فرقه یسوعیان در هند، بخش سوم (پایانی)
میراث ماندگار یسوعیان
پس از تثبیت حضور یسوعیان در گوا و برقراری ارتباط با دربار گورکانی، فعالیت‌های آنان وارد مرحله‌ای تازه شد. آنان دریافتند که اگر هدف، ایجاد ارتباطی پایدار با جامعه هند است، آموزش مؤثرترین راه خواهد بود. از این رو، از اواخر قرن شانزدهم به بعد، مدارس، کالج‌ها، کتابخانه‌ها و مراکز آموزشی به مهم‌ترین عرصه فعالیت یسوعیان تبدیل شد. این سیاست، برخلاف بسیاری از فعالیت‌های تبلیغی کوتاه‌مدت، اثری ماندگار بر جای گذاشت و تا امروز نیز ادامه یافته است.
بنیان‌گذاری نظام آموزشی نوین در هند
یسوعیان در شهرهایی مانند گوا، کوچین، مدرس (چنای)، بمبئی (مومبای)، کلکته (کلکاتا)، احمدآباد، پونه، رانچی و دهلی مدارس و کالج‌های متعددی تأسیس کردند. ویژگی مهم این مراکز آن بود که تنها آموزش دینی ارائه نمی‌کردند، بلکه برنامه‌ای جامع شامل ادبیات، فلسفه، منطق، ریاضیات، علوم طبیعی، تاریخ، جغرافیا، زبان‌های کلاسیک و زبان‌های بومی هند را نیز در بر می‌گرفت. در طول قرن نوزدهم و بیستم، بسیاری از این مدارس به کالج و سپس به دانشگاه تبدیل شدند و برخی از آن‌ها امروز در شمار معتبرترین مؤسسات آموزش عالی هند قرار دارند.
یکی از ویژگی‌های قابل توجه مدارس یسوعی آن بود که درهای خود را به روی دانش‌آموزان و دانشجویان با پیشینه‌های گوناگون می‌گشودند. در این مراکز، هندوها، مسلمانان، پارسیان، سیک‌ها، جین‌ها و مسیحیان در کنار یکدیگر تحصیل می‌کردند. همین رویکرد باعث شد که این مدارس به محیطی برای آشنایی با فرهنگ‌ها و ادیان مختلف تبدیل شوند. بسیاری از خانواده‌های هندی، حتی اگر مسیحی نبودند، این مدارس را به دلیل کیفیت آموزشی، نظم و توجه به پرورش شخصیت انتخاب می‌کردند.
سهم یسوعیان در آموزش عالی هند
در طول دو قرن گذشته، یسوعیان در تأسیس یا اداره برخی از شناخته‌شده‌ترین مراکز آموزشی هند نقش داشته‌اند. از جمله:
St. Xavier's College, Mumbai (۱۸۶۹)؛ یکی از معتبرترین کالج‌های هنر و علوم هند که فارغ‌التحصیلان آن در عرصه‌های سیاست، علوم، ادبیات، سینما و اقتصاد نقش‌آفرین بوده‌اند.
St. Xavier's College, Kolkata (۱۸۶۰)؛ از قدیمی‌ترین و معتبرترین مراکز آموزش عالی شرق هند.
Loyola College, Chennai (۱۹۲۵)؛ از برجسته‌ترین کالج‌های جنوب هند که همواره در رتبه‌بندی‌های ملی جایگاه بالایی دارد.
St. Joseph's University, Bengaluru؛ که از مهم‌ترین مراکز آموزش عالی در ایالت کارناتاکا به شمار می‌رود.
XLRI – Xavier School of Management, Jamshedpur (۱۹۴۹)؛ یکی از معتبرترین مؤسسات مدیریت و بازرگانی آسیا که مدیران برجسته بسیاری را تربیت کرده است.
این مؤسسات، علاوه بر آموزش، در زمینه پژوهش، فعالیت‌های فرهنگی و خدمات اجتماعی نیز نقش چشمگیری دارند.
یکی دیگر از عرصه‌های مهم فعالیت یسوعیان، چاپ و نشر بود. در سال ۱۵۵۶ میلادی، نخستین چاپخانه هند در گوا به همت یسوعیان راه‌اندازی شد. این رویداد نقطه عطفی در تاریخ نشر در شبه‌قاره به شمار می‌آید. در ابتدا کتاب‌های دینی چاپ می‌شد، اما به‌تدریج آثار آموزشی، فرهنگ‌های لغت، دستور زبان و متون علمی نیز منتشر گردید.یسوعیان همچنین در تدوین دستور زبان و فرهنگ لغت زبان‌هایی مانند کنکانی، تامیل، مالایالم، سانسکریت و فارسی سهم مهمی داشتند. این آثار امروزه از منابع ارزشمند تاریخ زبان‌شناسی هند محسوب می‌شوند.
یسوعیان تنها آموزگار نبودند؛ بسیاری از آنان پژوهشگر نیز بودند. در میان آنان، افرادی در رشته‌های نجوم، ریاضیات، گیاه‌شناسی، جغرافیا، قوم‌نگاری و زبان‌شناسی فعالیت می‌کردند. گزارش‌هایی که آنان درباره جامعه، اقتصاد، آداب و رسوم و جغرافیای هند نوشتند، امروز از منابع مهم پژوهش در تاریخ این کشور به شمار می‌روند.
برخی از یسوعیان در رصدخانه‌های هند فعالیت داشتند و گروهی دیگر با گردآوری نسخه‌های خطی سانسکریت، فارسی و دیگر زبان‌های هندی، به حفظ میراث علمی این سرزمین کمک کردند.
در کنار آموزش، یسوعیان همواره بر خدمات اجتماعی نیز تأکید داشتند. آنان در مناطق روستایی، مدارس رایگان، مراکز بهداشتی، یتیم‌خانه‌ها و مؤسسات حرفه‌آموزی ایجاد کردند و در زمینه آموزش دختران، حمایت از اقشار محروم و توانمندسازی جوامع محلی فعالیت داشتند.
امروزه نیز بسیاری از مؤسسات وابسته به یسوعیان در هند در زمینه آموزش کودکان کم‌برخوردار، حفاظت از محیط زیست، توسعه روستایی و گفت‌وگوی میان ادیان فعالیت می‌کنند. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های یسوعیان در دوران معاصر، توجه به گفت‌وگوی میان ادیان است. پس از استقلال هند، بسیاری از متفکران یسوعی کوشیدند به جای تقابل، بر شناخت متقابل و احترام به سنت‌های دینی هند تأکید کنند. آنان درباره فلسفه هندو، آیین بودا، اسلام، آیین جین و اندیشه‌های مهاتما گاندی پژوهش‌های متعددی انجام دادند. چهره‌هایی مانند پدر کامیل بولکه (Camille Bulcke)، که در زبان و ادبیات هندی تخصص یافت، و پدر ریچارد دِ اسمت (Richard De Smet)، که درباره فلسفه هندو و به‌ویژه اندیشه‌های آدی شانکارا پژوهش کرد، نمونه‌هایی از این رویکرد هستند. این تلاش‌ها به شکل‌گیری فضای گفت‌وگو میان سنت‌های فکری هند و مسیحیت کمک کرد.
همانند هر نهاد تاریخی دیگری، فعالیت یسوعیان نیز همواره مورد بحث و نقد بوده است. برخی پژوهشگران معتقدند که بخشی از فعالیت‌های آنان با سیاست‌های استعماری پرتغال و سپس دیگر قدرت‌های اروپایی هم‌زمان بود و این هم‌زمانی گاه موجب پیچیدگی در ارزیابی نقش آنان شده است. در مقابل، بسیاری از مورخان تأکید می‌کنند که باید میان اهداف سیاسی دولت‌های استعماری و فعالیت‌های آموزشی، پژوهشی و اجتماعی یسوعیان تفاوت قائل شد. بسیاری از مدارس، کالج‌ها و آثار علمی آنان پس از پایان استعمار نیز به فعالیت خود ادامه داده‌اند و امروز بخشی از نظام آموزشی مستقل هند به شمار می‌روند.
میراث یسوعیان در هند امروز
امروزه بیش از چهار قرن و نیم از ورود نخستین یسوعیان به گوا می‌گذرد، اما میراث آنان همچنان در هند زنده است. هزاران مدرسه، صدها کالج، دانشگاه‌های معتبر، مراکز پژوهشی، کتابخانه‌ها و مؤسسات فرهنگی وابسته به این فرقه در سراسر کشور فعالیت می‌کنند. میلیون‌ها دانش‌آموز و دانشجو، بدون آنکه الزاماً مسیحی باشند، در این مراکز تحصیل کرده‌اند و بسیاری از شخصیت‌های برجسته هند در عرصه‌های علم، سیاست، هنر، حقوق و اقتصاد از فارغ‌التحصیلان این مؤسسات هستند. این واقعیت نشان می‌دهد که تأثیر یسوعیان بر هند، بیش از آنکه در حوزه تبلیغ مذهبی باشد، در عرصه آموزش، فرهنگ، پژوهش و خدمات اجتماعی نمود یافته است.
تاریخ یسوعیان در هند، داستان ورود گروهی از روحانیان اروپایی به سرزمینی ناشناخته نیست؛ بلکه روایت یکی از مهم‌ترین فصل‌های تبادل فرهنگی میان شرق و غرب است. آنان با خود تنها باورهای دینی نیاوردند، بلکه کتاب، مدرسه، چاپخانه، دانش، زبان و شیوه‌های نوین آموزش را نیز به همراه آوردند و در مقابل، با فراگیری زبان‌های هندی و فارسی، مطالعه فلسفه‌ها و سنت‌های بومی و مشارکت در گفت‌وگوهای علمی، خود نیز از فرهنگ هند تأثیر پذیرفتند. در طول نزدیک به پنج قرن، یسوعیان در شکل‌گیری نظام آموزشی نوین هند، توسعه پژوهش‌های زبان‌شناختی، حفظ نسخه‌های خطی، گسترش چاپ و نشر و ایجاد نهادهای علمی سهمی ماندگار داشته‌اند. از این رو، مطالعه تاریخ آنان نه تنها برای شناخت مسیحیت در هند، بلکه برای درک تاریخ آموزش، فرهنگ، زبان و تعامل تمدن‌ها در شبه‌قاره هند اهمیت ویژه‌ای دارد.
منابع:
John Correia-Afonso The Jesuits in India (1542–1773): A Short History. Gujarat Sahitya Prakash, 1997.
Leonard Fernando, S.J. "Jesuits and India" The Oxford Handbook of the Jesuits.
Oxford University Press, 2016.
Teotonio R. de Souza & Charles J. Borges (eds.) Jesuits in India: In Historical Perspective. Instituto Cultural de Macau, 1992.
Délio de Mendonça Jesuits in India: History and Culture. Gujarat Sahitya Prakash, 2007.
John W. O'Malley The First Jesuits. Harvard University Press, 1993.
John W. O'Malley The Jesuits: A History from Ignatius to the Present. Rowman & Littlefield, 2014.
Luke Clossey Salvation and Globalization in the Early Jesuit Missions. Cambridge University Press, 2008.
منابع اینترنتی
نظر شما