از شکل‌گیری هویت شیعی خوجه اثنی عشری تا میراث اجتماعی و فرهنگی یک جامعه مهاجر

در میان کوچه‌ها و گذرهای پرتراکم و پرجنب‌وجوش منطقه دونگری (Dongri) در جنوب بمبئی، محدوده‌ای تاریخی با عنوان «خوجه محله» (Khoja Mohalla) شکل گرفته است؛ فضایی که در طول سده‌های نوزدهم و بیستم به یکی از مهم‌ترین کانون‌های استقرار و سازمان‌یابی جامعه خوجه در بمبئی تبدیل شد. در قلب این محدوده، مسجد جامع خوجه شیعه اثنی‌عشری قرار دارد که امروزه نشانی آن 66/70، خیابان حضرت عباس (ع)، دونگری، بمبئی ثبت شده است. نام کنونی این خیابان در منابع جامعه خوجه «Hazrat Abbas Street» ذکر شده و در منابع و اسناد قدیمی‌تر، نام Samuel Street و نیز Palagali / Palla Galli برای این محدوده دیده می‌شود. این مسجد را نمی‌توان صرفاً یک بنای عبادی دانست. شکل‌گیری آن بخشی از فرایند پیچیده‌تر مهاجرت، سازمان‌یابی اجتماعی، تحول هویت مذهبی و ایجاد نهادهای مستقل جامعه خوجه اثنی‌عشری در بمبئی بود. به همین دلیل، تاریخ مسجد با تاریخ خود جامعه خوجه شیعه اثنی‌عشری در این شهر درهم‌تنیده است.

خوجه‌های اثنی عشری و شکل‌گیری یک جامعه شهری در بمبئی

خوجه‌ها جامعه‌ای با ریشه‌های تاریخی در سند، کَچ و کاتیاوار هستند که در طی چند سده گذشته، از طریق شبکه‌های تجاری و مهاجرتی در بخش‌های مختلف سواحل اقیانوس هند پراکنده شدند. پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد که خوجه‌ها در آغاز تاریخ خود دارای هویتی دینی و اجتماعی چندلایه بودند و در گذر زمان، به‌ویژه در سده نوزدهم، تحولات مهمی در تعریف هویت مذهبی آنان رخ داد. بمبئی به سبب رشد بندر، تجارت و ارتباطات دریایی، به یکی از مهم‌ترین مراکز جذب تاجران و خانواده‌های خوجه تبدیل شد. منابع تاریخی نشان می‌دهند که بخش مهمی از این جمعیت از گجرات، کچ و کاتیاوار به سوی بمبئی حرکت کردند و سپس شبکه‌های تجاری آنان با مناطق دیگری چون زنگبار، مسقط، کراچی، شرق آفریقا و دیگر بنادر اقیانوس هند پیوند خورد. این شبکه تجاری بعدها نقش مهمی در انتقال سرمایه، دانش دینی، کتاب و ارتباطات اجتماعی ایفا کرد. در نتیجه، دونگری فقط محل سکونت این مهاجران نبود؛ بلکه به تدریج به یک فضای اجتماعی ـ نهادی تبدیل شد که در آن خانواده‌ها، مراکز آموزشی، محافل مذهبی، قبرستان‌ها، مسافرخانه‌ها و نهادهای جماعت در کنار یکدیگر قرار گرفتند. در گزارش مربوط به «Khoja Heritage Tour» نیز از خوجه محله قدیمی بمبئی و مجموعه‌ای از بناها و مکان‌های تاریخی این محدوده یاد شده است.

یکی از مهم‌ترین زمینه‌های تاریخی شکل‌گیری مسجد خوجه، تحولات مذهبی جامعه خوجه در سده نوزدهم بود. مهاجرت ملا قادرحسین به بمبئی در حدود دهه 1860 و فعالیت آموزشی او در این شهر، از جمله عوامل مهم در گسترش آموزش‌های شیعی اثنی‌عشری در میان بخشی از خوجه‌ها بود. پژوهش منتشرشده در «Journal of the Royal Asiatic Society» نشان می‌دهد که او مدرسه‌ای ایجاد کرد، طُلاب و مبلغان تربیت کرد و در شکل‌گیری شبکه‌ای از محافل مذهبی در دونگری و دیگر مناطق بمبئی نقش داشت.

اهمیت این دوره در آن است که هویت شیعی اثنی‌عشری خوجه‌ها صرفاً در یک نقطه جغرافیایی شکل نگرفت، بلکه در ارتباط با شبکه‌ای فرامنطقه‌ای از عالمان، مدارس و مراکز شیعی در بمبئی، کراچی، کربلا و شرق آفریقا توسعه یافت. به همین سبب، مسجد و امامباره خوجه را باید در چارچوب شبکه‌ای وسیع‌تر از ارتباطات مذهبی و اجتماعی جامعه خوجه مطالعه کرد. در منابع رسمی جماعت بمبئی آمده است که جماعت خوجه شیعه اثنی‌عشری در سال 1901 موجودیت خود را از طریق اطلاعیه‌هایی در روزنامه‌های محلی بمبئی اعلام کرد و مسجد خوجه در محدوده Palagali، که امروز Hazrat Abbas Street نام دارد، شکل گرفت. همان منبع همچنین واقعه کشته‌شدن دو تن از اعضای جامعه، هیرجی‌بهای الله‌رخیا و لالجی‌بهای ساجان، را در 9 مارس 1901 / 17 ذی‌قعده 1318 هجری ثبت کرده و آنان را از چهره‌های مهم تاریخ آغازین جماعت می‌داند.  البته درباره تاریخ دقیق ثبت رسمی جماعت، یک نکته پژوهشی قابل توجه وجود دارد: وب‌سایت رسمی جماعت در بخش دیگری، ثبت جماعت را به 1899 نسبت می‌دهد، در حالی که در روایت تاریخی رسمی، اعلام موجودیت عمومی در 1901 برجسته شده است. بنابراین برای یک مقاله دانشگاهی بهتر است میان «ثبت یا سازمان‌یابی اداری» و «اعلام رسمی و تثبیت جماعت و مسجد در سال 1901» تفاوت گذاشته شود.

مسجد خوجه اثنی عشری و لحظه‌ای تعیین‌کننده در تاریخ جامعه

احداث مسجد خوجه در دونگری صرفاً یک اقدام عمرانی نبود؛ بلکه نشانه‌ای از تثبیت یک جامعه مذهبی مستقل و ایجاد فضای نهادی اختصاصی برای پیروان مذهب شیعه اثنی‌عشری در میان خوجه‌ها به شمار می‌رفت. یک مطالعه دانشگاهی درباره تحولات مذهبی خوجه‌ها در بمبئی نیز تصریح می‌کند که ایجاد مسجد خوجه در کنار فضای جماعت‌خانه، با تشدید تمایز میان جریان‌های مختلف خوجه در اواخر سده نوزدهم و اوایل سده بیستم ارتباط داشت. از همین منظر، مسجد خوجه را باید بخشی از تاریخ تفکیک و بازتعریف هویت‌های مذهبی در جامعه خوجه بمبئی دانست؛ فرایندی که تنها محدود به بمبئی نبود و در مراکز دیگری مانند کراچی، ماهووا و زنگبار نیز پیامدهایی داشت. پژوهش‌های جدید بر این نکته تأکید کرده‌اند که این تحولات از طریق شبکه‌های ارتباطی و مهاجرتی در سراسر اقیانوس هند به یکدیگر مرتبط بودند.

مسجد خوجه در طول زمان در کنار مجموعه‌ای گسترده‌تر از نهادهای اجتماعی و مذهبی قرار گرفت. اسناد رسمی و منابع خبری از امامباره، مدرسه، کتابخانه و دفاتر جماعت در همین مجموعه یاد می‌کنند. حتی در اسناد قضایی هند مربوط به سال 2007، عنوان رسمی Khoja Shia Isnaashari Jame Masjid Madressa & Imambara Trust با همان نشانی 66–70 Hazrat Abbas Street ثبت شده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد مسجد از مدت‌ها پیش در قالب مجموعه‌ای نهادی و حقوقی اداره می‌شده است.  امامباره مجاور مسجد نیز از عناصر مهم این مجموعه است. گزارش «Times of India » در سال 2023 آن را سازه‌ای بیش از یک قرن قدمت معرفی می‌کند که مورد مرمت قرار گرفته و همچنان در ایام محرم محل برگزاری مجالس و آیین‌های مرتبط با عزاداری امام حسین(ع) است. این گزارش، امامباره و مسجد مجاور آن را بخشی از میراث تاریخی جامعه خوجه شیعه در دونگری توصیف می‌کند.  بنابراین، اهمیت مجموعه خوجه در دونگری از مرزهای «مسجد» فراتر می‌رود و باید آن را به عنوان یک فضای چندمنظوره مذهبی، آموزشی، اجتماعی و یادمانی بررسی کرد.

یکی از ویژگی‌های قابل توجه تاریخ معاصر جماعت خوجه شیعه اثنی‌عشری بمبئی، پیوند میان فعالیت مذهبی و خدمات اجتماعی است. وب‌سایت رسمی جماعت نشان می‌دهد که فعالیت‌های آن در حوزه‌هایی چون آموزش، درمان و حمایت اجتماعی سامان یافته است. برای نمونه، در طرح کمک آموزشی، جماعت اعلام کرده است که هر سال از دانشجویان نیازمند پشتیبانی مالی می‌کند؛ بر اساس آمار منتشرشده خود جماعت، در سال مالی 2021–22 مبلغ 69.55 لک روپیه در این بخش پرداخت شده است.

در حوزه سلامت نیز جماعت برنامه‌ای برای کمک به هزینه‌های درمان، آزمایش‌ها و بستری‌شدن دارد. طبق اطلاعات رسمی منتشرشده، در سال مالی 2021–22 مبلغ 75.37 لک روپیه برای امور پزشکی و بستری اختصاص یافته است. این اقدامات نشان می‌دهد که مفهوم جماعت در اینجا تنها به سازمان‌دهی امور عبادی محدود نشده و به تدریج صورتی از نهاد رفاه اجتماعی جامعه پیدا کرده است.

خانه سالمندان؛ صورت تازه‌ای از مسئولیت اجتماعی 

یکی از نمونه‌های جدید این رویکرد، راه‌اندازی خانه سالمندان در مجموعه مسجد خوجه در دونگری است.  Times of India در ژانویه 2025 گزارش کرد که این مرکز در مجاورت مسجد و در طبقه بالای امامباره ایجاد شده و برای سالمندانی در نظر گرفته شده است که به دلیل زندگی در خانه‌های کوچک، بی‌همسری یا نداشتن سرپرست مناسب با مشکلاتی مواجه‌اند.  این تحول از منظر تاریخ اجتماعی بسیار مهم است؛ زیرا نشان می‌دهد مجموعه‌ای که بیش از یک قرن پیش در درجه نخست با هدف تثبیت هویت مذهبی و اجتماعی یک جامعه مهاجر شکل گرفته بود، در دوره معاصر به سمت پاسخ‌گویی به نیازهای جدید جمعیتی و اجتماعی همان جامعه نیز حرکت کرده است.

جماعت خوجه شیعه اثنی‌عشری بمبئی علاوه بر فعالیت‌های مذهبی و خیریه، دارای ساختار اداری و انتخاباتی نیز بوده است. فهرست رسمی رؤسای جماعت نشان می‌دهد که این سازمان از سال 1901 به بعد دوره‌های مختلف مدیریتی را پشت سر گذاشته و افراد متعددی در اداره آن نقش داشته‌اند. یک گزارش Times of India در سال 2023 نیز، با استناد به اظهارات مسئولان جماعت، بر استمرار ساختار انتخاباتی آن تأکید کرده و انتخابات دوره‌ای جماعت را یکی از عناصر مهم سازمان اجتماعی آن دانسته است.  از این منظر، تاریخ مسجد را می‌توان به موازات تاریخ نهادسازی مدنی جامعه خوجه نیز مطالعه کرد؛ جامعه‌ای که برای حفظ هویت، حل مسائل داخلی و مدیریت امور رفاهی خود به ایجاد نهادهای پایدار روی آورده است. یکی از جنبه‌های مهمی که در مطالعه مسجد خوجه نباید نادیده گرفته شود، ارتباط آن با شبکه جهانی خوجه‌های اثنی‌عشری است. بمبئی در کنار کراچی، زنگبار، مومباسا و مراکز شیعی عراق بخشی از یک شبکه فرامنطقه‌ای بود. اسناد تاریخی مربوط به جامعه خوجه نشان می‌دهد که مساجد و مراکز مذهبی این جامعه در شرق آفریقا نیز در اواخر سده نوزدهم و اوایل سده بیستم با حمایت و مشارکت خوجه‌های مرتبط با بمبئی شکل گرفتند. این مسئله اهمیت مسجد بمبئی را از سطح یک بنای محلی فراتر می‌برد. مسجد خوجه را می‌توان یکی از نقاطی دانست که در آن مهاجرت، تجارت، مذهب و شبکه‌های اجتماعی اقیانوس هند به یکدیگر پیوند می‌خوردند.

میراث معماری و حافظه شهری دونگری

امروزه ارزش مجموعه خوجه تنها از منظر مذهبی ارزیابی نمی‌شود؛ بلکه در چارچوب میراث تاریخی دونگری نیز مورد توجه قرار گرفته است. برخی مجموعه‌های تخصصی حوزه میراث و معماری بمبئی نیز Khoja Masjid را در میان بناها و پروژه‌های میراثی خود قرار داده‌اند. در کنار خود مسجد، امامباره قدیمی و دیگر بناهای تاریخی خوجه محله، مجموعه‌ای از عناصر معماری و حافظه شهری را شکل می‌دهند که بخشی از تاریخ اجتماعی مسلمانان و به‌ویژه خوجه‌های بمبئی را قابل مشاهده می‌کند. برگزاری برنامه‌های فرهنگی و تاریخی و نیز تورهای میراثی خوجه در سال‌های اخیر نشان داده است که این مکان‌ها بار دیگر به عنوان میراث تاریخی قابل مطالعه و بازدید مورد توجه قرار گرفته‌اند.  در سال 2021 نیز در خیابان حضرت عباس، در نزدیکی مجموعه جماعت خوجه، دروازه‌ای با عنوان Baab-e-Shohda-e-Karbala احداث شد که با تلفیق عناصر معماری ایرانی و مغولی طراحی شده است و لایه تازه‌ای به سیمای تاریخی ـ مذهبی این محدوده افزوده است.

محرم و تداوم حیات جمعی

در ایام محرم و صفر، به‌ویژه در روزهای مرتبط با عزاداری امام حسین(ع)، مسجد و امامباره خوجه به یکی از کانون‌های مهم تجمع مذهبی در دونگری تبدیل می‌شوند. گزارش‌های معاصر از استمرار مجالس، محافل و آیین‌های عزاداری در این مجموعه حکایت دارند.  از این رو، مسجد خوجه نمونه‌ای از بناهایی است که در آنها گذشته و حال هم‌زمان حضور دارند: بنایی تاریخی که هنوز کارکرد دینی خود را حفظ کرده و در عین حال، بخشی از فعالیت‌های آموزشی، اجتماعی و خیریه جامعه نیز پیرامون آن شکل گرفته است. مسجد خوجه در دونگری بمبئی را می‌توان یکی از مهم‌ترین نشانه‌های تاریخی شکل‌گیری و تثبیت جامعه خوجه شیعه اثنی‌عشری در هند دانست. پیدایش آن در آغاز قرن بیستم، نتیجه یک فرایند طولانی‌تر بود؛ فرایندی که از مهاجرت خوجه‌ها از سند، کچ و کاتیاوار به بمبئی آغاز شد و سپس تحت تأثیر تجارت دریایی، تحولات مذهبی، فعالیت عالمان شیعه و ارتباط با مراکزی چون کربلا، کراچی و زنگبار گسترش یافت.

مسجد خوجه در این روند، تنها یک فضای نماز نبود؛ بلکه به تدریج در کنار امامباره، مدرسه، کتابخانه و سازمان جماعت، به بخشی از یک نظام نهادی و اجتماعی تبدیل شد. استمرار کمک‌های آموزشی و درمانی، برنامه‌های رفاهی، حمایت از اقشار آسیب‌پذیر و راه‌اندازی خانه سالمندان نشان می‌دهد که این سنت نهادی در دوره معاصر نیز ادامه یافته است. از این منظر، مسجد خوجه را می‌توان نه فقط به عنوان یک بنای مذهبی، بلکه به عنوان سندی زنده از تاریخ مهاجرت، شکل‌گیری هویت، نهادسازی اجتماعی و میراث فرهنگی جامعه خوجه در بمبئی مطالعه کرد؛ جامعه‌ای که تاریخ آن با تاریخ خود شهر بمبئی و شبکه‌های تجاری و فرهنگی اقیانوس هند پیوندی عمیق دارد.

منابع:

1. https://ksijamat.org/contact-us/?utm_source=chatgpt.com
2. https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/aga-khan-or-ayatullah-the-choice-for-the-khojas-in-the-nineteenth
3. https://archive.world-federation.org/news/khoja-heritage-tour?utm_source=chatgpt.com
4. Rajani, Kumail, “Aga Khan or Ayatullah: the choice for the Khojas in the nineteenth century,” *Journal of the Royal Asiatic Society*, Vol. 35, Issue 4, 2025, pp. 1067–1087.
5. Times of India, “An Imambara serving mourners of the Karbala martyrs since 1901,” 9 July 2023.