بازدید جناب آقای دکتر مسعود پزشکیان رئیس‌جمهور محترم اسلامی ایران از میراث هنری ایرانی در کاخ ریاست جمهوری راشترپاتی بهاوان

در حاشیه سفر رسمی جناب آقای دکتر مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور محترم اسلامی ایران، به دهلی‌نو برای شرکت در هجدهمین اجلاس سران بریکس، وی در روز شنبه ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۶ از راشترپاتی بهاوان (Rashtrapati Bhavan)، کاخ ریاست‌جمهوری هند، بازدید کرد و با دروپادی مورمو، رئیس‌جمهور هند، دیدار و گفت‌وگو داشت. این بازدید از منظر فرهنگی و تاریخی نیز دارای اهمیت ویژه بود؛ زیرا راشترپاتی بهاوان علاوه بر جایگاه سیاسی و تشریفاتی خود، مجموعه‌ای ارزشمند از آثار هنری و تزئینات مرتبط با تاریخ و فرهنگ ایران و هند را در خود جای داده است. یکی از برجسته‌ترین فضاهای این مجموعه، آشوک ماندپ (Ashok Mandap) است که پیش از سال ۲۰۲۴ با عنوان «آشوک هال» شناخته می‌شد و قبل تر از آن با نام تالار طلایی آن را می شناختند.

آشوک ماندپ در اصل یکی از تالارهای تشریفاتی مجموعه اقامتگاه نایب‌السلطنه هند در دوره استعمار بریتانیا بود و امروزه نیز برای برخی مراسم رسمی ریاست‌جمهوری هند مورد استفاده قرار می‌گیرد. این تالار از نظر معماری و تزئینات، نمونه‌ای قابل توجه از آمیختگی عناصر هنری هندی، ایرانی و اروپایی به شمار می‌رود. سقف مزین، چلچراغ‌های شیشه‌ای و مجموعه نقاشی‌ها و تزئینات دیواری، از مهم‌ترین ویژگی‌های هنری این فضاست. مهم‌ترین اثر مرتبط با ایران در مرکز سقف این تالار قرار دارد؛ تصویری تاریخی از فتحعلی‌شاه قاجار، دومین پادشاه سلسله قاجار، که وی را در صحنه‌ای از یک شکار سلطنتی در میان اعضای خاندان سلطنتی به تصویر می‌کشد. این اثر در منابع هنری با عنوان فتعلی شاه در شکار گاه ( Fath-Ali Shah at the Hunt )شناخته شده و به مهرعلی، از نقاشان برجسته دربار فتحعلی‌شاه، نسبت داده می‌شود.

این نقاشی از نظر تاریخ هنر قاجار اهمیت فراوانی دارد. در هنر رسمی این دوره، تصویر شاه تنها بازنمایی چهره یک فرمانروا نبود، بلکه وسیله‌ای برای نمایش اقتدار سیاسی، شکوه سلطنت، جایگاه اجتماعی و مفهوم فرهمندی شاهانه محسوب می‌شد. قرار گرفتن پادشاه در مرکز ترکیب‌بندی و نمایش وی در پوشش و هیئت سلطنتی، با سنت تصویری دربار قاجار و تلاش برای تثبیت هویت بصری حکومت این سلسله ارتباط مستقیم دارد.

بر اساس اطلاعات منتشرشده در وبگاه رسمی راشترپاتی بهاوان، این اثر بر روی چرم اجرا شده و ابعاد بسیار بزرگی دارد. همچنین این نقاشی در ابتدا به فتحعلی‌شاه تعلق داشته و بعدها در مسیر انتقال به مجموعه‌های حکومتی بریتانیا، سرانجام به هند منتقل شده و در ساختمان اقامتگاه نایب‌السلطنه نصب شده است. از این رو، این اثر را می‌توان نه فقط یک نمونه ممتاز از نقاشی درباری قاجار، بلکه سندی از جابجایی و گردش آثار هنری ایرانی در میان ایران، بریتانیا و هند دانست.

اهمیت فرهنگی آشوک ماندپ به تابلوی مرکزی محدود نمی‌شود. در اطراف این نقاشی نیز عناصر تصویری و تزئینی متعددی دیده می‌شود که در آنها موضوعات مربوط به شکار، طبیعت، نقوش گیاهی و جلوه‌هایی از هنر ایرانی و هندی به کار رفته است. در برخی بخش‌های تزئینی این تالار نیز کتیبه‌ها و نوشته‌هایی به زبان فارسی مشاهده می‌شود. بدین ترتیب، فضای این تالار نمونه‌ای از یک محیط هنری چندلایه و میان‌فرهنگی است که عناصر ایرانی، هندی و اروپایی در آن در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.

از منظر تاریخ روابط فرهنگی، وجود چنین آثاری در یکی از مهم‌ترین بناهای رسمی هند، اهمیت پیوندهای تاریخی میان ایران و هند را یادآوری می‌کند. روابط دو کشور در طول قرن‌ها تنها به مناسبات سیاسی محدود نبوده، بلکه در حوزه‌های زبان و ادبیات فارسی، معماری، هنر، نسخه‌های خطی، آموزش، تاریخ، باستان‌شناسی و مبادلات علمی نیز استمرار داشته است.

زبان فارسی در این میان جایگاهی ویژه دارد. فارسی برای چندین قرن یکی از زبان‌های مهم اداری، ادبی و فرهنگی شبه‌قاره هند بوده و آثار فراوانی از نویسندگان، شاعران، مورخان و دانشمندان ایرانی و هندی به این زبان پدید آمده است. بخش مهمی از میراث نسخه‌های خطی و اسناد تاریخی هند نیز به فارسی نگاشته شده است. حضور عناصر و آثار ایرانی در بناهایی چون راشترپاتی بهاوان را می‌توان در چارچوب گسترده‌تر همین تاریخ تعامل فرهنگی میان دو تمدن بررسی کرد.

از سوی دیگر، بازدید رئیس‌جمهور ایران از این تالار در جریان حضور وی در اجلاس بریکس، اهمیت دیگری نیز دارد. دیپلماسی فرهنگی در روابط معاصر کشورها تنها به برگزاری برنامه‌های هنری محدود نمی‌شود؛ بلکه حفظ و معرفی میراث تاریخی، موزه‌ها، بناهای تاریخی، نسخه‌های خطی و آثار هنری نیز بخشی از گفت‌وگوی فرهنگی میان ملت‌هاست. مشاهده یک اثر مهم از هنر دوره قاجار در قلب کاخ ریاست‌جمهوری هند، نمونه‌ای عینی از این پیوند تاریخی و فرهنگی است.

در مجموع، بازدید دکتر مسعود پزشکیان از راشترپاتی بهاوان و آشوک ماندپ را می‌توان رویدادی با دو جنبه سیاسی و فرهنگی ارزیابی کرد. این دیدار، افزون بر چارچوب رسمی روابط ایران و هند و حضور ایران در اجلاس بریکس، فرصتی برای توجه دوباره به میراث مشترک تاریخی و فرهنگی دو کشور فراهم ساخت؛ میراثی که در آن زبان فارسی، هنر ایرانی، معماری، ادبیات و تبادلات تمدنی جایگاه برجسته‌ای دارند.

آشوک ماندپ و نقاشی تاریخی فتحعلی‌شاه در این میان، نمادی ملموس از تاریخی هستند که در آن آثار هنری از مرزهای سیاسی عبور کرده و به بخشی از حافظه فرهنگی سرزمین‌های مختلف تبدیل شده‌اند. از این منظر، این بازدید را می‌توان جلوه‌ای از استمرار گفت‌وگوی تاریخی ایران و هند و ظرفیت میراث فرهنگی برای تقویت روابط معاصر دو کشور دانست.

منابع:

1.       Official website Rashtrapati Bhavan Ashok Hall / Ashok Mandap.
2.       Office of the President of India.
3.       Ministry of External Affairs, Government of India،
4.       The Indian Express Rashtrapati Bhavan . Ashok Hall.