سخنرانان روز سه‌شنبه گفتند دعوت علامه اقبال به «خودی»، هوشیاری و تلاش هدفمند، پیامی ارزشمند برای نسل‌های جوان است؛ پیامی که می‌تواند فراتر از تفاوت‌های نژادی، رنگ پوست و زبان، انسان‌ها را به شناخت توانایی‌های درونی، مسئولیت‌پذیری و تلاش برای ساختن آینده‌ای بهتر فرا بخواند.

این سخنان در مراسم هشتادوهشتمین سالگرد وفات علامه محمد اقبال بیان شد؛ مراسمی که در نقاط مختلف برگزار شد و طی آن از «شاعر و فیلسوف مشرق زمین» و یکی از برجسته‌ترین اندیشمندان شبه‌قاره یاد شد. در این مناسبت، سمینارها و نشست‌های گوناگونی برای بررسی زندگی، آثار و اندیشه‌های اقبال برگزار شد.

علامه محمد اقبال در ۹ نوامبر ۱۸۷۷ در سیالکوت متولد شد و از همان دوران جوانی علاقهٔ عمیقی به ادبیات، شعر و فلسفه نشان داد.

اقبال به‌دلیل پیشینهٔ فکری و معنوی خود، به‌ویژه تحت تأثیر پدرش، شیخ نورمحمد، علاقهٔ فراوانی به قرآن کریم و اندیشهٔ فلسفی اسلامی پیدا کرد و در ادامه به یکی از اندیشمندان برجسته در حوزهٔ فلسفه و تفکر اسلامی تبدیل شد.

اقبال در دوران جوانی، تحت تأثیر محیط پیرامون و سفرهایش به اروپا و دیگر مناطق، با اندیشه‌ها و مفاهیم گوناگونی آشنا شد. این تجربه‌ها افق فکری او را گسترش داد و زمینه‌ای برای شکل‌گیری دیدگاه‌های فلسفی و اجتماعی او فراهم کرد.

پس از بازگشت به شبه‌قاره، اقبال مردم را به شناخت توانایی‌های خود، حفظ هویت فرهنگی و معنوی و بهره‌گیری آگاهانه از دانش و تجربهٔ جهان دعوت کرد. او بر این باور بود که پیشرفت واقعی زمانی امکان‌پذیر است که انسان ضمن آموختن از دیگران، اعتماد به نفس، شخصیت و هویت خویش را نیز حفظ کند.

او مفهوم «خودی» را مطرح کرد و بر خودشناسی و خود اتکایی انسان تأکید داشت؛ رویکردی که هدف آن بیدار کردن توانایی‌های درونی انسان و تقویت ارتباط او با حقیقت مطلق، یعنی خداوند، بود.

اقبال علاقهٔ عمیقی به معنویت داشت و آثار برجسته‌ای همچون اسرار خودی، رموز بی‌خودی و بانگ درا را به رشتهٔ تحریر درآورد. او در نوشته‌هایش تأکید می‌کرد که برای رسیدن به موفقیت، شخصیت، اراده و منش انسان اهمیت بیشتری از غرور و خودبزرگ‌بینی کاذب دارد.

او در فلسفهٔ «خودی» همواره بر این نکته تأکید داشت که «خودیِ فعال» برای رشد فرد و جامعه ضروری است و آن را فرایندی پویا و مستمر می‌دانست، نه حالتی ثابت و ایستا. از دیدگاه او، انسان باید همواره برای رشد فکری، اخلاقی و معنوی خود تلاش کند.

اقبال همچنین اثر مهم دیگری با عنوان بازسازی اندیشهٔ دینی در اسلام نوشت که بر پایهٔ مجموعه‌ای از سخنرانی‌های علمی او دربارهٔ احیای تفکر و اندیشهٔ اسلامی شکل گرفته است. این اثر نشان‌دهندهٔ تلاش او برای پیوند دادن تفکر دینی با پرسش‌های فکری و علمی عصر جدید است.

اقبال متفکری بزرگ و آینده‌نگر بود که در حوزه‌های شعر، فلسفه، ادبیات و اندیشهٔ اسلامی تأثیر فراوانی بر جای گذاشت. او تلاش می‌کرد انسان را به تفکر، خودشناسی، تلاش و مسئولیت‌پذیری دعوت کند و از همین رو، اندیشه‌هایش همچنان برای نسل‌های جوان قابل تأمل و الهام‌بخش است.

اقبال به‌درستی «شاعر مشرق» نامیده شد و به‌دلیل دانش گسترده و بینش عمیق فلسفی‌اش، لقب «علامه» را به دست آورد. شعرهای او به زبان‌های فارسی و اردو، علاوه بر ارزش ادبی، سرشار از مضامین فلسفی، اخلاقی و معنوی است.

او همچنین از مدافعان جدی حقوق و توانمندسازی زنان بود و آنان را بخش جدایی‌ناپذیر جامعه می‌دانست. از نگاه او، رشد و پیشرفت جامعه بدون توجه به جایگاه و توانایی‌های زنان امکان‌پذیر نیست.

مفهوم «شاهین» در اندیشهٔ اقبال همچنان نسل‌های جوان را الهام می‌بخشد و در آنان روحیهٔ بلندپروازی، استقامت، آزادی‌خواهی و داشتن اهداف والا را تقویت می‌کند. شاهین در شعر اقبال نمادی از بلندهمتی، استقلال، شجاعت و تلاش برای رسیدن به قله‌های بالاتر است.

تأکید اقبال بر اصل امر به معروف و نهی از منکر نیز نشان‌دهندهٔ دغدغهٔ او برای شکل‌گیری جامعه‌ای اخلاق‌مدار، مسئول و فعال بود. او انسان را به مسئولیت‌پذیری، نیکوکاری و توجه به سرنوشت دیگران فرا می‌خواند.

آثار اقبال در کشورهای مختلف، از جمله ایران، ترکیه و اندونزی و همچنین در جهان عرب و غرب، مورد توجه قرار گرفته است. به‌ویژه اشعار فارسی او موجب شد اندیشه‌هایش در میان فارسی‌زبانان و علاقه‌مندان به ادبیات و فلسفهٔ فارسی جایگاه ویژه‌ای پیدا کند.

اثر او زبور عجم نمونه‌ای برجسته از پیوند اندیشهٔ فلسفی اقبال با زبان و فرهنگ فارسی است. اقبال در این اثر و دیگر آثار فارسی خود، موضوعاتی همچون خودشناسی، عشق، معنویت، تلاش، امید و رشد انسان را با زبانی شاعرانه و اندیشه‌محور بیان کرده است.

میراث فکری و ادبی اقبال همچنان می‌تواند برای نسل جوان آموزنده باشد. پیام او دربارهٔ خودشناسی، تلاش هدفمند، اعتماد به توانایی‌های فردی، دانش‌اندوزی، اخلاق و داشتن اهداف والا، محدود به یک زمان یا مکان خاص نیست و می‌تواند برای انسان معاصر نیز الهام‌بخش باشد.

اقبال در آثار خود جوانان را به غلبه بر ضعف‌ها، تقویت اراده و حرکت به سوی آینده‌ای بهتر تشویق می‌کند. از این منظر، میراث او تنها مجموعه‌ای از اشعار و نوشته‌های فلسفی نیست؛ بلکه دعوتی به رشد فکری، اخلاقی و معنوی انسان است.

اندیشه‌های اقبال، با گذشت دهه‌ها از درگذشت او، همچنان موضوع پژوهش و گفت‌وگو در محافل ادبی و دانشگاهی است. توجه به آثار او می‌تواند فرصتی برای نسل جدید باشد تا با یکی از مهم‌ترین چهره‌های ادبی و فلسفی شبه‌قاره و میراث غنی زبان فارسی و اردو بیشتر آشنا شود.

لینک: https://www.24newshd.tv/21-Apr-2026/ideologue-allama-iqbal-left-behind-futuristic-legacy-young-generations