بازار راجه در راولپندی را می‌توان «بازار در بازار» نامید؛ تعبیری که شاید چندان هم دور از واقعیت نباشد. بازار راجه فقط یک بازار نیست؛ بلکه دنیایی بزرگ و زنده است که در دل خود ده‌ها بازارهای کوچک و بزرگ، گذرها، سراها، مغازه‌ها، انبارها، ساختمان‌های تاریخی، عبادتگاه‌ها و نشانه‌هایی از تاریخ چندصدساله شهر را در کنار یکدیگر جای داده است. اگر کسی بخواهد راولپندی را بشناسد، تنها دیدن خیابان‌های جدید، مراکز تجاری مدرن و ساختمان‌های امروزی کافی نیست. باید دست‌کم یک‌بار در کوچه‌های باریک بازار راجه قدم بزند؛ زیرا هنوز بخش مهمی از چهره و تاریخ راولپندی قدیم در همین کوچه‌ها زنده است.
بر اساس منابع تاریخی و گزارش‌های معاصر، بازار راجه یکی از مهم‌ترین مراکز تجاری راولپندی بوده و همچنان جایگاه اقتصادی خود را حفظ کرده است. حتی در سال‌های اخیر نیز تاجران این بازار تأکید کرده‌اند که بازار راجه نه‌تنها نیازهای تجاری راولپندی، بلکه بخش‌هایی از کشمیر، گلگت‌بلتستان و خیبرپختونخوا را نیز پوشش می‌دهد.
یک بازار یا یک شبکه بزرگ تجاری؟
اگر بازار راجه را تنها مجموعه‌ای از مغازه‌ها بدانیم، در واقع بخش مهمی از هویت آن را نادیده گرفته‌ایم.در اینجا هم تجارت عمده‌فروشی انجام می‌شود و هم خرده‌فروشی. در اطراف آن نیز بازارهای متعددی شکل گرفته‌اند که هرکدام در زمینه کالاهای خاصی فعالیت می‌کنند. برای یک خریدار، بازار راجه یک بازار بزرگ است؛ اما برای یک تاجر، اینجا یک شبکه کامل تجاری است. کالا از اینجا خریداری می‌شود، در انبارها قرار می‌گیرد، با خودروها و وسایل حمل‌ونقل به شهرها و مناطق دیگر فرستاده می‌شود و سرانجام به مغازه‌ها و خانه‌های مردم در نقاط مختلف می‌رسد. به همین دلیل، اهمیت بازار راجه فقط به شهر راولپندی محدود نمی‌شود. در گزارش‌های تجاری سال‌های اخیر نیز آمده است که این بازار برای بخش‌هایی از کشمیر، گلگت‌بلتستان و خیبرپختونخوا یکی از مراکز مهم عمده‌فروشی به شمار می‌رود.
در بازار راجه چه چیزی پیدا نمی‌شود؟
در اینجا تقریباً همه‌چیز پیدا می‌شود؛ از پارچه و لباس و کفش گرفته تا لوازم عروسی، لوازم آرایشی، وسایل خانه، اسباب‌بازی، ساعت، کتاب و لوازم‌التحریر و تجهیزات الکترونیکی. اما ویژگی بازار راجه فقط تنوع کالا نیست؛ بلکه تنوع قیمت و کیفیت نیز اهمیت زیادی دارد. برای یک کالای مشابه ممکن است چندین نوع، چندین کیفیت و چندین قیمت وجود داشته باشد. به همین دلیل، خریداران با توان مالی و نیازهای متفاوت می‌توانند در اینجا کالای مورد نظر خود را پیدا کنند. همین ویژگی است که بازار راجه را از یک بازار معمولی محلی فراتر برده و به یک مرکز بزرگ تجاری تبدیل کرده است. بر اساس یکی از گزارش‌های رسانه‌ای، بیش از دو هزار و پانصد مغازه در بازار راجه فعالیت دارند و این بازار برای هزاران نفر زمینه اشتغال فراهم کرده است.
بازار راجه چند سال قدمت دارد؟
درباره تاریخ شکل‌گیری راجا بازار، روایت‌ها و دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. در برخی گزارش‌ها، از جمله در روزنامه انگلیسی‌زبان معروف پاکستان، «اکسپرس تریبیون»، قدمت این بازار حدود سیصد سال دانسته شده است. در روایتی دیگر، رونق فعالیت‌های بازرگانی راولپندی به دهه ۱۷۶۰ میلادی و آغاز دوره حکومت سیک‌ها نسبت داده می‌شود؛ دوره‌ای که با گسترش تجارت، از بازرگانان مناطق مختلف نیز دعوت شد تا در راولپندی سکونت اختیار کنند. بعدها، در دوره حکومت بریتانیا، این شهر به‌تدریج به یکی از مراکز مهم تجاری منطقه تبدیل شد و بازارهایی مانند راجا بازار نیز در بستر همین تحولات شهری و اقتصادی گسترش یافتند. در شکل‌گیری تاریخی این منطقه، دوره سیک‌ها، دوران حکومت بریتانیا و سپس دوره پیش از تقسیم هند، هرکدام نقش مهمی داشته‌اند.
بر اساس خاطراتی که از راولپندیِ پیش از تقسیم به جا مانده است، راجه بازار در آن روزگار تنها یک مرکز خرید و فروش نبود، بلکه بازار مشترکی برای گروه‌های مختلف اجتماعی و مذهبی به شمار می‌رفت. در این بازار، هندوها، سیک‌ها و مسلمانان، در کنار بازرگانان کشمیری، مغازه‌هایی بزرگ و کوچک داشتند. در بخش‌های مختلف بازار، فروشگاه‌های مواد غذایی، میوه، ظروف، خواربار، نوشیدنی و دیگر کالاهای مورد نیاز مردم فعالیت می‌کردند و راه‌های منتهی به بازار میوه و سبزی فروشی، دَکّی و بازارهای دیگر نیز با راجه بازار ارتباط داشتند. راجه بازار در نهایت به چهارراهی می‌رسید که امروزه «فواره چوک» نامیده می‌شود.
چرا نام آن «بازار راجه» گذاشته شد؟
بر اساس یکی از روایت‌های محلی، حضور بازرگانان راجپوت در این منطقه در نام‌گذاری آن تأثیر داشته است. در برخی روایت‌های دیگر، نام بازار با کشمیر و مهاراجه‌های پونچ و کشمیر ارتباط داده شده است. برخی نیز بر این باورند که راولپندی در مسیر رفت‌وآمد به کشمیر قرار داشت و همین ارتباط تاریخی سبب شکل‌گیری چنین روایاتی شده است.
قلعه قدیمی و راولپندی تاریخی
برای شناخت بازار راجه باید تاریخ «قلعه قدیمی» را نیز در نظر گرفت. مرکز شهر قدیم راولپندی در اطراف منطقه‌ای شکل گرفت که با «قلعه پندراول» ارتباط داشت. به‌تدریج شهر از این محدوده به سمت بازار راجه، گوالمندی، بنی، وارث‌خان و مناطق دیگر گسترش پیدا کرد. امروزه بخش زیادی از دیوارها و ساختار اصلی قلعه از بین رفته است؛ اما برخی آثار، نشانه‌های دروازه‌ها و بقایای معماری در میان ساختمان‌های قدیمی هنوز یادآور آن دوره هستند. هنگامی که از بازار راجه به سمت بخش‌های قدیمی شهر حرکت می‌کنیم، در واقع فقط از یک بازار به بازار دیگر نمی‌رویم؛ بلکه از راولپندی امروز وارد بخشی از تاریخ شهر قدیم می‌شویم.
میدان فواره و خاطره سینمای روز
یکی از بخش‌های شناخته‌شده بازار راجه، ارتباط آن با میدان فواره (فواره چوک) است .این میدان سال‌ها یکی از نقاط مهم رفت‌وآمد و فعالیت تجاری شهر بود و مسیرهای مختلف از اینجا به بخش‌های دیگر راولپندی متصل می‌شد. در نزدیکی میدان فواره، سینمای روز نیز قرار داشت؛ ساختمانی تاریخی که در سال ۱۹۱۹ میلادی ساخته شده بود و پیش از تقسیم هند نیز از بناهای شناخته‌شده این منطقه محسوب می‌شد. این ساختمان در ماه مه سال ۲۰۲۵ تخریب شد. بنابراین امروز بهتر است سینمای روز را نه به‌عنوان یک بنای موجود، بلکه به‌عنوان بخشی از خاطره شهری و میراث از دست‌رفته بازار راجه یاد کنیم. خاطرات برخی از ساکنان قدیمی سیک راولپندی نیز نشان می‌دهد که میدان فواره، بازار راجه و سینمای روز پیش از تقسیم هند بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی روزمره این منطقه بوده‌اند.
بازاری در دل بازار
یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های بازار راجه این است که در داخل و اطراف آن، بازارهای کوچک و بزرگ متعددی شکل گرفته‌اند. بازار موتی، بازار بهابرا، نمک مندی، بازار نرنکاری، بازار اردو، بازار صرافه، بوهر بازار، چهوتا بازار(بازر کوچک)، مغل سرای و بازار لوازم الکترونیکی از جمله بازارهایی هستند که در این محدوده یا در اطراف آن قرار دارند. هرکدام از این بازارها هویت و تخصص خاص خود را دارند، اما همه آنها در کنار یکدیگر یک مجموعه تجاری بزرگ را تشکیل می‌دهند. برای کسی که نخستین بار وارد این منطقه می‌شود، ممکن است چنین به نظر برسد که از یک بازار وارد بازار دیگری شده است؛ اما در حقیقت همه این بازارها بخش‌های مختلف یک جهان تجاری واحد هستند.
بازار موتی
بازار «موتی» که در بخش‌های قدیمی راولپندی و در محدوده راجا بازار قرار دارد، نام خود را نه از مروارید گران‌بها، بلکه از شخصی به نام «موتی لال» گرفته است. بر اساس روایت‌های تاریخی، موتی لال در آغاز قرن بیستم پناهگاهی برای زنان تأسیس کرده بود که در آن، افزون بر محل اقامت، مهارت‌هایی مانند خیاطی و گلدوزی نیز به آنان آموزش داده می‌شد. فروش دست‌ساخته‌های این زنان به‌تدریج زمینه شکل‌گیری فعالیت‌های تجاری در این منطقه را فراهم کرد و با گذشت زمان، این محل به بازاری شناخته‌شده تبدیل شد. از همین رو، این بازار به نام «موتی بازار» شهرت یافت.
بازار بهابرا؛ خاطره یک جامعه تجاری
بازار بهابرا یکی دیگر از بخش‌های مهم تاریخی این منطقه است. «بهابرا» نام یک جامعه قدیمی بازرگانان پیرو آیین جین بود که در راولپندی حضور قابل توجهی داشتند. بازرگانان ثروتمند این جامعه خانه‌ها و عمارت‌های بزرگی در این منطقه ساختند که برخی از آنها هنوز باقی مانده‌اند. در معماری این بناها می‌توان نمونه‌هایی از کارهای چوبی، درهای قدیمی، پنجره‌های مشبک، ایوان‌ها و شیوه‌های سنتی معماری را مشاهده کرد. برخی از ساختمان‌های تاریخی بازار بهابرا بیش از دو قرن قدمت دارند. در همین محدوده، حویلی سوجن سینگ نیز قرار دارد که یکی از بناهای تاریخی شناخته‌شده راولپندی به شمار می‌رود.
بازار نرنکاری و میراث سیک‌ها
در کنار بازار راجه، بازار نرنکاری نیز از اهمیت تاریخی برخوردار است. نام این بازار با سنت نرنکاری در آیین سیک پیوند دارد. گوردوارای نرنکاری نیز یکی از بناهای مذهبی مهم سیک‌ها در راولپندی بود. بر اساس خاطرات یکی از ساکنان قدیمی سیک راولپندی، ساختمان این گوردوارا در سال ۱۹۵۸ به یک مرکز آموزشی تبدیل شد. بازار نرنکاری امروزه نیز یک مرکز تجاری مهم است. گزارش‌های منتشرشده درباره این بازار نشان می‌دهند که کالاهای آن در گذشته و امروز به مناطق مختلف ارسال می‌شود.
بازار اردو؛ از کتاب تا کارت عروسی
بازار اردو در نزدیکی بازار راجه نیز تاریخ خاص خود را دارد. این بازار زمانی فقط محل فروش کتاب نبود؛ بلکه برای مدت طولانی یکی از مراکز مهم کتاب، کاغذ، لوازم‌التحریر، صحافی، چاپ و خدمات مرتبط در منطقه پوتهوهار به شمار می‌رفت. بر اساس یک گزارش تاریخی، پس از ایجاد اداره پست در این منطقه در سال ۱۸۷۵ میلادی در دوره بریتانیا، فعالیت‌های تجاری این بخش نیز رونق بیشتری گرفت. پیش از تقسیم هند، کتاب، کاغذ و لوازم‌التحریر مورد نیاز ادارات و مراکز آموزشی از همین منطقه تأمین می‌شد. بعدها صنعت چاپ نیز در اینجا توسعه پیدا کرد. با گذشت زمان، شمار کتاب‌فروشی‌ها کاهش یافت و بخش‌هایی از این بازار به چاپ کارت‌های عروسی و دیگر فعالیت‌های تجاری اختصاص پیدا کرد. این تغییر نشان می‌دهد که بازار راجه نه‌تنها در ساختمان‌ها، بلکه در ماهیت فعالیت‌های اقتصادی خود نیز همراه با زمان تغییر کرده است.
پلازای باجور
در میان جنب‌وجوش و هیاهوی راجا بازار، پلازای باجور جایگاه و هویت تجاری ویژه‌ای دارد. اینجا مکان جدیدی است که محصولات ایرانی و انواع مواد غذایی در بازار محلی راولپندی جایگاه قابل‌توجهی پیدا کرده‌اند. در فروشگاه‌های این پلازا، انواع محصولات غذایی ایرانی و کالاهای مورد استفاده روزمره عرضه می‌شود و برای خرید این محصولات، نه‌تنها مردم راولپندی و اسلام‌آباد، بلکه خریدارانی از مناطق دیگر نیز به اینجا مراجعه می‌کنند. اهمیت پلازای باجور تنها به یک مرکز خرید و فروش محدود نمی‌شود؛ بلکه این مجموعه، جلوه‌ای ملموس از روابط تجاری روزمره میان ایران و پاکستان نیز به شمار می‌رود. محصولات ایرانی که به اینجا می‌رسند، افزون بر بازارهای راولپندی و اسلام‌آباد، به مناطق مختلف دیگر کشور نیز عرضه و توزیع می‌شوند. از این رو، این پلازا که در قلب راجا بازار قرار دارد، به یکی از مراکز مهم عرضه و توزیع محصولات ایرانی برای مصرف‌کنندگان پاکستانی تبدیل شده است.
راولپندی پیش از تقسیم هند
تاریخ بازار راجه بدون اشاره به سال ۱۹۴۷ کامل نمی‌شود. پیش از تقسیم هند، راولپندی شهری چندفرهنگی و چنددینی بود. مسلمانان، هندوها، سیک‌ها و جین‌ها در این شهر زندگی می‌کردند، تجارت می‌کردند و مراکز مذهبی و اجتماعی خود را داشتند. بر اساس آمار سرشماری سال ۱۹۴۱، هندوها و سیک‌ها بخش قابل توجهی از جمعیت شهر را تشکیل می‌دادند. امروزه بسیاری از معابد، گوردواراها، حویلی‌ها و نام محله‌های قدیمی شهر، یادگار همان جامعه متنوع پیش از تقسیم هستند. در منطقه بازار راجه و بخش‌های قدیمی اطراف آن نیز تعدادی از معابد و گوردواراهای پیش از تقسیم وجود داشت که بعدها، پس از مهاجرت بخش بزرگی از جمعیت هندو و سیک، کاربری آنها تغییر کرد.
معابد، گوردواراها و مسجد؛ یک بافت شهری مشترک
یکی از ویژگی‌های کم‌نظیر بخش قدیمی راولپندی، نزدیکی بناهای مذهبی متعلق به ادیان مختلف است.در این منطقه مسجد، معبد و گوردوارا در فاصله نزدیکی از یکدیگر قرار داشته‌اند و برخی از بناهای تاریخی هنوز نیز نشانه‌هایی از گذشته را در خود حفظ کرده‌اند. مسجد جامع تعلیم‌القرآن نمونه‌ای قابل توجه در این زمینه است. در محوطه این مسجد و مدرسه، بقایای یک معبد قدیمی هندو نیز باقی مانده است. این بناها تنها بخشی از تاریخ مذهبی شهر نیستند؛ بلکه بخشی از تاریخ مشترک و چندلایه شهری راولپندی محسوب می‌شوند.
بازار راجه امروز
امروز بازار راجه همچنان پرجنب‌وجوش است، اما چهره آن نسبت به گذشته تغییرات زیادی کرده است. بسیاری از خانه‌ها و حویلی‌های قدیمی جای خود را به ساختمان‌های چندطبقه و مراکز تجاری جدید داده‌اند. برخی بازارها شکل و کارکرد تازه‌ای پیدا کرده‌اند و تعدادی از بناهای تاریخی نیز از بین رفته‌اند. تخریب سینمای روز در سال ۲۰۲۵ یکی از نمونه‌های روشن این تغییر است. در عین حال، تلاش‌هایی نیز برای سامان‌دهی و نوسازی بازار انجام شده است. در سال‌های اخیر طرح‌هایی برای بهبود پیاده‌روها، سامان‌دهی خیابان‌ها، ایجاد فضای مناسب‌تر برای عابران، بهبود سیستم فاضلاب و انتقال سیم‌های برق به زیر زمین مطرح و در برخی بخش‌ها اجرا شده است.
بازاری که حافظه یک شهر است
بازار راجه را نمی‌توان فقط محل خرید و فروش دانست. اینجا بخشی از تاریخ اقتصادی راولپندی است؛ اما در عین حال، تاریخ اجتماعی، فرهنگی و مذهبی شهر نیز در همین کوچه‌ها دیده می‌شود. در اینجا می‌توان ردپای بازرگانان جین، خاطره گوردواراهای سیک، بقایای معابد هندو، مساجد تاریخی، حویلی‌های قدیمی، بازارهای سنتی و مسیرهای تجاری قدیمی را در کنار فعالیت اقتصادی امروز مشاهده کرد. اینجا تاریخ فقط در کتاب‌ها نیست؛ در خود بازار زندگی می‌کند. اگر به معماری قدیمی نگاه کنید، بخشی از گذشته را می‌بینید. اگر با یک تاجر قدیمی صحبت کنید، بخشی از تاریخ اقتصادی شهر را می‌شنوید. اگر خاطرات مهاجران هندو و سیک را بخوانید، تصویری از راولپندی پیش از ۱۹۴۷ در برابر شما شکل می‌گیرد. و اگر امروز در بازار قدم بزنید، متوجه می‌شوید که این شهر تاریخی هنوز نفس می‌کشد و تجارت همچنان جریان دارد.
راجه بازار امروز همان بازار گذشته نیست
آدم‌ها تغییر کرده‌اند؛ بسیاری از خانواده‌ها و جوامع قدیمی دیگر در اینجا حضور ندارند، برخی از بناهای تاریخی از میان رفته‌اند و چهره بازار نیز دگرگون شده است. اما یک چیز همچنان پابرجاست: جنب‌وجوش بازار، اهمیت تجاری آن و جایگاهش در زندگی اقتصادی راولپندی و مناطق پیرامون. به همین دلیل، اگر بخواهیم راولپندی را در یک تصویر خلاصه کنیم، شاید راجا بازار یکی از گویاترین تصاویر باشد؛ بازاری که در آن گذشته و حال در کنار یکدیگر زندگی می‌کنند. بازاری که تاریخ را می‌توان در کوچه‌هایش دید؛ بازاری که تجارت در آن همچنان جریان دارد؛ و بازاری که فقط بخشی از راولپندی نیست، بلکه بخشی از حافظه تاریخی و هویت شهری این شهر است.
منابع:
https://www.app.com.pk/features/raja-bazar-a-colonial-era-business-legacy/?utm_source=chatgpt.com
https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1926/jun/21/riots?utm-source=chatgpt.com
نظر شما