از سرمایه خصوصی تا آموزش عالی عمومی: کالج اسماعیل یوسف

سِر محمد یوسف (۱۸۷۶–۱۹۶۵) از چهره‌های مهم کارآفرینی، امور خیریه و توسعه نهادهای آموزشی در بمبئی در اواخر دوره استعمار بریتانیا بود. اهمیت تاریخی او تنها در موفقیت اقتصادی خانواده یوسف و مالکیت و اداره شرکت کشتیرانی بخار بمبئی (Bombay Steam Navigation Company) خلاصه نمی‌شود، بلکه در پیوند میان سرمایه تجاری، آموزش حرفه‌ای، رفاه اجتماعی و ایجاد نهادهای پایدار آموزشی نیز قابل بررسی است.

دومین ستون اصلی میراث محمد یوسف در بمبئی، حوزه آموزش عالی است. دانشکده اسماعیل یوسف کالج در منطقه جوگشواری امروز از سوی خود کالج به عنوان چهارمین کالج قدیمی بمبئی و قدیمی‌ترین کالج شمال بمبئی معرفی می‌شود. بر اساس وبگاه رسمی مؤسسه، کالج در سال ۱۹۳۰ با کمک مالی گسترده سِر محمد یوسف اسماعیل تأسیس شد و سنگ بنای ساختمان آن در سال ۱۹۲۴ توسط Sir Leslie Orme Wilson، فرماندار وقت بمبئی، گذاشته شد. گزارش خودارزیابی دانشگاهی کالج نیز بیان می‌کند که پردیس اولیه حدود ۱۲۰ ایکر وسعت داشته و بعدها به دلایل مختلف از جمله توسعه زیرساخت‌های شهری و احداث بزرگراه، به حدود ۵۴ ایکر کاهش یافته است. بدین ترتیب، می‌توان میان فعالیت‌های اقتصادی و آموزشی سِر محمد یوسف یک رابطه تاریخی قابل توجه مشاهده کرد:

سرمایه تجاری → وقف/کمک مالی → ایجاد زیرساخت آموزشی → تبدیل سرمایه خصوصی به منفعت عمومی

این مدل، یکی از موضوعات مهم در مطالعه تاریخ خیرخواهی و شکل‌گیری آموزش مدرن در هند است. اهمیت تاریخی کالج تنها در نام مؤسس آن نیست. مسئله اساسی‌تر این است که یک سرمایه‌گذاری خصوصی در نهایت به نهادی تبدیل شد که تحت مدیریت دولت قرار گرفت و نسل‌های مختلف دانشجویان را در رشته‌های مختلف آموزش داد. امروزه این کالج توسط دولت ماهاراشترا مدیریت می‌شود و در حوزه‌های علوم، هنر و بازرگانی فعالیت دارد. وبگاه رسمی کالج در معرفی فعلی خود از ده‌ها برنامه دانشگاهی و پژوهشی سخن می‌گوید. از این منظر، مطالعه کالج اسماعیل یوسف می‌تواند در چارچوب مفهوم Public Philanthropy یا «خیرخواهی عمومی» انجام شود؛ یعنی وضعیتی که در آن ثروت حاصل از فعالیت اقتصادی خصوصی برای ایجاد زیرساختی به کار گرفته می‌شود که استفاده از آن در بلندمدت به بخش وسیع‌تری از جامعه منتقل می‌گردد.

پیوند دو میراث: آموزش عالی و آموزش حرفه‌ای

یکی از وجوه کمتر مورد توجه در زندگی سِر محمد یوسف، هم‌زمانی دو پروژه آموزشی اوست:

آموزش عمومی و دانشگاهی در جوگشواری

و

آموزش تخصصی و حرفه‌ای دریانوردی در ناوا

این دو مؤسسه در ظاهر اهداف متفاوتی داشتند، اما از منظر تاریخ توسعه انسانی به یک مسئله مشترک پاسخ می‌دادند: ایجاد ظرفیت دانشی برای جامعه در حال تغییر هند. کالج اسماعیل یوسف بر آموزش عالی عمومی متمرکز شد، در حالی که Marine School و Marine College در پاسخ به نیاز یک صنعت خاص، یعنی کشتیرانی و دریانوردی، نیروی متخصص تربیت می‌کردند. از این جهت، میراث آموزشی سِر محمد یوسف را می‌توان نمونه‌ای از تنوع‌بخشی به سرمایه انسانی دانست؛ یعنی سرمایه‌گذاری هم‌زمان در دانش عمومی و مهارت تخصصی. فعالیت محمد یوسف در ناوا تنها به آموزش محدود نبود. تاریخ رسمی Training Ship Rahaman از ایجاد ساختمان‌های مسکونی و نیز Fatama Banu Hospital به یاد مادر سِر محمد یوسف سخن می‌گوید. همچنین امکانات رفاهی دیگری در طول زمان در مجموعه ایجاد شد. این الگو نشان می‌دهد که در اندیشه او، آموزش حرفه‌ای نمی‌توانست از مسائل اجتماعی دانشجویان و کارکنان جدا باشد.

به عبارت دیگر، مدل نهادی ناوا را می‌توان ترکیبی از:

آموزش + اسکان + بهداشت + خدمات اجتماعی + آموزش عملی

دانست. همین ترکیب، مؤسسه را از یک مدرسه فنی ساده به یک جامعه آموزشی نسبتاً خودکفا نزدیک می‌کرد.

اعطای عنوان «Sir» و جایگاه او در ساختار استعماری

بر اساس تاریخ رسمیآموزش دریانوردی رحمان ، سِر محمد یوسف در سال ۱۹۱۵ عنوان Knight Bachelor را دریافت کرد و این افتخار به فعالیت‌های آموزشی و خیریه او نسبت داده شده است.  در برخی منابع ثانویه سال ۱۹۱۴ نیز ذکر شده است؛ ازاین‌رو برای نسخه دانشگاهی مقاله بهتر است تا زمان یافتن متن اصلی نشان سلطنتی یا سند رسمی اعطای لقب، سال ۱۹۱۵ را با انتساب روشن به منبع رسمی Training Ship Rahaman ذکر کنیم. از نظر تاریخی، دریافت این عنوان را می‌توان در زمینه وسیع‌تر روابط میان نخبگان اقتصادی هند و حکومت استعماری بررسی کرد. دریافت عنوان از حکومت بریتانیا الزاماً به معنای یکسان بودن دیدگاه سیاسی فرد با دولت استعمارگر نیست؛ بلکه نشان‌دهنده تعامل میان دولت استعماری و نخبگان اقتصادی و اجتماعی هند نیز هست.

یکی از نکات جالب درباره میراث سِر محمد یوسف، جنبه فرهنگی مجموعه ناواست. وبگاه رسمی Marine Museum اعلام می‌کند که بخشی از اشیای شخصی، مکاتبات و اسناد تاریخی متعلق به سِر محمد یوسف در موزه نگهداری می‌شود. این مجموعه علاوه بر اشیای دریایی، اسناد مرتبط با زندگی و فعالیت‌های او را نیز شامل می‌شود.  منابع زندگینامه‌ای همچنین از علاقه او به گردآوری کتاب‌های انگلیسی، فارسی و اردو در موضوعاتی مانند فلسفه، ادبیات و هنر سخن گفته‌اند. این ادعا برای استفاده در مقاله دانشگاهی ارزشمند است، اما برای اثبات نهایی آن بهتر است فهرست موجودی کتابخانه یا آرشیو موزه به صورت مستقیم بررسی شود. وجود چنین مجموعه‌ای، امکان مطالعه زندگی او را از سطح تاریخ اقتصادی فراتر می‌برد و آن را به حوزه‌های تاریخ فرهنگی، تاریخ کتاب و مطالعات میراث نیز مرتبط می‌کند.

تحلیل تاریخی: از «ثروت» به «نهاد»

مهم‌ترین وجه تحلیلی این زندگی‌نامه، شاید این باشد که میراث سِر محمد یوسف را نباید صرفاً در مقدار ثروت، تعداد دارایی‌ها یا موفقیت تجاری او جست‌وجو کرد. اهمیت تاریخی او بیشتر در نهادسازی است. ثروت تجاری در صورتی که صرفاً در مالکیت خصوصی باقی بماند، اثر تاریخی محدودی خواهد داشت؛ اما هنگامی که به ساخت مدرسه، کالج، بیمارستان، موزه و زیرساخت آموزشی تبدیل شود، اثر آن می‌تواند از یک نسل به نسل‌های متعدد منتقل شود.در مورد سِر محمد یوسف، دو نمونه بسیار روشن در برابر ما قرار دارد:

Training Ship Rahaman که ریشه آن به مدرسه دریایی خیریه سال ۱۹۱۰ بازمی‌گردد،

و Ismail Yusuf College که در سال ۱۹۳۰ در جوگشواری به بهره‌برداری رسید.

 بنابراین، می‌توان میراث او را نمونه‌ای از Institution Building through Philanthropic Capital دانست؛ یعنی «نهادسازی از طریق سرمایه خیرخواهانه.»  یکی از معیارهای مهم برای ارزیابی میراث تاریخی یک شخصیت، مدت‌زمان بقای نهادهایی است که با مشارکت او شکل گرفته‌اند. سِر محمد یوسف در سال ۱۹۶۵ درگذشت، اما هر دو محور اصلی میراث او پس از مرگش ادامه یافتند. کالج اسماعیل یوسف امروز تحت مدیریت دولت ماهاراشترا فعالیت می‌کند و همچنان یک مؤسسه آموزش عالی چندرشته‌ای است.

Training Ship Rahaman نیز همچنان در حوزه آموزش دریایی فعال است و در ساختار کنونی خود دوره‌های مختلف پیش از دریا و پس از دریا ارائه می‌کند و با نهادهایی همچون دانشگاه بمبئی و Indian Maritime University ارتباط دانشگاهی دارد.

سِر محمد یوسف (۱۸۷۶–۱۹۶۵) را می‌توان در تاریخ بمبئی در نقطه تلاقی سه فرایند مهم مطالعه کرد:

گسترش سرمایه تجاری هندی، توسعه آموزش حرفه‌ای و گسترش آموزش عالی. او وارث یک سنت تجاری دریایی بود که از نسل اسماعیل هاشم و اسماعیل یوسف به او رسیده بود، اما نقش تاریخی او فقط در ادامه این فعالیت اقتصادی خلاصه نشد. پس از به دست گرفتن مسئولیت‌های خانوادگی، بخش مهمی از توجه او به ایجاد ظرفیت انسانی و نهادی معطوف شد. انتقال مدرسه دریایی به ناوا، ایجاد موزه دریایی و تبدیل تدریجی مدرسه به  دانشکده علوم دریایی و دریانوردی، نشان‌دهنده تلاش برای ایجاد آموزش سازمان‌یافته در حوزه دریانوردی بود.  در حوزه آموزش عالی نیز کمک مالی او برای ایجاد کالج اسماعیل یوسف، یک نمونه شاخص از انتقال سرمایه خصوصی به عرصه آموزش عمومی بود. این کالج که سنگ‌بنای آن در ۱۹۲۴ گذاشته شد و در ۱۹۳۰ فعالیت خود را آغاز کرد، در ادامه به یکی از نهادهای پایدار آموزش عالی شمال بمبئی تبدیل شد.  از منظر تاریخ اجتماعی، بنابراین، ارزش مطالعه سِر محمد یوسف تنها در موفقیت یک تاجر یا صاحب کشتی نیست؛ بلکه در این پرسش اساسی قرار دارد که چگونه سرمایه اقتصادی یک خانواده تجاری در دوران استعمار به سرمایه انسانی، آموزشی، اجتماعی و فرهنگی تبدیل شد.

این ویژگی، زندگی او را به موضوعی مناسب برای پژوهش در حوزه‌های تاریخ اقتصادی هند، تاریخ بمبئی، تاریخ مسلمانان و جوامع تجاری هند، تاریخ آموزش عالی، تاریخ دریانوردی، مطالعات میراث فرهنگی و تاریخ خیرخواهی و نهادسازی تبدیل می‌کند.

منابع:

1.  Chainani, Shyam. Nhava & Sheva. India: Academic Foundation. Archived from the original on 2013-09-27.
2.  Bharucha, Nauzer (21 July 2005). "Who are the city's biggest landlords". The Times of India. Archived from the original on 28 September 2013. Retrieved 26 September 2013.
3.  Fārūq Aḥmad Chōṭānī, ed. (11 December 2008) [1971]. Memons International Directory (Digitized). the University of Michigan: Memons International. p. Page xliii. Retrieved 26 September 2013.
4.  "Training Ship Rahaman: Background". Training Ship Rahaman. Archived from the original on 27 September 2013. Retrieved 26 September 2013.
5.  Hocking, Charles (1969). Dictionary of disasters at sea during the age of steam. UK: Lloyds register of shipping. ISBN 0900528036.