۲. مقدمه
در طول دو سال گذشته (۱۴۰۳ تا ۱۴۰۵)، رفت‌وآمد شهروندان ایرانی در قالب گروه‌های تولید محتوا، فعالان رسانه‌ای، گردشگران تجاری و گروه‌های خانوادگی به ولایات غربی و مرکزی افغانستان (به‌ویژه هرات، کابل و بلخ) رشد ملموسی یافته است. این پدیده نوظهور که از گذرگاه‌های رسمی نظیر دوغارون - اسلام‌قلعه جریان دارد، نشان‌دهنده شکل‌گیری فصل نوینی از «دیپلماسی چهره‌به‌چهره» و «تعاملات فراتبار» است. این روند، ظرفیت بی‌نظیری را برای خنثی‌سازی کلیشه‌های منفی رسانه‌ای، احیای میراث مشترک حوزه خراسان بزرگ و بازسازی پیوندهای عاطفی دو ملت فراهم آورده است.
۳. بخش‌های تحلیلی
- کاهش مخاطرات امنیت جاده‌ای و بازگشایی مسیرهای ترانزیتی: اصلی‌ترین عامل جهش در تعداد مسافران ایرانی، فروکش کردن درگیری‌های مسلحانه در جاده‌های بین‌شهری (مانند شاهراه هرات-کابل و هرات-مزارشریف) است. امنیت نسبی فیزیکی جاده‌ها، ظرفیت خفتهٔ گردشگری تاریخی، مذهبی و تجاری را که در دوره جمهوریت به دلیل تهدیدات بمب‌های کنار جاده‌ای و سرقت‌های مسلحانه کاملاً مسدود شده بود، فعال کرده است.
- کنشگری نسل جدید در فضای مجازی و بازتعریف تصویر ذهنی: حضور فعال یوتیوبرها، مستندسازان مستقل و سفرنامه‌نویسان ایرانی در بازارهای هرات، خیابان‌های کابل و بناهای تاریخی بلخ، موجب ارائه تصویری بی‌واسطه، واقعی و دور از ساختار تبلیغاتی رسانه‌های غربی به افکار عمومی داخل ایران شده است.
- تقاضا برای دیپلماسی زیارت و گردشگری تمدنی: جاذبه‌های مذهبی-تاریخی شاخص مانند مزار شریف (بلخ)، آرامگاه خواجه عبدالله انصاری (گازرگاه هرات)، مسجد جامع بزرگ هرات و بناهای تاریخی غزنی، انگیزه‌های قوی معنوی و فرهنگی برای سفر گردشگران مذهبی، هنرمندان و پژوهشگران زبانی ایجاد کرده است.
۴. پیامدهای اصلی و منطقه‌ای
- تضعیف خط رسانه‌ای «ایران‌هراسی» و «افغان‌هراسی»: ارتباط مستقیم و مواجهه چهره‌به‌چهره شهروندان دو کشور در خیابان‌ها و بازارهای بومی، تلاش سالیان گذشته رسانه‌های معاند برای القای نفرت قومی/ملی را به شدت خنثی ساخته و حس حسن همجواری را تقویت کرده است.
- تزریق ارز و رونق چرخه اقتصادی اصناف محلی: ورود گردشگران ایرانی به هرات و سایر ولایات، بازارهای بومی مانند صنایع دستی، هتلداری و مهمان‌پذیرها، رستوران‌داری، حمل‌ونقل و سوغات بومی (زعفران، صابون هراتی، سنگ‌های قیمتی و صنایع مسگری) را رونق بخشیده و منافع ملموس اقتصادی برای مردم افغانستان ایجاد کرده است.
۵. شاخص‌های رفتاری
- بخش اول (گردشگران، مستندسازان و زائران ایرانی):
- وضعیت فعلی و ملموس: گرایش روزافزون به سفرهای جاده‌ای، ثبت تصویری زندگی روزمره مردم افغانستان و بازنشر گسترده تجربه امنیت و مهمان‌نوازی افغان‌ها در شبکه‌های اجتماعی.
- اقدامات و سیاست‌ها: رعایت دقیق حساسیت‌های فرهنگی-بومی جامعه افغانستان و پرهیز از ورود به مجادلات سیاسی یا مذهبی حساسیت‌زا.
- نتیجه: شکستن حباب سیاه‌نمایی رسانه‌ای و تثبیت دیپلماسی فرهنگی پایدار از پایین به بالا.
- بخش دوم (فعالان گردشگری، بازاریان و اصناف افغانستان):
- وضعیت فعلی و ملموس: استقبال بسیار گرم و سنت‌محور از مسافران ایرانی، اعطای تخفیف‌های فروشگاهی و ارائه تسهیلات اسکان خانگی و راهنمایی شهری.
- اقدامات و سیاست‌ها: ایجاد محیط احساس امنیت و احترام برای اتباع ایرانی در هرات و ولایات همجوار.
- نتیجه: تقویت منافع متقابل اقتصادی مرزی و ایجاد وابستگی مثبت معیشتی به روابط مسالمت‌آمیز با ایران.
- بخش سوم (رسانه‌های معاند و تحلیلگران جبهه مخالف همگرایی):
- وضعیت فعلی و ملموس: عصبانیت شدید از خنثی شدن پروژه «افغان‌هراسی/ایران‌هراسی» و تلاش برای برچسب‌زنی سیاسی به سفرهای عادی مردم (تحت عناوینی چون «سفرهای سفارشی» یا «پروژه سفیدنمایی»).
- اقدامات و سیاست‌ها: انتشار یادداشت‌های جهتداری مانند مقاله اطلاعات روز جهت تحریف انگیزه‌های زائران و گردشگران.
- نتیجه : ضرورت هوشمندی رسانه‌ای، صیانت از پدیده گردشگری به عنوان یک امر کاملاً مردمی و عدم انفعال در برابر هجمه‌های القایی.
۶. جمع‌بندی
گردشگری فرهنگی، تجاری و زیارتی، سالم‌ترین و آسیب‌ناپذیرترین ابزار برای تحکیم مناسبات دو ملت ایران و افغانستان است که باید از گزند تحلیل‌های سیاسی و تخریب‌های رسانه‌ای مصون بماند.
- پیشنهاد ۱ :روان‌سازی فرآیند صدور روادید زیارتی/فرهنگی و ارتقای خدمات گذرگاهی در پایانه دوغارون - اسلام‌قلعه جهت کاهش معطلی مسافران
- پیشنهاد ۲ : هدایت و حمایت غیرمستقیم از مستندسازان، عکاسان و فعالان مستقل فضای مجازی برای پوشش واقع‌بینانه از جاذبه‌های تاریخی، معماری و آداب مشترک هرات.
۷. مرجع تحلیل
- منبع اولیه: یادداشت وارده اطلاعات روز (۲۲ اسد ۱۴۰۵).
نظر شما