پس از انتشار رتبه‌بندی جهانی دانشگاه‌های مؤسسهٔ تایمز هایر اجوکیشن برای سال ۲۰۲۷، دیدگاه‌های متفاوتی دربارهٔ عملکرد دانشگاه‌های پاکستان مطرح شده است. برخی نسبت به وضعیت دانشگاه‌های کشور ابراز نگرانی کرده‌اند و برخی دیگر افزایش حضور مؤسسات پاکستانی در این رتبه‌بندی را نشانه‌ای مثبت دانسته‌اند. به نظر من، برای ارزیابی دقیق این روند باید پیشینهٔ تاریخی، منابع موجود و شرایط رقابت جهانی را در نظر گرفت. همچنین باید توجه داشت که مؤسسات رتبه‌بندی بین‌المللی، از جمله تایمز هایر اجوکیشن و کیواس، روش‌ها و معیارهای متفاوتی دارند و به همین دلیل، نتایج آن‌ها لزوماً یکسان نیست.
در سال تحصیلی ۲۰۱۵–۲۰۱۶، تنها دو دانشگاه پاکستان در رتبه‌بندی تایمز هایر اجوکیشن حضور داشتند: دانشگاه قائداعظم در بازهٔ رتبه‌های ۵۰۱ تا ۶۰۰ و دانشگاه ملی علوم و فناوری پاکستان (نسٹ) در بازهٔ رتبه‌های ۶۰۱ تا ۸۰۰ قرار گرفته بودند. در جدیدترین رتبه‌بندی مورد اشاره، نام ۱۰۸ مؤسسهٔ پاکستانی درج شده است که ۵۶ مؤسسه از میان آن‌ها رتبه‌ای مشخص دریافت کرده‌اند. این تعداد در سال گذشته ۴۸ مؤسسه بود؛ بنابراین، شمار مؤسسات رتبه‌بندی‌شدهٔ پاکستان طی یک سال حدود ۱۷ درصد افزایش یافته است. این رقم در مقایسه با افزایش حدود ۱۲ درصدی هند، روندی امیدبخش را نشان می‌دهد. بااین‌حال، افزایش تعداد دانشگاه‌های حاضر در رتبه‌بندی را نباید به‌تنهایی نشانهٔ بهبود عملکرد همهٔ آن‌ها دانست؛ به‌ویژه آنکه دامنهٔ پوشش رتبه‌بندی‌های جهانی نیز ممکن است تغییر کند.
پیشینهٔ تاریخی آموزش عالی در پاکستان برای درک این تحولات اهمیت دارد. پیش از سال ۲۰۰۲، بسیاری از دانشگاه‌های کشور با کمبود امکانات پژوهشی، استادان دارای مدارک عالی و منابع مالی روبه‌رو بودند. من به‌عنوان عضو هیئت علمی، دورانی را تجربه کرده‌ام که برخی مؤسسات برای پرداخت حقوق کارکنان خود ناچار به دریافت وام می‌شدند. پس از تأسیس کمیسیون آموزش عالی در سال ۲۰۰۲، سرمایه‌گذاری در بورسیه‌های تحصیلی، توسعهٔ اعضای هیئت علمی و زیرساخت‌های پژوهشی افزایش یافت. در پی این اقدامات، فرهنگ پژوهش تقویت شد و شمار انتشارات علمی بین‌المللی پژوهشگران پاکستانی افزایش پیدا کرد.
در مراحل بعد، علاوه بر تعداد مقالات علمی، کیفیت و تأثیرگذاری پژوهش‌ها نیز اهمیت بیشتری یافت. اکنون زمان آن رسیده است که تأثیرات اجتماعی و اقتصادی پژوهش در مرکز توجه قرار گیرد. دانش تولیدشده در دانشگاه‌های پاکستان باید در حل مشکلات صنعت، کشاورزی، انرژی، بهداشت و فناوری نقش مؤثری ایفا کند. رتبه‌بندی جهانی اهمیت دارد، اما سهم واقعی دانشگاه‌ها در توسعهٔ ملی از جایگاه آن‌ها در فهرست‌های بین‌المللی نیز مهم‌تر است.
تایمز هایر اجوکیشن دانشگاه‌ها را بر اساس شاخص‌هایی همچون آموزش، محیط پژوهشی، کیفیت پژوهش، ارتباطات بین‌المللی و همکاری با صنعت ارزیابی می‌کند. دانشگاه‌های پاکستان در چندین حوزه با موانع مستمر روبه‌رو هستند و یکی از مهم‌ترین آن‌ها، محدودیت منابع مالی و نبود ثبات در تأمین بودجه است. کمک‌هزینه‌های دولتی، در مقایسه با نیازهای رو به افزایش دانشگاه‌ها، برای تأمین هزینه‌های جاری کافی نیستند؛ درحالی‌که هزینه‌های حقوق کارکنان، بازنشستگی، برق، گاز و سایر مخارج به‌طور پیوسته افزایش یافته‌اند. در برخی دانشگاه‌ها، بخش عمده‌ای از درآمد صرف هزینه‌های اجتناب‌ناپذیر می‌شود و منابع محدودی برای تجهیز آزمایشگاه‌ها، انجام پژوهش‌های پیشرفته و اجرای پروژه‌های بین‌المللی باقی می‌ماند. در چنین شرایطی، رقابت با دانشگاه‌های برجستهٔ جهان دشوار خواهد بود.
دومین چالش، ظرفیت علمی و حرفه‌ای اعضای هیئت علمی است. با وجود افزایش شمار استادان دارای مدرک دکتری، همچنان به آموزش‌های تخصصی بیشتر، امکانات پژوهشی مناسب و نسبت متعادل استاد به دانشجو نیاز داریم. افزایش تعداد مقالات به‌تنهایی کافی نیست؛ کیفیت پژوهش، میزان تولیدات علمی مؤثر به‌ازای هر استاد و توانایی استادان در راهنمایی دانشجویان نیز اهمیت دارد. ازاین‌رو، جذب نیروهای واجد شرایط و فراهم‌کردن فرصت‌های توسعهٔ حرفه‌ای برای اعضای هیئت علمی باید در اولویت قرار گیرد.
حوزهٔ سوم، گسترش ارتباطات بین‌المللی است. پژوهش‌های مشترک، حضور استادان خارجی و جذب دانشجویان بین‌المللی می‌توانند جایگاه جهانی دانشگاه‌های پاکستان را تقویت کنند. در دیدارهایم با نمایندگان دیپلماتیک، بارها با این موضوع روبه‌رو شده‌ام که دانشجویان کشورهای مختلف به تحصیل در پاکستان علاقه‌مندند؛ اما تأخیر در صدور ویزا، دشواری افتتاح حساب بانکی و نگرانی‌های امنیتی، موانعی عملی در مسیر جذب آنان ایجاد می‌کند. رفع این مشکلات با همکاری نهادهای مربوط می‌تواند پاکستان را به مقصدی جذاب‌تر برای تحصیل تبدیل کند. افزون بر این، فراهم‌کردن امکانات پژوهشی و منابع مالی مناسب، زمینهٔ گسترش همکاری‌های علمی بین‌المللی را تقویت خواهد کرد.
با وجود افزایش شمار مؤسسات پاکستانی در رتبه‌بندی‌های جهانی، قرار گرفتن در میان ۵۰۰ مؤسسهٔ برتر همچنان چالشی جدی است. همچنین، دلایل افت رتبهٔ برخی دانشگاه‌ها باید به‌دقت بررسی شود. گام بعدی آن است که برای دانشگاه‌های دارای عملکرد برتر، اهدافی روشن و قابل‌اندازه‌گیری تعیین کنیم، کیفیت آموزش و پژوهش را ارتقا دهیم و منابع محدود را متناسب با اولویت‌های ملی به کار بگیریم.
استادان، پژوهشگران، دانشجویان و مدیران دانشگاه‌های پاکستان شایستهٔ تقدیرند که برای گسترش حضور علمی کشور در رتبه‌بندی‌های جهانی تلاش کرده‌اند. بااین‌حال، موفقیت واقعی زمانی حاصل می‌شود که دانشگاه‌های ما نه‌تنها در شمار بیشتری از فهرست‌های بین‌المللی حضور داشته باشند، بلکه از نظر کیفیت آموزش، پژوهش اثربخش و مشارکت در توسعهٔ اجتماعی و اقتصادی کشور نیز جایگاهی برجسته به دست آورند. دستیابی به این هدف، مسئولیتی مشترک و گامی ضروری برای آیندهٔ آموزش عالی پاکستان است.
نظر شما