در فرهنگ پاکستان، امروز زبان انگلیسی شرطِ لازمِ تحرک اجتماعی روبه‌بالا تلقی می‌شود؛ گذرگاهی به دانش و گذرنامه‌ای نه‌فقط برای نمرات بهتر در مدرسه و دانشگاه، بلکه برای پیشرفت شغلی.

با آن‌که دانستن انگلیسی در جهان امروز سرمایه‌ای مهم است، این امر نباید به بهای تضعیف اردو—زبان ملی پاکستان—تمام شود. اردو زبان مادری نزدیک به ۲۵ میلیون نفر است و اکثرِ حدود ۲۵۰ میلیون ساکن کشور آن را می‌فهمند. بسیاری از پاکستانی‌ها در مدارس اردوزبان تحصیل می‌کنند.

اردو دارای پیشینه‌ای ادبیِ غنی است و در دوران فرمانروایی امپراتوران مغول در هندِ یکپارچه، منزلت فرهنگی و حمایت درباری فزاینده‌ای یافت. واژگان اردو آمیزه‌ای پربار از عربی، فارسی، ترکی و سانسکریت است؛ در گفتار، همپوشانی فراوانی با هندی دارد، اما با خط فارسی–عربی نوشته می‌شود، در حالی‌که هندی به خط دِواناگری است.

با تأسف، اردو در همان کشوری که زبان ملی آن است، به حاشیه رانده می‌شود؛ روندی که دهه‌ها پیش به‌تدریج آغاز شد. نگارنده نخستین‌بار آن را اوایل دههٔ ۱۹۷۰ مشاهده کرد. در مدرک‌های کارشناسی و کارشناسی‌ارشد سال ۱۹۷۳، دو ستون—یکی انگلیسی و دیگری اردو—وجود داشت. بالای ستون انگلیسی «University of Karachi»  نوشته شده بود و بالای ستون اردو همان عبارت به خط اردو. آیا برای «دانشگاه» واژهٔ اردو وجود نداشت؟ داشت—«جامعه»—که پایین‌تر نیز آمده بود؛ یعنی طراح مدرک از وجودش آگاه بوده است.

جالب آن‌که انگلیسی‌سازی اردو فقط کارِ تحصیل‌کردگانِ مدارس انگلیسی‌زبان نیست؛ حتی فارغ‌التحصیلانِ مدارس اردوزبان نیز به آن دامن می‌زنند. در دههٔ ۱۹۸۰، ورودی «گوشت کا بازار» را دیدم که «Meat Market»  به خط اردو نوشته شده بود.

ورود واژه‌های بیگانه به خودیِ خود نگران‌کننده نیست؛ همهٔ زبان‌ها—از جمله انگلیسی—وام‌واژه دارند. حتی نام «اردو» (سده‌های ۱۷–۱۸) از واژهٔ ترکی «اوردو» (هم‌ریشه با horde) آمده و پلی میان عرب‌ها، ایرانیان و ترکانِ سپاه مغول بوده است؛ نام‌های پیشین آن «زبانِ اردوِ مُعَلّی» و «لشکری زبان» بود.

مشکل جدی‌تر زمانی رخ می‌دهد که واژه‌های رایج انگلیسی جای واژه‌های اردو را در زندگی روزمره می‌گیرند: در آموزش (blackboard، class، college، school، test، university)، خوراک (burger، fish، meat، restaurant)، سرگرمی (film، movies، TV)، بینابینی‌ها (hello، OK، thank you) و کاربردهای دیگر (bus، car، market، politics، president، train). این واژه‌ها در گفت‌وگوهای روزمره و نیز روی بیلبوردها، گواهی‌نامه‌ها و منوها—گاه به‌نابجا به خط اردو—دیده می‌شوند.

مقاله‌ای پژوهشی (سپتامبر ۲۰۲۰) در Pakistan Social Sciences Review  نشان داد که در تبلیغات اردو، استفاده از انگلیسی «مدرن» و «نماد شأن اجتماعی» تلقی می‌شود و چون اردو زبان احساسات و انگلیسی زبان ایده‌های منطقی پنداشته می‌شود، آمیختن اردو–انگلیسی برای جذب مصرف‌کننده رواج یافته است.

در برنامه‌هایی مانند «Pakistan Idol»، با وجود اجرای ترانه‌های اردو/پنجابی، داوران اغلب به اردوِ شدیداً انگلیسی‌شده داوری می‌کنند—گاه جمله‌ها و پاراگراف‌هایی کاملاً انگلیسی. شرکت‌کننده نیز پاسخ را به انگلیسی می‌دهد. ناآشنا با فرهنگ پاکستان ممکن است گمان کند انگلیسی زبان اصلی کشور است.

همین لغزش در تاک‌شوهای اردو، نوشتار تبلیغاتی به خط اردو آکنده از واژه‌های انگلیسی، و حتی شیوهٔ نوشتن اعداد (گرایش به ارقام غربی به‌جای ارقام رایج شبه‌قاره) دیده می‌شود. در گفت‌وگوهای روزمره نیز آمیختگی فراگیر است؛ برخی آگاهانه «نمایش» می‌دهند و برخی هنگام بحث جدی به انگلیسی می‌چرخند—گویی اردو برای مباحث جدی کفایت ندارد.

این‌ها نشانه‌ای است از تبدیل‌شدن انگلیسی به نماد منزلت اجتماعی—میراثی استعماری. آیا این روند به مرگ اردو می‌انجامد؟ امید آن است که چنین نشود و نخبگان برای زدودنِ انگلیسی‌زدگیِ اردو بکوشند: هنگام سخن گفتن به اردو، از واژگان اردو استفاده کنند و هنگام سخن گفتن به انگلیسی، از واژگان انگلیسی. دوزبانه‌بودن مزیت است، اما آمیختنِ بی‌قاعدهٔ دو زبان در یک جمله ناهنجار است. اگر این روند بی‌مهار ادامه یابد، اردو به‌جای زبان مادری، به زبانی آمیخته و کم‌مایه بدل خواهد شد.

نویسنده: احمد فاروقی

https://www.thefridaytimes.com/23-Feb-2026/billboards-talk-shows-english-words-erase-urdu-vocabulary