش عالی برای بخش‌های شهری و روستایی منطقه تبدیل کرد و به تدریج زمینه را برای توسعه پژوهش در علوم، فناوری و علوم انسانی فراهم ساخت.  در کنار دانشگاه، مؤسسات فنی نیز در شکل‌گیری اقتصاد جدید منطقه نقش داشته‌اند. «مؤسسه فناوری والچند» در سال ۱۹۸۳ آغاز به کار کرد و بعدها به یک مؤسسه مستقل آموزش مهندسی تبدیل شد. امروزه این مؤسسه در رشته‌هایی چون مهندسی، فناوری اطلاعات، هوش مصنوعی، علم داده و حوزه‌های مرتبط آموزش می‌دهد و از سال تحصیلی ۲۰۲۱–۲۰۲۲ دارای وضعیت خودمختار شده است. وجود چنین نهادهایی نشان می‌دهد که سیمای اقتصادی سولاپور از صنعت سنتی به سوی اقتصاد مبتنی بر مهارت و فناوری نیز در حال حرکت است.

در حوزه پزشکی نیز شهر از زیرساخت دانشگاهی و درمانی مهمی برخوردار است و «Vaishampayan Memorial Government Medical College» یکی از مؤسسات شناخته‌شده منطقه است. در مجموع، ترکیب دانشگاه، آموزش مهندسی، آموزش پزشکی و پژوهش‌های تخصصی، تصویری از سولاپور معاصر ارائه می‌دهد که دیگر نمی‌توان آن را صرفاً یک شهر نساجی یا کشاورزی دانست.

کشاورزی اما همچنان یکی از پایه‌های اصلی اقتصاد منطقه است. شرایط جغرافیایی سولاپور پیچیده است: بخش عمده منطقه در حوضه‌های بهیما و سینا قرار دارد و اقلیم و منابع آب آن چالش‌های خاص خود را ایجاد می‌کنند. گزارش‌های سازمان مرکزی آب زیرزمینی هند نشان می‌دهد که بخش بزرگی از شهرستان در حوضه‌های بهیما و سینا واقع شده و ساختار زمین‌شناسی دکن ترَپ نیز در وضعیت آب‌های زیرزمینی نقش دارد. این شرایط سبب شده است که مسئله آب در کشاورزی سولاپور اهمیت اساسی داشته باشد.  در چنین شرایطی، پروژه اوجانی جایگاه مهمی در اقتصاد منطقه پیدا کرده است. مخزن اوجانی نه‌تنها در زمینه آبیاری، بلکه در تأمین آب، شیلات و تولید برق نیز نقش دارد و در نتیجه بخشی از زیرساخت اقتصادی گسترده‌تر سولاپور و مناطق پیرامون را شکل داده است. با این حال، رابطه میان آب و کشاورزی در سولاپور موضوعی ساده نیست؛ توسعه محصولات پرمصرف آب در کنار کشاورزی مناطق خشک، همواره بحث‌هایی درباره بهره‌وری، پایداری و الگوی مناسب کشت ایجاد کرده است.

در سال‌های اخیر، انار به یکی از نمادهای علمی و کشاورزی مهم سولاپور تبدیل شده است. «مرکز ملی تحقیقات انار» وابسته به ICAR در سولاپور مستقر است و در نظام رسمی پژوهش کشاورزی هند یکی از مراکز ملی تخصصی این محصول به شمار می‌رود. این مرکز در زمینه تحقیقات، تولید مواد کاشت سالم، مدیریت بیماری‌ها، فناوری پس از برداشت و انتقال دانش به کشاورزان فعالیت می‌کند. بنابراین، رابطه سولاپور با انار صرفاً به تولید یک محصول محدود نیست؛ این منطقه به یکی از کانون‌های پژوهش علمی این محصول در هند تبدیل شده است.  در همین زمینه، تحولات بسیار جدیدی نیز در سال ۲۰۲۶ رخ داده است. مرکز ملی تحقیقات انار سولاپور در سپتامبر ۲۰۲۶ میزبان کنفرانس بین‌المللی انار بود که بنا بر گزارش رسمی ICAR، بیش از ۳۰۰ شرکت‌کننده از ایالت‌های مختلف هند و ۱۲ نماینده بین‌المللی از کشورهایی از جمله ایتالیا، آفریقای جنوبی، آمریکا، اسپانیا، سریلانکا، عمان و نپال در آن حضور داشتند. مباحث کنفرانس بر بیماری‌ها، مواد کاشت، فناوری تولید، زنجیره سرد، پس از برداشت، ارزش افزوده و ارتباط میان پژوهش و بازار متمرکز بود. چنین رویدادی نشان می‌دهد که سولاپور امروز نه تنها تولیدکننده یک محصول کشاورزی، بلکه بخشی از شبکه بین‌المللی دانش و فناوری کشاورزی نیز هست.

توان سولاپور در حوزه انار حتی در زمینه صادرات نیز مورد توجه قرار گرفته است. ICAR پیش‌تر از ارسال نخستین محموله دریایی ۱۲٫۶ تنی انار پرتودهی‌شده هند به آمریکا با مشارکت نهادهای تخصصی کشاورزی و تجاری خبر داده بود؛ تجربه‌ای که با هدف ایجاد مسیرهای اقتصادی رقابتی‌تر برای صادرات انار انجام شد. همچنین در سال ۲۰۲۶، مرکز ملی تحقیقات انار سولاپور در ثبت و حفاظت از یک رقم کشاورزپرورده انار از منطقه لداخ نیز نقش داشت؛ رویدادی که نشان می‌دهد مأموریت این مرکز از نیازهای کشاورزی خود منطقه فراتر رفته و به سطح ملی توسعه یافته است.

در کنار کشاورزی و نساجی، سیمای اقتصادی جدید سولاپور به تدریج در حال متنوع‌تر شدن است. حضور زیرساخت‌های صنعتی، مؤسسات آموزشی، خدمات پزشکی، شبکه‌های حمل‌ونقل و طرح‌های جدید انرژی و سوخت‌های جایگزین، شهر را وارد مرحله‌ای کرده است که اقتصاد آن دیگر متکی بر یک بخش واحد نیست. حتی در وبگاه رسمی منطقه در سال ۲۰۲۶، طرح‌های مربوط به توسعه پروژه‌های گاز فشرده زیستی و دیگر زیرساخت‌های صنعتی و محیط‌زیستی در زمره برنامه‌های جاری شهرستان قرار گرفته‌اند. از سوی دیگر، فرهنگ و اقتصاد سولاپور همچنان در نقاطی مانند پاندارپور، اکلکوت، سولاپور مرکزی، بازارهای تاریخی و مراکز زیارتی در ارتباط با یکدیگر قرار دارند. پاندارپور با سنت واری و آیین ویتوبه، اکلکوت با میراث سوامی سامارت و خود سولاپور با سیدشوار و قلعه بهوی‌کوت، شبکه‌ای از جاذبه‌های تاریخی و زیارتی را در منطقه شکل می‌دهند. این شبکه نه فقط بر گردشگری، بلکه بر حمل‌ونقل، صنایع دستی، خرده‌فروشی، خوراک و اشتغال فصلی نیز اثر می‌گذارد.

سولاپور را بنابراین باید در چارچوب مفهوم «میراث زنده» مطالعه کرد. میراث این شهر تنها سنگ‌های یک قلعه یا کتیبه‌های تاریخی نیست؛ یک چادر سولاپوری، یک غذای محلی، یک جشنواره سالانه، یک کارگاه پاورلوم، یک مزرعه انار، یک آرشیو اداری یا حتی یک مؤسسه آموزشی جدید، هر کدام بخشی از داستان تحول این منطقه‌اند. آنچه سولاپور را جالب می‌کند، هم‌نشینی همین عناصر است: شهر از یک سو گذشته‌ای چندصدساله و چندزبانه را حفظ کرده و از سوی دیگر در حوزه‌های فناوری، صنعت، آموزش و کشاورزی علمی در حال بازتعریف جایگاه خود است.

در جمع‌بندی می‌توان گفت سولاپور یکی از نمونه‌های مهم برای شناخت چگونگی تداوم فرهنگ دکن در جهان معاصر است. تاریخ آن از کتیبه‌های «سونالاگی» و «سونالیپور» آغاز نمی‌شود و با قلعه بهوی‌کوت یا قیام ۱۹۳۰ نیز پایان نمی‌یابد؛ بلکه این تاریخ همچنان در زندگی روزانه مردم، در بازارهای نساجی، در آیین سیدشوار، در زبان‌های مراتی و کانادا و تلوگو، در غذای محلی، در دانشگاه‌ها و در پژوهش‌های علمی انار ادامه دارد. به همین دلیل، مطالعه سولاپور باید هم‌زمان تاریخی، کتیبه‌شناختی، مردم‌شناختی، اقتصادی و فرهنگی باشد؛ زیرا تنها از طریق پیوند این حوزه‌هاست که می‌توان تصویری واقعی‌تر از این منطقه تاریخی در جنوب دکن به دست آورد.

منابع:

1. Government of Maharashtra. (1977). Maharashtra State Gazetteers: Sholapur District. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, Bombay. (Provides definitive historical, etymological, and administrative baselines).

2. Mastolin, M. A. (1985). The Solapur Martial Law of 1930: A Study in Proletarian Nationalism. Journal of Historical Studies, Vol. 14, No. 2, pp. 112-134.

3. Indian Council of Agricultural Research. (2018). Annual Report of the ICAR-National Research Centre on Pomegranate, Solapur. NRCP Publications, Solapur.

4. Deshpande, C. D. (1948). Western India: A Regional Geography. Students' Own Land Press, Dharwad. (Details the trilingual and cultural transition zones of the Deccan plateau).

5. Controller General of Patents, Designs and Trademarks. (2005). Geographical Indications Journal: Solapuri Chaddar & Terry Towel Registration (GI Application No. 9 & 10). Government of India, New Delhi.