مسجد باروادا (جونی مسجد)، یادگاری از نخستین پیوندهای اسلام و سواحل غربی هند

مسجد باروادا (Barwada Masjid) که در میان مردم محلی با نام جونی مسجد((Juni Masjid، به معنای «مسجد قدیمی» نیز شناخته می‌شود، یکی از بناهای تاریخی و کمتر شناخته‌شده اما بسیار مهم در تاریخ ورود اسلام به شبه‌قاره هند است. این مسجد در شهر بندری و تاریخی گوگا (Ghogha) در شهرستان باوناگار ایالت گجرات، در ساحل خلیج خامبات قرار دارد؛ منطقه‌ای که از روزگار باستان یکی از مسیرهای مهم ارتباطی میان سواحل هند، خلیج فارس، شبه‌جزیره عربستان و دیگر بخش‌های اقیانوس هند بوده است. اهمیت مسجد باروادا را نمی‌توان تنها در معماری آن جست‌وجو کرد؛ این بنا در حقیقت بخشی از تاریخ گسترده‌تر ارتباطات دریایی، بازرگانی و فرهنگی میان هند و جهان اسلام است. پژوهش‌های باستان‌شناسی دریایی نیز نشان داده‌اند که گوگا در شبکه تجارت دریایی منطقه جایگاه مهمی داشته و در آن آثار و لنگرهای سنگی موسوم به گونه‌های «هندوعربی» کشف شده است.

گوگا در بخش غربی خلیج خامبات قرار گرفته و موقعیت جغرافیایی آن، این شهر را از گذشته به بندری مناسب برای رفت‌وآمد کشتی‌ها و بازرگانان تبدیل کرده بود. ارتباط میان سواحل عربستان، خلیج فارس و بنادر غرب هند، پیش از ظهور اسلام نیز وجود داشت و پس از ظهور اسلام، شبکه‌های تجاری موجود به یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال اندیشه‌ها، زبان‌ها، کالاها و فرهنگ‌های جدید تبدیل شد. از این منظر، حضور مسلمانان در گوگا را باید در چارچوب تاریخ اقیانوس هند و ارتباطات دریایی میان هند و سرزمین‌های عربی مطالعه کرد، نه صرفاً به عنوان یک رویداد مذهبی. مطالعات جدید باستان‌شناسی دریایی در گوگا وجود لنگرهای هندوعربی و سفال‌های لعاب‌دار را نشان داده است؛ هرچند بخش قابل توجهی از این یافته‌ها به دوره‌های متأخرتر، به‌ویژه سده‌های دهم تا چهاردهم میلادی، مربوط می‌شود و بنابراین نباید آنها را مستقیماً به زمان ساخت مسجد نسبت داد.

مسجد باروادا در منابع محلی و برخی نوشته‌های مربوط به تاریخ اسلام در هند، به حضور بازرگانان عرب و مسلمانان نخستین در گوگا در سده هفتم میلادی نسبت داده شده است. بر اساس این روایت، گروه‌هایی از مسلمانان که از طریق مسیرهای دریایی به سواحل غربی هند می‌آمدند، در این منطقه اقامت یا توقف داشته و محلی برای عبادت خود ایجاد کردند. با این حال، باید تأکید کرد که هویت دقیق سازندگان، تاریخ قطعی احداث و تداوم بنای فعلی هنوز به صورت قطعی و مستقل از روایت‌های محلی و تاریخی اثبات نشده است. حتی منابعی که مسجد را بسیار کهن می‌دانند نیز تصریح می‌کنند که اطلاعات قطعی درباره زمان و سازندگان اولیه بنا در دست نیست.

آنچه بیش از همه مسجد باروادا را از دیگر مساجد تاریخی هند متمایز می‌کند، جهت محراب و قبله آن است. محراب این مسجد تقریباً در جهتی قرار گرفته که با قبله نخستین مسلمانان، یعنی مسجد الاقصی در بیت‌المقدس  مطابقت دارد. در سنت اسلامی، پس از هجرت پیامبر اسلام(ص) به مدینه، مسلمانان برای مدتی به سوی بیت‌المقدس نماز می‌گزاردند و سپس جهت قبله به سوی کعبه در مکه تغییر یافت. این تغییر قبله در سال دوم هجری، برابر با ۶۲۴ میلادی، رخ داد. از همین رو، برخی پژوهشگران معتقدند که جهت‌گیری محراب مسجد باروادا می‌تواند نشانه‌ای از ساخت اولیه آن در دوره‌ای بسیار نخستین از تاریخ اسلام باشد.

همین ویژگی سبب شده است که مسجد باروادا در مطالعات مربوط به تاریخ اسلام در هند جایگاهی ویژه پیدا کند. اگر جهت‌گیری فعلی محراب واقعاً متعلق به مرحله نخستین بنا باشد و بتوان آن را با شواهد معماری، کتیبه‌شناختی و باستان‌شناختی مستقل تأیید کرد، مسجد باروادا می‌تواند اطلاعات بسیار ارزشمندی درباره زمان، مسیر و شیوه حضور نخستین مسلمانان در سواحل غربی هند در اختیار پژوهشگران قرار دهد. در این صورت، اهمیت بنا تنها مذهبی نیست، بلکه به تاریخ دریانوردی، تجارت، مهاجرت و تبادل فرهنگی میان هند و جهان اسلام نیز مربوط می‌شود.

مسجد باروادا از این جهت با مسجد چرامان جمعه در کرالا و مسجد پالایا جمعه پالی در کیلکارای تامیل‌نادو نیز قابل مقایسه است. هر سه بنا در روایت‌های تاریخی مربوط به ورود اولیه اسلام به سواحل هند جایگاه مهمی دارند، اما درباره تاریخ دقیق تأسیس و شکل نخستین آنها دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. مسجد چرامان جمعه معمولاً در سنت تاریخی محلی به سال ۶۲۹ میلادی نسبت داده می‌شود و مسجد پالایا جمعه پالی نیز به حدود دهه سوم قرن هفتم میلادی منسوب است. از این رو، ادعای تقدم مسجد باروادا بر آنها باید به عنوان یک دیدگاه پژوهشی قابل بررسی مطرح شود، نه یک واقعیت قطعی و نهایی.  از نظر معماری نیز مسجد باروادا، با وجود ابعاد کوچک خود، ویژگی‌های قابل توجهی دارد. بنا تقریباً ۱۵ در ۴۰ فوت گزارش شده و ساختار آن از سنگ شکل گرفته است. سقف بنا بر روی مجموعه‌ای از ستون‌ها استوار بوده و در بخش قبله، گنبدی بر فراز محراب قرار داشته است. در تزئینات داخلی نیز عناصر حجاری‌شده دیده می‌شود. پژوهش‌های معماری درباره گوگا، مسجد جونی را نمونه‌ای جالب از برخورد و ترکیب سنت‌های ساختمانی عربی و شیوه‌های بومی هند دانسته‌اند؛ به عبارت دیگر، معماری بنا را می‌توان در چارچوب تعامل میان فناوری‌های ساختمانی واردشده از جهان عرب و سنت‌های معماری محلی مطالعه کرد.

نام «باروادا» نیز از نظر فرهنگی قابل توجه است. در توضیحات مربوط به نام بنا، این واژه در گجراتی با مفهوم «غیربومیان»، «بیگانگان» یا «افراد خارجی» ارتباط داده شده است. چنین نام‌گذاری‌ای می‌تواند بازتابی از حضور گروه‌های بازرگان و مهاجر عرب در یک جامعه ساحلی هند باشد؛ جامعه‌ای که در آن رفت‌وآمد دریانوردان و تجار خارجی بخشی از زندگی اقتصادی و اجتماعی شهر بوده است. از این منظر، خود نام مسجد نیز می‌تواند نشانه‌ای کوچک اما معنادار از تاریخ تعامل میان جامعه محلی و بازرگانان فرامرزی باشد.  از دیگر ویژگی‌های مهمی که در معرفی مسجد باروادا ذکر شده، وجود کتیبه‌های عربی در ارتباط با محراب است. برخی منابع آن را از قدیمی‌ترین نمونه‌های کتیبه عربی در هند معرفی کرده‌اند. با این حال، برای استفاده دانشگاهی بهتر است این ادعا با احتیاط بیان شود، زیرا تعیین دقیق تاریخ یک کتیبه و مقایسه آن با دیگر کتیبه‌های عربی هند نیازمند بررسی مستقیم کتیبه، خط‌شناسی، سنگ‌شناسی و مقایسه تطبیقی با مجموعه کتیبه‌های عربی سواحل غربی هند است. بنابراین عبارت «از کهن‌ترین کتیبه‌های عربی شناخته‌شده در هند» از نظر علمی مناسب‌تر از ادعای مطلق «قدیمی‌ترین کتیبه عربی هند» است. منابع موجود نیز از وجود یکی از قدیمی‌ترین کتیبه‌های عربی بر محراب مسجد سخن گفته‌اند.

اهمیت مسجد باروادا زمانی بیشتر آشکار می‌شود که تاریخ آن را در کنار تاریخ بندر گوگا قرار دهیم. گوگا تنها محل یک بنای مذهبی نبود، بلکه بخشی از شبکه وسیع بنادر اقیانوس هند محسوب می‌شد. یافته‌های باستان‌شناسی دریایی نشان می‌دهد که این منطقه با شبکه‌های تجاری گسترده در ارتباط بوده است. لنگرهای سنگی هندوعربی و دیگر یافته‌های ساحلی نشان‌دهنده ارتباط گوگا با مسیرهای دریایی منطقه هستند. در چنین محیطی، ورود بازرگانان عرب تنها به انتقال کالا محدود نمی‌شد؛ همراه با کالا، زبان، شیوه‌های معماری، سنت‌های مذهبی، نظام‌های نوشتاری و عناصر فرهنگی نیز جابه‌جا می‌شدند. از این منظر، مسجد باروادا را می‌توان یکی از شواهد مادی فرایند شکل‌گیری ارتباطات اولیه میان جوامع مسلمان عرب و جامعه ساحلی غرب هند دانست.  گوگا بعدها نیز در تاریخ اقتصادی گجرات نقش خود را حفظ کرد. در دوره مغول، این بندر همچنان در شبکه بنادر منطقه قرار داشت و در منابع دوره اکبر، از گوگا در کنار کمبای (خَمبات) به عنوان بندری فعال یاد شده است. در دوره‌های بعد، تغییر مسیرهای تجاری و رشد بنادر رقیب، به تدریج از اهمیت اقتصادی گوگا کاست و در نهایت بندر باوناگار جایگاه برجسته‌تری پیدا کرد. از این رو، مسجد باروادا را باید در متن یک شهر بندری تاریخی مطالعه کرد؛ شهری که تاریخ آن با تجارت دریایی، مهاجرت و تماس‌های فرهنگی میان ایران، جهان عرب و سواحل هند پیوند داشته است.

متأسفانه وضعیت کنونی مسجد با اهمیت تاریخی آن تناسب ندارد. گزارش‌های موجود نشان می‌دهد که این بنا سال‌هاست کارکرد معمول مسجد را از دست داده و بخش‌هایی از سقف و ساختار آن آسیب دیده است. مسجد هنوز تا حد زیادی فرم تاریخی خود را حفظ کرده، اما در وضعیت حفاظتی مناسبی قرار ندارد. همچنین گزارش شده است که این بنا در فهرست برخی برنامه‌های رسمی حفاظت از میراث قرار نگرفته است. همین وضعیت، ضرورت مستندسازی علمی، بررسی باستان‌شناختی، مطالعه کتیبه‌ها و حفاظت اصولی از آن را دوچندان می‌کند. در مجموع، مسجد باروادا یا جونی مسجد گوگا را باید نه صرفاً یک مسجد قدیمی، بلکه یک سند مهم از تاریخ ارتباطات دریایی هند و جهان اسلام دانست. اهمیت اصلی این بنا در پیوند میان سه حوزه نهفته است: نخست، تاریخ اولیه اسلام و مسئله قبله؛ دوم، تاریخ دریانوردی و تجارت در خلیج خامبات و سوم، تعامل فرهنگی و معماری میان بازرگانان عرب و جوامع بومی سواحل گجرات. ادعای قدمت آن تا سال‌های نخست قرن هفتم میلادی همچنان نیازمند پژوهش‌های باستان‌شناختی و کتیبه‌شناختی بیشتر است، اما حتی با اتخاذ رویکردی محتاطانه نیز باروادا یکی از بناهای بسیار مهم در مطالعه تاریخ اسلام در غرب هند به شمار می‌آید. حفاظت از این مسجد نه تنها حفاظت از یک بنای مذهبی، بلکه حفاظت از بخشی از تاریخ مشترک هند، جهان عرب و حوزه اقیانوس هند است؛ تاریخی که در آن تجارت و فرهنگ، مهاجرت و دین، و معماری و زبان در کنار یکدیگر شکل گرفته‌اند.

منابع:

Gaur, A. S., “Ghogha: an Indo-Arabian Trading Post in the Gulf of Khambhat (Cambay), India,” *International Journal of Nautical Archaeology*, Vol. 39, No. 1, 2010, pp. 146–155.

Gazetteer of the Bombay Presidency: Ahmedabad، Government Central Press

https://www.theislamicheritage.com/detail/The-Juni-Masjid-or-Barwada-Masjid?utm_source=chatgpt.com "Submission Detail"

https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/oldest-indian-mosque-trail-leads-to-gujarat/articleshow/55270285.cms?utm_source=chatgpt.com "Oldest Indian mosque: Trail leads to Gujarat | Ahmedabad News - The Times of India"

https://www.researchgate.net/publication/369155689_Cosmopolitan_Cultures_and_Oceanic_Thought?utm_source=chatgpt.com "(PDF) Cosmopolitan Cultures and Oceanic Thought"

https://www.themwl.org/sites/default/files/MWL_Journal_VOL50_Issue9_September.pdf?utm_source=chatgpt.com "MWL_Journal_VOL50_Issue9_September"

https://en.wikipedia.org/wiki/Ghogha?utm_source=chatgpt.com "Ghogha"