برای نسل‌های متمادی، خانه‌های ساده و خشتی در روستاهای جنوب پنجاب چیزی فراتر از یک سرپناه بودند. این خانه‌ها با استفاده از خاک رس، چوب و مهارت دستان صنعتگران محلی ساخته می‌شدند و بخشی از شیوه زندگی‌ای بودند که ارتباطی نزدیک با زمین، فصل‌ها و فرهنگ سنتی روستایی سراسر این منطقه داشت.
با این حال، امروزه خانه‌های خشتی به‌طور فزاینده‌ای کمیاب شده‌اند.
در حدود سه دهه گذشته، جنوب پنجاب شاهد تغییر محسوسی در سکونتگاه‌های روستایی خود بوده است. خانه‌های آجری و بتنی به‌تدریج جای سازه‌های سنتی خشتی را گرفته‌اند و هم‌زمان، مهارت‌ها، مصالح و سنت‌های مرتبط با ساخت این خانه‌ها نیز در حال از بین رفتن هستند.
سنت ساخت خانه‌های خشتی
ساکنان سالخورده روستاها روزگاری را به یاد می‌آورند که ساخت یک خانه خشتی بخش آشنایی از زندگی روستایی بود. خاک رس مرغوب جمع‌آوری، آماده و با دقت پردازش می‌شد و سپس برای ساخت دیوارها مورد استفاده قرار می‌گرفت. زنان نیز نقش مهمی در نگهداری و تکمیل خانه‌ها داشتند؛ به‌ویژه از طریق روش سنتی اندودکاری و صاف و صیقلی کردن دیوارهای گلی.
اما امروزه هم یافتن مصالح مناسب و هم یافتن افرادی که با این هنر و فنون آشنایی داشته باشند، حتی در مناطق روستایی، دشوار شده است.
محمد شفیق، یکی از بزرگان روستا و ساکن سید ولی کهوئی، می‌گوید خانه‌های خشتی برای نگهداری به تلاش قابل‌توجهی نیاز داشتند؛ به‌ویژه پیش از آغاز فصل بارندگی هر سال.
وی گفت:
«دیوارها با خاک رس مخصوصی که از قبل آماده شده بود، صیقل داده می‌شدند. خاک رس پاک و تصفیه می‌شد تا مخلوطی نرم و یکدست به دست آید و سپس روی دیوارها مالیده می‌شد».
او افزود که سطح خاک‌رنگ این خانه‌ها، زیبایی طبیعی و متمایزی به آن‌ها می‌بخشید.
سقف‌های چوبی و دانش معماری سنتی
سقف خانه‌ها نیز بازتابی از دانش سنتی جوامع روستایی بود. تیرهای چوبی و دیگر سازه‌های نگهدارنده چوبی به‌طور معمول مورد استفاده قرار می‌گرفتند و سقف‌ها پیش از آغاز باران‌های موسمی تعمیر و مستحکم می‌شدند.
سامانه‌های زهکشی، از جمله خروجی‌ها و کانال‌های سنتی، نیز به مدیریت و هدایت آب باران کمک می‌کردند.
در بسیاری از خانه‌های قدیمی، هنوز می‌توان تیرهای چوبی سقف را مشاهده کرد؛ تیرهایی که بی‌صدا خاطرات سنتی از ساخت‌وساز را با خود حمل می‌کنند؛ سنتی که تا حد زیادی از میان رفته است.
یکی دیگر از شیوه‌های سنتی، که در سطح محلی با سقف‌هایی ساخته‌شده از تیرهای چوبی موسوم به «بالاس» شناخته می‌شد، نیز امروزه بسیار کمتر دیده می‌شود. دسترسی به چوب مناسب در طول سال‌ها کاهش یافته است؛ زیرا بسیاری از درختان قطع شده‌اند. در مقابل، مصالح ساختمانی مدرن برای بیشتر خانواده‌ها آسان‌تر و عملی‌تر شده‌اند.
خانه خشتی؛ پاسخی طبیعی به اقلیم جنوب پنجاب
خانه خشتی همچنین پاسخی طبیعی به شرایط سخت اقلیمی منطقه ارائه می‌کرد. دیوارهای ضخیم گلی به تعدیل دمای داخل خانه کمک می‌کردند؛ به‌گونه‌ای که اتاق‌ها در گرمای شدید تابستان نسبتاً خنک‌تر و در دوره‌های سرد سال گرم‌تر باقی می‌ماندند.
خانه سنتی، از بسیاری جهات، بر اساس محیط طبیعی ساخته می‌شد، نه اینکه خود را از محیط جدا کند.
با این حال، تغییر سبک زندگی، افزایش انتظارات و تحول در شیوه‌های ساخت‌وساز باعث شده است که آجر، سیمان و بتن به انتخاب‌های ترجیحی بیشتر خانواده‌ها تبدیل شوند. نسل‌های جدید نیز به‌طور فزاینده‌ای خانه مدرن را با دیوارهای آجری مستحکم، سقف‌های بتنی و امکانات بهتر مرتبط می‌دانند.
محمد لیاقت، یکی دیگر از ساکنان سالخورده منطقه، گفت این تغییر چنان کامل شده است که بسیاری از جوانان هرگز زندگی در یک خانه سنتی خشتی را تجربه نکرده‌اند.
وی گفت:
«فرزندان ما اکنون در خانه‌های آجری زندگی می‌کنند. آن‌ها تقریباً نمی‌دانند یک خانه خشتی چگونه بود. اگر امروز جایی اتاقی خشتی پیدا شود، معمولاً سازه‌ای است که سال‌ها پیش ساخته شده است».
افول خانه‌های خشتی و از دست رفتن مهارت‌های سنتی
کاهش شمار خانه‌های خشتی همچنین بر جامعه کوچک اما مهمی از صنعتگران و استادکارانی تأثیر گذاشته است که زمانی در ساخت و تعمیر این خانه‌های سنتی خشتی تخصص داشتند.
با جایگزین شدن دیوارهای خشتی با ساخت‌وسازهای مدرن، تقاضا برای مهارت‌های سنتی آنان نیز به‌تدریج کاهش یافته و هنری که زمانی بخش ضروری زندگی روستایی بود، در حال از دست رفتن است.
خالد، یکی از بناهای منطقه، به خبرگزاری (APP) گفت که مردم دیگر برای ساخت خانه‌های سنتی خشتی به او مراجعه نمی‌کنند.
وی گفت:
«ما دیگر این کار را انجام نمی‌دهیم، زیرا تجربه ما عمدتاً در ساخت‌وساز با آجر و بتن است. اگر امروز از ما خواسته شود یک خانه خشتی بسازیم، برایمان دشوار خواهد بود، زیرا فنون سنتی دیگر بخشی از کار معمول ما نیستند».
فراتر از تغییر مصالح ساختمانی
بنابراین، ناپدید شدن خانه‌های خشتی چیزی فراتر از تغییر یک نوع مصالح ساختمانی است. این روند نشان‌دهنده از دست رفتن تدریجی مجموعه‌ای از دانش و مهارت‌های سنتی است؛ دانشی درباره اینکه چگونه خاک رس انتخاب و آماده شود، چگونه دیوارها ساخته شوند، چگونه سقف‌ها با استفاده از چوب نگهداری شوند، چگونه سازه‌ها پیش از آغاز بارندگی محافظت شوند و چگونه با استفاده از مصالح موجود در منطقه از آن‌ها نگهداری شود.
برای جنوب پنجاب، منطقه‌ای که تابستان‌های آن می‌تواند بسیار گرم باشد، خانه سنتی خشتی همچنین درس جالبی درباره معماری سازگار با اقلیم ارائه می‌دهد. مدت‌ها پیش از آنکه امروزه مباحث مربوط به بهره‌وری انرژی و ساخت‌وساز پایدار مطرح شود، جوامع روستایی از مصالح موجود در محیط محلی استفاده می‌کردند تا خانه‌هایی بسازند که به‌طور طبیعی با شرایط آب‌وهوایی سازگار باشند.
توسعه مدرن و ضرورت حفظ میراث سنتی
این موضوع به معنای آن نیست که باید ساخت‌وساز مدرن را رد کرد. خانه‌های آجری و بتنی دوام، امنیت، امکانات بهداشتی و تسهیلاتی را فراهم می‌کنند که بسیاری از خانواده‌های روستایی به‌طور طبیعی خواهان آن هستند. این تغییر همچنین بخشی از روند گسترده‌تر توسعه اجتماعی و اقتصادی است.
با این حال، حفظ خاطره و دانش مربوط به ساخت خانه‌های خشتی همچنان اهمیت زیادی دارد.
خانه‌های خشتی قدیمی، تیرهای چوبی، سقف‌های سنتی و مهارت‌های استادکارانی که زمانی این خانه‌ها را می‌ساختند، بخشی از چشم‌انداز فرهنگی جنوب پنجاب هستند. حتی در مواردی که امکان حفظ خود خانه‌ها وجود ندارد، می‌توان فنون ساخت‌وساز، داستان‌ها و اصطلاحات مرتبط با آن‌ها را برای نسل‌های آینده ثبت و مستندسازی کرد.
میراثی در حال خاموشی
خانه خشتی دیگر نمی‌تواند بر روستاهای جنوب پنجاب تسلط داشته باشد، اما دیوارهای آن زمانی چیزی بیش از یک سقف را بر دوش داشتند. این دیوارها رابطه میان انسان، خاک رس، درختان، فصل‌ها و جامعه را در خود جای داده بودند؛ بیانی آرام و معماری‌شده از یک فرهنگ روستایی که با گذشت هر نسل در حال تغییر است.
پشت آن دیوارها، خاطرات دوران کودکی، گردهمایی‌های خانوادگی، شب‌های تابستانی و زمستان‌هایی که در کنار گرمای عزیزان سپری می‌شد، جریان داشت.
امروز، با ناپدید شدن تدریجی این خانه‌ها، ممکن است دیوارهایشان خاموش شوند، اما داستان‌هایی که زمانی در خود جای داده بودند همچنان در چشم‌انداز در حال تغییر جنوب پنجاب حک شده‌اند.
https://www.app.com.pk/features/mud-houses-era-fades-into-history-in-south-punjab/
نظر شما