مسجد جمعه چرامان قدیمی ترین مسجد در هند؛ میراثی از پیوند اسلام، تجارت و فرهنگ کرالا
مسجد جمعه چرامان (Cheraman Juma Masjid) در منطقه متالا، در نزدیکی شهر تاریخی کودونگالور در ناحیه تریسور ایالت کرالا، یکی از شناخته‌شده‌ترین بناهای اسلامی هند و از مهم‌ترین یادگارهای پیوند دیرینه میان کرانه مالابار، جهان عرب و شبکه تجارت اقیانوس هند است. این مسجد در فاصله‌ای حدود دو کیلومتری از شهر کودونگالور قرار دارد و امروزه در مجموعه میراث تاریخی موزیریس جایگاه ویژه‌ای دارد. منابع رسمی گردشگری کرالا آن را به‌طور سنتی نخستین مسجد هند و مسجدی متعلق به سال ۶۲۹ میلادی معرفی می‌کنند؛ با این حال، درباره تاریخ دقیق احداث بنای موجود میان منابع تاریخی و معماری اختلاف نظر وجود دارد.
اهمیت مسجد چرامان تنها به قدمت منسوب به آن محدود نمی‌شود. این بنا در منطقه‌ای قرار گرفته است که در گذشته یکی از مهم‌ترین مراکز تجارت دریایی جنوب هند بود. موزیریس، که در منابع باستانی از آن یاد شده و معمولاً ارتباط آن با ناحیه پیرامون کودونگالور و پاتانام بررسی می‌شود، یکی از نقاط مهم مبادله کالا میان هند، شبه‌جزیره عربستان، دریای سرخ، جهان مدیترانه و شرق دور بود. در نتیجه، حضور اسلام در کرانه مالابار را باید در بستر همین رفت‌وآمدهای دریایی و تجاری نیز فهمید. پژوهش‌های جدید درباره تاریخ اسلام در مالابار نیز بر نقش شبکه‌های تجاری و استقرار تدریجی بازرگانان مسلمان در بنادر ساحلی تأکید دارند.
روایت چرامان پرومال
مشهورترین روایت درباره پیدایش مسجد با داستان چرامان پرومال، یکی از پادشاهان خاندان چِرا، پیوند خورده است. بنا بر این روایت که در سنت شفاهی کرالا و منابع محلی شهرت فراوان دارد، پادشاه روزی در خواب دید که ماه در آسمان به دو نیم تقسیم شده است. اخترشناسان دربار از توضیح این رؤیا ناتوان ماندند. مدتی بعد، هنگامی که گروهی از بازرگانان عرب در مسیر سفر خود به سیلان به کرالا آمدند، پادشاه رؤیای خود را برای آنان بازگو کرد. بازرگانان این رویداد را به معجزه «شق‌القمر» که در قرآن کریم، سوره قمر، به آن اشاره شده است، مرتبط کردند.
در ادامه داستان، چرامان پرومال تصمیم گرفت برای شناخت اسلام به سرزمین عربستان سفر کند. بر اساس روایت سنتی، او قلمرو خود را میان فرمانروایان محلی تقسیم کرد و سپس راه مکه را در پیش گرفت. در آنجا اسلام آورد و هنگام بازگشت، در ظفار عمان بیمار شد و درگذشت. پیش از مرگ، نامه‌هایی برای فرمانروایان و نزدیکان خود در مالابار نوشت و آن‌ها را در اختیار همراهانش قرار داد تا به دست صاحبانشان برسانند. بعدها مالک بن دینار و همراهانش به کرالا آمدند و نامه‌ها را به حاکمان محلی تسلیم کردند. بنا بر این روایت، همین نامه‌ها زمینه پذیرش آنان و اجازه ساخت مسجد در نقاط مختلف کرالا را فراهم کرد و مسجد چرامان نخستین مسجد این مجموعه دانسته شد. این داستان از جایگاه مهمی در حافظه تاریخی و مذهبی کرالا برخوردار است، اما از دیدگاه تاریخ‌نگاری مدرن باید میان روایت سنتی و شواهد قابل اثبات تاریخی تفاوت گذاشت. سازمان گردشگری کرالا نیز داستان سفر چرامان پرومال به عربستان و دیدار او با پیامبر اسلام را یک روایت شفاهی و تاریخیِ قطعی نمی‌داند و تصریح می‌کند که شواهد عینی کافی برای اثبات آن وجود ندارد.
تاریخ ساختمان و بازسازی‌های مسجد
درباره تاریخ بنای مسجد نیز همین احتیاط ضروری است. سنت محلی تاریخ تأسیس مسجد را ۶۲۹ میلادی می‌داند و آن را به مالک بن دینار نسبت می‌دهد. در مقابل، برخی پژوهشگران با توجه به ویژگی‌های معماری، ساخت بنای موجود را به دوره‌های بسیار متأخرتر، از سده یازدهم تا قرون چهاردهم و پانزدهم میلادی، نسبت داده‌اند. حتی معمار و تیم حفاظت بنا در پروژه مرمت اخیر نیز به تاریخی متأخرتر برای ساختمان موجود اشاره کرده‌اند. آنچه تقریباً مورد توافق است، این است که مسجد در طول سده‌ها بارها تعمیر و بازسازی شده است. طبق روایت مسجد، در سده یازدهم و سپس حدود سه قرن پیش مرمت‌هایی انجام گرفت. در سال ۱۹۷۴ نیز به دلیل افزایش شمار نمازگزاران، بخش‌هایی به ساختمان افزوده شد و نمای قدیمی مسجد تا حد زیادی تغییر کرد. در سال ۱۹۹۴ توسعه دیگری صورت گرفت و در سال‌های بعد نیز برای افزایش ظرفیت مسجد اقدامات تازه‌ای انجام شد.
یکی از مهم‌ترین مراحل تاریخ معاصر بنا، پروژه حفاظت و مرمت آن در چارچوب Muziris Heritage Project دولت کرالا بود. در این طرح تلاش شد افزوده‌های مدرن که ویژگی‌های معماری قدیمی را پوشانده بودند، حذف شوند و سیمای سنتی مسجد دوباره آشکار شود. سازه اصلی، محراب، سقف چوبی، پلکان چوبی و دیگر عناصر ارزشمند داخلی حفظ شدند و برای پاسخ‌گویی به نیازهای جمعیت امروز، فضای جدیدی در زیرزمین ایجاد شد تا به بنای تاریخی فشار وارد نشود. این مرمت از نظر تاریخ معماری نیز اهمیت دارد؛ زیرا ساختمان مسجد بیشتر از آنکه به الگوی رایج مساجد دارای گنبد و مناره شباهت داشته باشد، از معماری بومی کرالا تأثیر پذیرفته است. سقف شیب‌دار پوشیده از سفال، استفاده گسترده از چوب، پنجره‌های قوس‌دار و تناسبات بنا با معماری سنتی منطقه، نشان‌دهنده نوعی سازگاری میان سنت اسلامی و محیط معماری جنوب هند است. منابع رسمی کرالا نیز این ترکیب میان عناصر اسلامی و معماری سنتی کرالا را از ویژگی‌های اصلی مسجد می‌دانند.
چراغی که به نماد مسجد تبدیل شده است
یکی از جذاب‌ترین عناصر مسجد، چراغ روغنی قدیمی آن است که در سنت محلی گفته می‌شود از روزگار تأسیس مسجد تاکنون روشن مانده است. این ادعا را نمی‌توان به‌صورت تاریخی برای تمام این مدت اثبات کرد، اما استمرار سنت روشن کردن و نگهداری این چراغ خود بخشی از میراث معنوی مسجد شده است. جالب آنکه تنها مسلمانان در حفظ این سنت مشارکت ندارند و بازدیدکنندگان پیرو ادیان دیگر نیز برای آن روغن می‌آورند.
مسجد چرامان را نمی‌توان جدا از تاریخ چندفرهنگی کودونگالور مطالعه کرد. این منطقه در دوره‌های مختلف محل حضور و فعالیت هندوها، مسلمانان، مسیحیان و یهودیان بوده است. پروژه میراث موزیریس نیز بر همین وجه چندفرهنگی تأکید می‌کند و در این منطقه مجموعه‌ای از مکان‌های عبادی متعلق به سنت‌های مختلف در فاصله‌ای نسبتاً نزدیک از یکدیگر قرار دارند. در مجموعه مسجد، موزه تاریخ اسلامی کرالا نیز ایجاد شده است که تاریخ اسلام در منطقه را از طریق تابلوهای اطلاعاتی، نقاشی‌های دیواری، تصاویر و رسانه‌های دیداری و شنیداری معرفی می‌کند. داستان چرامان پرومال، تاریخ مسلمانان کرالا و حتی نقش برخی شخصیت‌های مسلمان کودونگالور در جنبش آزادی هند نیز در این مجموعه معرفی شده است. از سوی دیگر، مسجد همچنان یک مکان زنده و فعال مذهبی است و تنها یک موزه یا بنای تاریخی نیست. بنا بر اطلاعات منتشرشده از سوی مجموعه مسجد، حدود ۱۵۰۰ خانواده با جمعیتی نزدیک به ۱۰ هزار نفر در جامعه پیرامون آن عضویت دارند و اداره امور مسجد بر عهده کمیته‌ای منتخب است.
یکی از جنبه‌های قابل توجه مسجد، ارتباط آن با جامعه غیرمسلمان است. طبق اطلاعات منتشرشده در منابع محلی، زائران غیرمسلمان نیز از مسجد بازدید می‌کنند و در ماه رمضان برخی از آنان در تهیه افطار مشارکت دارند. همچنین سنت برگزاری مراسم «ویدیارامبهام» برای آغاز آموزش کودکان در این مکان، نمونه‌ای جالب از تعامل فرهنگی و اجتماعی این مسجد با محیط پیرامون آن است. در نهایت، ارزش مسجد جمعه چرامان را باید فراتر از عنوان «قدیمی‌ترین مسجد هند» جست‌وجو کرد. حتی اگر تاریخ ۶۲۹ میلادی از نظر تاریخی قابل اثبات قطعی نباشد، این مسجد همچنان سند مهمی از تاریخ اسلام ساحلی در جنوب هند، تجارت اقیانوس هند، تماس میان کرالا و جهان عرب و شکل‌گیری یک معماری اسلامی بومی است. اهمیت واقعی آن شاید در همین نکته باشد که تاریخ اسلام در این منطقه نه در انزوا، بلکه در کنار تجارت، مهاجرت، گفت‌وگوی فرهنگی و زندگی مشترک جوامع گوناگون شکل گرفته است. پژوهش‌های جدید نیز دقیقاً بر همین ارتباط میان تجارت، بنادر و شکل‌گیری جوامع مسلمان مالابار تأکید دارند.
علاقمندان می توانند به تارنمای اصلی این مسجد به ادرس ذیل مراجعه کنند:
نظر شما