فیلم ضد استعماری «لاگان»؛ روزی روزگاری در هند

لاگان: روزی روزگاری در هند (Lagaan: Once Upon a Time in India) یکی از برجسته‌ترین و ماندگارترین فیلم‌های تاریخ سینمای هند است که در سال ۲۰۰۱ به زبان هندی ساخته شد. این فیلم به کارگردانی آشوتوش گواریکر و با تهیه‌کنندگی و بازی عامر خان، داستانی تاریخی، ورزشی و اجتماعی را در بستر هندِ دوران استعمار بریتانیا روایت می‌کند. فیلم علاوه بر بهره‌گیری از عناصر جذاب سینمای عامه‌پسند هند، موضوعاتی همچون استعمار، فقر، مالیات، همبستگی اجتماعی، تبعیض طبقاتی، مقاومت و امید را در قالب داستانی پرکشش به تصویر می‌کشد.

عنوان فیلم از واژه «لاگان» (Lagaan) گرفته شده است که در زبان‌های هندی به مالیات زمین و مالیاتی که کشاورزان به حکومت می‌پرداختند اشاره دارد. در مرکز داستان، روستاییان یک منطقه خشک و محروم در هند قرار دارند که بر اثر خشکسالی و کاهش محصول، توان پرداخت مالیات سنگین را ندارند. آنان در برابر یک انتخاب دشوار قرار می‌گیرند: یا مالیات سنگین را بپردازند یا در مسابقه‌ای که برای آنان کاملاً ناآشناست، یعنی کریکت، در برابر افسران انگلیسی پیروز شوند.

داستان فیلم

داستان فیلم «لاگان» در سال ۱۸۹۳ و در دوران حکومت استعماری بریتانیا بر هند اتفاق می‌افتد. روستای خیالی چمپانر (Champaner) با خشکسالی شدیدی روبه‌رو شده و کشاورزان پس از چندین فصل کم‌بارش، تقریباً تمام محصولات خود را از دست داده‌اند. با وجود این شرایط، مأموران حکومت بریتانیا همچنان بر دریافت مالیات زمین، یعنی «لاگان»، اصرار دارند. در چنین شرایطی، «بووان» (Bhuvan)، جوانی شجاع و مقاوم، در برابر این فشارها ایستادگی می‌کند. هنگامی که کاپیتان اندرو راسل، افسر متکبر بریتانیایی، با درخواست روستاییان برای کاهش یا بخشودگی مالیات مخالفت می‌کند، پیشنهادی غیرمنتظره مطرح می‌شود: اگر روستاییان بتوانند در یک مسابقه کریکت، تیم انگلیسی‌ها را شکست دهند، مالیات آنان برای سه سال بخشوده خواهد شد؛ اما اگر شکست بخورند، باید سه برابر مالیات معمول را بپردازند. بووان با وجود مخالفت و ناباوری بسیاری از مردم، این شرط را می‌پذیرد. مشکل آنجاست که روستاییان هیچ آشنایی جدی با کریکت ندارند و باید در مدت سه ماه، این ورزش را از صفر یاد بگیرند. بووان به تدریج گروهی از افراد با پیشینه‌ها و توانایی‌های مختلف را گرد هم می‌آورد و تیمی یازده‌نفره تشکیل می‌دهد. در میان آنان حتی کاچرا، فردی از طبقه فرودست جامعه که مهارت ویژه‌ای در بولینگ دارد، حضور پیدا می‌کند. حضور او در تیم، خود نمادی از کنار گذاشتن اختلافات طبقاتی در برابر یک هدف مشترک است. در سوی دیگر، الیزابت راسل، خواهر کاپیتان راسل، که از رفتار ظالمانه برادرش ناراضی است، به صورت پنهانی به روستاییان کمک می‌کند تا قوانین و شیوه بازی کریکت را بیاموزند. در مقابل، لاخا، یکی از اهالی روستا، به دلیل رقابت شخصی با بووان و علاقه‌اش به گوری، برای همکاری با کاپیتان راسل وسوسه می‌شود و مدتی به عنوان خبرچین او عمل می‌کند.

سرانجام مسابقه بزرگ آغاز می‌شود. این مسابقه سه روز طول می‌کشد و به یکی از نفس‌گیرترین بخش‌های فیلم تبدیل می‌شود. تیم روستایی که در ابتدا هیچ تجربه‌ای از کریکت ندارد، به تدریج با اعتمادبه‌نفس، همکاری و فداکاری اعضای خود به رقابتی جدی برای تیم انگلیسی تبدیل می‌شود. در پایان، در لحظه‌ای سرنوشت‌ساز، ضربه بووان و تصمیم داور نتیجه مسابقه را تغییر می‌دهد و روستاییان برخلاف تمام پیش‌بینی‌ها پیروز می‌شوند. هم‌زمان، باران پس از یک دوره طولانی خشکسالی آغاز می‌شود؛ گویی پیروزی ورزشی آنان با رهایی از خشکسالی و بازگشت امید به زندگی مردم همراه شده است.

 بازیگران و شخصیت‌های اصلی

عامر خان در نقش بووان، شخصیت اصلی فیلم، جوانی شجاع و مصمم را به تصویر می‌کشد که به تدریج از یک کشاورز روستایی به رهبر گروهی تبدیل می‌شود که مردم را حول هدفی مشترک متحد می‌کند. گریسی سینگ در نقش گوری، شخصیت زن اصلی فیلم و محبوب بووان، ظاهر می‌شود. ریچل شلی نقش الیزابت راسل، خواهر افسر انگلیسی و حامی پنهانی روستاییان، را بازی می‌کند و پاول بلک‌تورن در نقش کاپیتان اندرو راسل، شخصیت مخالف اصلی داستان، ظاهر می‌شود. از دیگر بازیگران مهم فیلم می‌توان به کلبوشان خارباندا، راجندرا گوپتا، راغوبیر یاداو، یاشپال شارما، راجش ویوک، راج زوتشی، پرادیپ راوات، آدیتیا لاکیا و امین حاجی اشاره کرد. آمیتاب باچان نیز روایت فیلم را بر عهده دارد.

آشوتوش گواریکر فیلمنامه «لاگان» را با همکاری نویسندگان دیگر شکل داد و کی. پی. ساکسنا دیالوگ‌های هندی فیلم را نوشت. داستان فیلم از برخی ویژگی‌های فیلم ورزشی «نایا دور» (Naya Daur) محصول ۱۹۵۷ الهام گرفته است. گواریکر برای ایجاد فضای زبانی متناسب با دوره تاریخی داستان، از عناصری از آوادی و برخی گونه‌های زبانی دیگر استفاده کرد و در عین حال زبان فیلم را برای مخاطب معاصر قابل فهم نگه داشت. «لاگان» نخستین پروژه مهم عامر خان پروداکشنز بود و تهیه‌کنندگی آن را خود عامر خان بر عهده گرفت. ساخت فیلم با بودجه‌ای حدود ۲۵۰ میلیون روپیه انجام شد که در زمان تولید، آن را به یکی از پرهزینه‌ترین فیلم‌های تاریخ سینمای هند تبدیل کرده بود.

یکی از ویژگی‌های قابل توجه تولید فیلم، انتخاب محل فیلمبرداری بود. گروه سازنده پس از جست‌وجوی مناطق مختلف هند، به منطقه کُچ (Kutch) در گجرات و روستایی در نزدیکی بوج (Bhuj) رسید. این منطقه به دلیل شرایط خشک و نبود امکانات مدرن، برای بازسازی فضای روستایی هند در اواخر قرن نوزدهم مناسب تشخیص داده شد. روستایی قدیمی برای فیلم ساخته شد و بخش عمده فیلمبرداری در همان منطقه انجام گرفت. فیلمبرداری از ژانویه ۲۰۰۰ آغاز شد و تا اواسط ژوئن همان سال ادامه یافت. شرایط آب‌وهوایی بسیار دشوار بود و دمای هوا در دوره‌های مختلف از نزدیک صفر تا حدود ۵۰ درجه سانتی‌گراد تغییر می‌کرد. گروه تولید و بازیگران ماه‌ها در شرایط سخت کویری و روستایی کار کردند.

موسیقی؛ یکی از ماندگارترین بخش‌های فیلم

موسیقی فیلم «لاگان» توسط آهنگساز برجسته هندی ای. آر. رحمان (A. R. Rahman) ساخته شد و ترانه‌های آن را جاوید اختر سرود. موسیقی فیلم نقشی اساسی در موفقیت آن داشت و قطعاتی مانند «Mitwa»، «Ghanan Ghanan»، «Radha Kaise Na Jale» و «O Paalanhaare» به بخش ماندگاری از فرهنگ موسیقی سینمای هند تبدیل شدند. ترکیب موسیقی سنتی هند، آوازهای گروهی و فضای حماسی با روایت فیلم، به ویژه در بخش‌هایی که روستاییان برای مقابله با مشکلات خود متحد می‌شوند، تأثیر عاطفی فیلم را افزایش داده است.

 استعمار، تبعیض و اتحاد اجتماعی

فیلم «لاگان» را نمی‌توان صرفاً یک فیلم درباره کریکت دانست. کریکت در این فیلم بیشتر از آنکه موضوع اصلی باشد، ابزاری روایی برای بیان مبارزه یک جامعه تحت سلطه با ساختار استعماری است. روستاییانی که از نظر اقتصادی فقیر، از نظر اجتماعی متفاوت و از نظر تجربه ورزشی کاملاً بی‌تجربه‌اند، به تدریج درمی‌یابند که تنها راه موفقیت آنان همکاری و اتحاد است. حضور شخصیت‌هایی از طبقات و گروه‌های اجتماعی مختلف در یک تیم، از جمله کاچرا، نشان می‌دهد که فیلم مسئله همبستگی اجتماعی و عبور از مرزهای طبقاتی را نیز در مرکز توجه قرار داده است. از این منظر، مسابقه کریکت در «لاگان» نمادی از یک مبارزه بزرگ‌تر است: مبارزه انسان‌های عادی برای کرامت، عدالت و حق تعیین سرنوشت خود.

این فیلم در ۱۵ ژوئن ۲۰۰۱ در هند اکران شد و خیلی زود مورد توجه منتقدان و مخاطبان قرار گرفت. فیلم در داخل و خارج از هند نمایش داده شد و در جشنواره‌های معتبر بین‌المللی از جمله لوکارنو، ساندنس، قاهره، استکهلم، هلسینکی و تورنتو حضور یافت. در جشنواره لوکارنو نیز با استقبال چشمگیر مخاطبان مواجه شد و جایزه تماشاگران را به دست آورد. فیلم همچنین در کشورهای مختلفی از جمله ایالات متحده، کانادا، فرانسه، آلمان، ژاپن، مالزی، هنگ‌کنگ، آفریقای جنوبی و کشورهای خاورمیانه اکران شد. در چین نیز پس از اکران مورد توجه قرار گرفت و توانست ارتباط قابل توجهی با مخاطبان آن کشور برقرار کند.

نامزدی اسکار

یکی از مهم‌ترین موفقیت‌های بین‌المللی «لاگان»، انتخاب آن به عنوان نماینده هند در بخش بهترین فیلم خارجی‌زبان در هفتاد و چهارمین دوره جوایز اسکار بود. فیلم در سال ۲۰۰۲ در میان نامزدهای نهایی این بخش قرار گرفت و به یکی از معدود فیلم‌های هندی تبدیل شد که توانسته‌اند به این مرحله از رقابت اسکار راه پیدا کنند. هرچند «لاگان» در نهایت جایزه اسکار را به فیلم بوسنیایی No Man's Land واگذار کرد، خود نامزدی فیلم موفقیتی تاریخی برای سینمای هند محسوب شد و توجه جهانی بیشتری را به سینمای هند و به‌ویژه سینمای هندی‌زبان جلب کرد. «لاگان» با استقبال بسیار مثبت منتقدان روبه‌رو شد. در زمان انتشار، منتقدان بسیاری فیلم را به دلیل کارگردانی، بازی بازیگران، موسیقی، طراحی صحنه، داستان‌پردازی و ترکیب موفق عناصر تاریخی، ورزشی و موزیکال تحسین کردند. در رتبه‌بندی‌های منتشرشده در راتن تومیتوز و متاکریتیک نیز فیلم امتیازهای بالایی دریافت کرده است.

منتقدان بین‌المللی، «لاگان» را فیلمی سرگرم‌کننده اما در عین حال جدی دانستند که توانسته است داستانی درباره استعمار و مقاومت را با قالبی عامه‌پسند و جذاب برای مخاطبان گسترده روایت کند. همین ویژگی سبب شد فیلم فراتر از مرزهای سینمای هند دیده شود.

«لاگان» در داخل هند نیز موفقیت چشمگیری به دست آورد و در مراسم مختلف جوایز سینمایی، از جمله جوایز ملی فیلم هند، فیلم‌فیر، Screen و IIFA، جوایز متعددی کسب کرد. این فیلم در چهل و نهمین دوره جوایز ملی فیلم هند هشت جایزه دریافت کرد و در چهل و هفتمین دوره جوایز فیلم‌فیر نیز با هشت جایزه از موفق‌ترین آثار آن دوره بود.

 اهمیت فرهنگی و جایگاه «لاگان» در سینمای هند

اهمیت «لاگان» تنها در موفقیت تجاری یا نامزدی اسکار خلاصه نمی‌شود. این فیلم نمونه‌ای برجسته از توانایی سینمای هند در ترکیب تاریخ، موسیقی، ورزش، عشق، سیاست، مسائل اجتماعی و سرگرمی در یک روایت واحد است. فیلم همچنین تصویری از هند در دوره استعمار ارائه می‌دهد؛ تصویری که در آن مردم عادی، بدون برخورداری از قدرت سیاسی یا نظامی، از طریق اتحاد و اعتماد متقابل در برابر ساختاری قدرتمند قرار می‌گیرند. استفاده از کریکت نیز انتخابی هوشمندانه است، زیرا ورزشی که در ابتدا نماد فرهنگ بریتانیایی است، در جریان داستان به وسیله‌ای برای مقاومت و همبستگی مردم هند تبدیل می‌شود. «لاگان» به دلیل طول نسبتاً زیاد، روایت حماسی، موسیقی، شخصیت‌های متعدد و مسابقه طولانی کریکت، از نظر ساختاری نیز یکی از نمونه‌های شاخص سینمای حماسی هند در آغاز قرن بیست‌ویکم به شمار می‌رود. این فیلم در سال‌های پس از اکران نیز جایگاه خود را در میان آثار کلاسیک سینمای هند حفظ کرده و همچنان در فهرست فیلم‌های مهم و تأثیرگذار سینمای هند قرار می‌گیرد.

لاگان: روزی روزگاری در هند (Lagaan: Once Upon a Time in India) در سال‌های مختلف در سرویس‌های پخش آنلاین عرضه شده است. صفحه رسمی فیلم در نتفلیکس در حال حاضر اطلاعات فیلم را در اختیار دارد، اما وضعیت دسترسی می‌تواند بر اساس کشور و زمان تغییر کند. نتفلیکس اعلام می‌کند که فیلم در منطقه فعلی قابل تماشا نیست:

[صفحه رسمی فیلم «Lagaan» در Netflix]

(https://www.netflix.com/in/title/60020906?utm_source=chatgpt.com)

نتفلیکس پیش‌تر نیز اعلام کرده بود که «لاگان» در بیش از ۱۹۰ کشور در دسترس بوده و این فیلم را یکی از آثار شاخص سینمای هند معرفی کرده است.

مشخصات فیلم در یک نگاه

عنوان: لاگان: روزی روزگاری در هند

عنوان انگلیسی:  Lagaan: Once Upon a Time in India

سال تولید: ۲۰۰۱

تاریخ اکران: ۱۵ ژوئن ۲۰۰۱

کارگردان: آشوتوش گواریکر

تهیه‌کننده: عامر خان

بازیگران اصلی: عامر خان، گریسی سینگ، ریچل شلی، پاول بلک‌تورن

راوی: آمیتاب باچان

موسیقی: ای. آر. رحمان

ترانه‌ها: جاوید اختر

فیلمبرداری: آنیل مهتا

زبان: هندی

مدت: حدود ۲۳۳ دقیقه

کشور: هند

ژانر: درام تاریخی، ورزشی، اجتماعی و موزیکال

فیلم «لاگان» را می‌توان یکی از نمونه‌های موفق سینمای هند در پیوند دادن سرگرمی و مضمون اجتماعی دانست. فیلم در ظاهر داستان مسابقه کریکت میان گروهی از روستاییان هندی و افسران بریتانیایی است، اما در لایه عمیق‌تر، داستانی درباره مقاومت در برابر بی‌عدالتی، اتحاد اجتماعی، عبور از اختلافات طبقاتی و بازیابی اعتمادبه‌نفس یک جامعه است. موفقیت فیلم در هند، حضور گسترده در جشنواره‌های بین‌المللی و نامزدی اسکار نشان داد که یک داستان ریشه‌دار در تاریخ و فرهنگ هند می‌تواند برای مخاطبان خارج از هند نیز جذاب و قابل درک باشد. به همین دلیل، «لاگان» نه تنها یکی از آثار مهم کارنامه عامر خان و آشوتوش گواریکر، بلکه یکی از فیلم‌های شاخص سینمای هند در عرصه بین‌المللی به شمار می‌رود.