راه‌اندازی رشته دانشگاهی طراحی و ساختار فرش در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه هرات، بر اساس گزارش منتشرشده در مه ۲۰۲۶، از تحولی بالقوه در پیوند میان آموزش عالی، هنرهای سنتی و اقتصاد صنایع‌دستی افغانستان حکایت دارد. این برنامه با هدف آموزش طراحی معاصر، فنون بافت فرش و گلیم، شناخت بازارهای بین‌المللی و بازاریابی صادراتی معرفی شده و ظرفیت پذیرش ۸۰ دانشجو برای آن اعلام شده است.

اهمیت این طرح در تلاش برای پیوند دادن دانش و مهارت سنتی فرش‌بافی با آموزش تخصصی و نیازهای جدید طراحی و بازار نهفته است. اجرای مؤثر آن می‌تواند به ارتقای مهارت‌های حرفه‌ای، مستندسازی دانش بومی و تقویت ارتباط میان دانشگاه، استادکاران و فعالان صنعت فرش کمک کند.

در کنار این موضوع، نقش زنان بافنده، به‌ویژه در مناطق روستایی هرات، در تداوم هنر فرش‌بافی و تأمین معیشت خانوارها اهمیت ویژه‌ای دارد. با وجود مشارکت این زنان در تولید، میزان بهره‌مندی آنان از ارزش اقتصادی محصول نهایی به عواملی مانند دستمزد، جایگاهشان در زنجیره تولید و قدرت چانه‌زنی در برابر واسطه‌ها و خریداران وابسته است.

گزارش‌های رسانه‌ای درباره صادرات فرش هرات نیز از حضور این محصول در بازارهای خارجی حکایت دارند. ازاین‌رو، راه‌اندازی رشته جدید را می‌توان از منظر آموزش دانشگاهی، حفاظت و توسعه میراث فرهنگی و وضعیت اجتماعی و اقتصادی تولیدکنندگان صنایع‌دستی، موضوعی قابل‌توجه برای پایش و ارزیابی دانست.

۲. جزئیات راه‌اندازی رشته جدید در دانشگاه هرات

رسانه‌های محلی ولایت هرات از راه‌اندازی رشته دانشگاهی طراحی و ساختار فرش در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه هرات خبر داده‌اند؛ برنامه‌ای که هدف آن توسعه آموزش تخصصی در حوزه طراحی و تولید فرش و گلیم عنوان شده است.

بر اساس اظهارات محمد توفیق رحمانی، رئیس دانشکده هنرهای زیبا، محتوای آموزشی این رشته شامل طراحی معاصر، فنون پیشرفته بافت فرش و گلیم، شناخت روندهای بازار بین‌المللی و بازاریابی صادراتی خواهد بود.

همچنین، ظرفیت پذیرش ۸۰ دانشجو از طریق آزمون سراسری کانکور برای سال تحصیلی آینده اعلام شده است. فراهم بودن تجهیزات تخصصی مورد نیاز نیز از دیگر موارد مطرح‌شده در گزارش‌های مربوط به این برنامه است.

ترکیب آموزش‌های فنی، طراحی و شناخت بازار می‌تواند این رشته را به بستری برای تربیت نیروی متخصص در صنعت فرش افغانستان تبدیل کند. بااین‌حال، ارزیابی میزان موفقیت آن به نحوه اجرای برنامه درسی، کیفیت آموزش عملی و ارتباط مستمر دانشگاه با فعالان این صنعت بستگی خواهد داشت.

۳. آموزش دانشگاهی و تحول در میراث فرش‌بافی افغانستان

مهم‌ترین جنبه فرهنگی این تحول، ورود هنر فرش‌بافی به مسیر آموزش دانشگاهی تخصصی است. فرش دست‌باف، افزون بر ارزش تولیدی و تجاری، حامل مجموعه‌ای از مهارت‌ها، شیوه‌های طراحی، نقوش سنتی و تجربه‌هایی است که طی نسل‌ها انتقال یافته‌اند.

ایجاد یک برنامه دانشگاهی در این حوزه می‌تواند زمینه‌ای برای ثبت و مستندسازی این دانش و پیوند آن با روش‌های جدید طراحی و تولید فراهم کند. در صورت برخورداری از محتوای آموزشی مناسب و ارتباط مؤثر با استادکاران، دانشجویان می‌توانند مهارت‌های عملی فرش‌بافی را با دانش روز در زمینه طراحی معاصر، شناخت مواد اولیه، کنترل کیفیت و بازارهای هدف تکمیل کنند.

بااین‌حال، یکی از موضوعات اساسی در ارزیابی آینده این رشته، ایجاد تعادل میان نوآوری و حفظ اصالت فرش افغانستان است. توجه به ویژگی‌های بومی، نقوش سنتی و تجربه‌های استادکاران در کنار آموزش روش‌های جدید طراحی، می‌تواند از گسست میان آموزش دانشگاهی و میراث عملی فرش‌بافی جلوگیری کند.

در این چارچوب، همکاری دانشگاه با کارگاه‌های تولیدی و استادکاران محلی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا بخش مهمی از دانش این هنر در تجربه عملی تولیدکنندگان نهفته است و انتقال آن صرفاً از طریق آموزش نظری امکان‌پذیر نخواهد بود.

۴. زنان بافنده و جایگاه اجتماعی و اقتصادی تولیدکنندگان

نقش زنان در تداوم صنعت فرش افغانستان، به‌ویژه در مناطق روستایی ولایت هرات، یکی دیگر از ابعاد مهم این موضوع است. گزارش مورد بررسی با اشاره به زندگی گل‌بخت، زن ۳۷ ساله بافنده فرش و ساکن هرات، بخشی از دشواری‌های معیشتی تولیدکنندگان این حوزه را بازتاب می‌دهد.

این روایت نشان می‌دهد که فرش‌بافی برای بخشی از زنان، علاوه بر فعالیتی هنری و برخوردار از پیشینه فرهنگی، منبع درآمد خانوار نیز محسوب می‌شود. از این منظر، وضعیت اقتصادی بافندگان و میزان بهره‌مندی آنان از درآمد حاصل از فروش فرش، موضوعی مهم در بررسی آینده این صنعت است.

تولید و عرضه فرش دست‌باف به مراحل مختلفی از جمله تأمین مواد اولیه، طراحی، بافت، پرداخت، کنترل کیفیت، تجارت و فروش وابسته است. سهم اقتصادی بافندگان در این زنجیره، تحت تأثیر عواملی مانند میزان دستمزد، هزینه مواد اولیه، شیوه پرداخت، قدرت چانه‌زنی و نوع ارتباط با واسطه‌ها و خریداران قرار دارد.

بنابراین، ارتقای دانش طراحی و بازاریابی در دانشگاه، هرچند می‌تواند ظرفیت‌های تازه‌ای برای صنعت فرش ایجاد کند، به‌تنهایی تضمین‌کننده بهبود شرایط اقتصادی بافندگان نخواهد بود. برای دستیابی به نتایج گسترده‌تر، لازم است ارتباط میان آموزش تخصصی، فرصت‌های بازار و جایگاه تولیدکنندگان در زنجیره ارزش نیز مورد توجه قرار گیرد.

گزارش‌های سازمان ملل متحد و سازمان بین‌المللی کار درباره محدودیت‌های اشتغال زنان در افغانستان نیز زمینه عمومی این مسئله را روشن می‌کنند. در چنین شرایطی، مشارکت زنان بافنده در برنامه‌های آموزشی و همکاری‌های دانشگاهی می‌تواند به دیده‌شدن مهارت‌های آنان کمک کند؛ هرچند میزان تأثیرگذاری این اقدامات به شرایط اجرایی و فرصت‌های واقعی مشارکت اقتصادی بستگی خواهد داشت.

۵. صادرات فرش هرات و ارتباط آن با آموزش تخصصی

گزارش‌های منتشرشده درباره صادرات فرش هرات نشان می‌دهند که این محصول در بازارهای خارجی نیز حضور دارد. در گزارش اولیه، به نقل از یوسف امین، مدیر اجرایی اتاق تجارت و سرمایه‌گذاری هرات، اعلام شده است که این ولایت بیش از ۲۷۰ هزار دلار فرش دست‌باف به بازارهای خارجی، از جمله استرالیا، آلمان و اتریش، صادر کرده است.

اطلاعات تکمیلی گردآوری‌شده نیز به گزارش‌هایی درباره صادرات فرش هرات در دوره‌های مختلف اشاره دارد. بر اساس این اطلاعات:

• سال ۲۰۲۴: ارزش صادرات فرش هرات حدود ۱۵۵ هزار دلار گزارش شده است.
• شش ماه نخست سال ۲۰۲۵: ارزش صادرات حدود ۲۷۱ هزار دلار اعلام شده است.
• سه ماه نخست سال ۲۰۲۶ خورشیدی: صادرات بیش از ۱۰۰ هزار دلار برای حدود ۱۰ هزار و ۳۰۰ مترمربع فرش گزارش شده است.

این ارقام، با توجه به تفاوت دوره‌های زمانی و احتمال تفاوت در محدوده آماری و تعریف محصولات، پیش از هرگونه مقایسه مستقیم به بررسی و تطبیق مستقل نیاز دارند. بنابراین، نمی‌توان صرفاً بر اساس این داده‌ها درباره روند قطعی رشد یا کاهش صادرات فرش هرات نتیجه‌گیری کرد.

در سطح ملی نیز گزارش «نقشه‌برداری بخش خصوصی در افغانستان» (Private Sector Mapping in Afghanistan) که از سوی برنامه توسعه سازمان ملل متحد در دسامبر ۲۰۲۵ منتشر شده است، به برخی موانع توسعه بخش خصوصی افغانستان، از جمله محدودیت دسترسی به منابع مالی، ضعف زیرساخت‌ها و هزینه‌های حمل‌ونقل اشاره می‌کند.

داده‌های سال ۲۰۲۳ که در این گزارش درباره گروه‌های مختلف محصولات فرش ارائه شده‌اند، ارقام متفاوتی را در بر می‌گیرند. ازاین‌رو، مقایسه آن‌ها با آمار صادرات ولایت هرات مستلزم تطبیق تعریف محصول، محدوده جغرافیایی و دوره زمانی است.

از منظر اقتصادی، این اطلاعات نشان می‌دهند که بررسی آینده صنعت فرش باید هم‌زمان بر ظرفیت بازار و موانع ساختاری تولید و تجارت متمرکز باشد. رشته دانشگاهی جدید، در صورت اجرای مؤثر، می‌تواند از طریق ارتقای مهارت طراحی، افزایش شناخت بازار و تقویت ارتباط میان تولیدکنندگان و صادرکنندگان، به توسعه ظرفیت‌های این صنعت کمک کند؛ هرچند میزان تحقق این ظرفیت به نحوه اجرای برنامه و شرایط بازار وابسته خواهد بود.

۶. فرصت‌ها و محدودیت‌های پیش‌روی رشته جدید

راه‌اندازی رشته طراحی و ساختار فرش در دانشگاه هرات، فرصت‌هایی را برای تقویت پیوند میان آموزش تخصصی، دانش سنتی و نیازهای بازار فراهم می‌کند. مهم‌ترین فرصت‌ها در این زمینه عبارت‌اند از:

• توسعه مهارت‌های تخصصی: آموزش طراحی معاصر، شناخت مواد اولیه، کنترل کیفیت و آشنایی با روش‌های عرضه و بازاریابی می‌تواند توانایی دانشجویان را برای فعالیت حرفه‌ای در صنعت فرش افزایش دهد.
• حفظ و انتقال دانش بومی: مستندسازی نقوش، فنون بافت و تجربه‌های استادکاران می‌تواند به انتقال این دانش به نسل‌های جدید و حفظ ویژگی‌های سنتی فرش افغانستان کمک کند.
• تقویت ارتباط دانشگاه و بازار: همکاری با کارگاه‌های تولیدی، استادکاران و فعالان تجارت فرش می‌تواند فاصله میان آموزش نظری و نیازهای واقعی صنعت را کاهش دهد.
• افزایش دیده‌شدن نقش زنان بافنده: مشارکت زنان در آموزش عملی، پروژه‌های مشترک و انتقال تجربه‌های حرفه‌ای می‌تواند جایگاه آنان را در معرفی و حفظ این هنر برجسته‌تر کند.
• تقویت شناخت بازارهای صادراتی: آشنایی با نیازهای خریداران خارجی، شیوه‌های بازاریابی و معیارهای کیفیت می‌تواند به بهبود آمادگی تولیدکنندگان برای حضور در بازارهای هدف کمک کند.

در مقابل، تحقق این فرصت‌ها به عواملی مانند کیفیت برنامه درسی، استمرار تأمین تجهیزات، دسترسی به استادان متخصص، ارتباط با بازار و امکان مشارکت عملی تولیدکنندگان وابسته است. همچنین، موانع ساختاری بخش خصوصی، محدودیت‌های مالی و مشکلات حمل‌ونقل می‌توانند بر ظرفیت تجاری صنعت فرش تأثیر بگذارند.

ازاین‌رو، ارزیابی موفقیت رشته جدید نباید صرفاً بر تعداد دانشجویان یا راه‌اندازی رسمی آن متمرکز باشد؛ بلکه میزان پیوند آموزش با تولید، کیفیت مهارت‌های کسب‌شده، همکاری با استادکاران و دسترسی فارغ‌التحصیلان به فرصت‌های شغلی نیز باید مورد توجه قرار گیرد.

جمع‌بندی

راه‌اندازی رشته طراحی و ساختار فرش در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه هرات، بر اساس گزارش منتشرشده در مه ۲۰۲۶، گامی بالقوه مهم در توسعه آموزش دانشگاهی هنرهای سنتی افغانستان به شمار می‌رود. اهمیت این برنامه در پیوند دادن دانش دانشگاهی با مهارت‌های بومی، نوآوری در طراحی و نیازهای صنعت فرش نهفته است.

هم‌زمان، نقش زنان بافنده در تداوم این هنر و تأمین معیشت خانوارها، ضرورت توجه به جایگاه اجتماعی و اقتصادی تولیدکنندگان را برجسته می‌کند. توسعه آموزش طراحی و بازاریابی زمانی می‌تواند آثار گسترده‌تری به همراه داشته باشد که با تقویت ارتباط دانشگاه و کارگاه‌ها، بهبود دسترسی تولیدکنندگان به بازار و فراهم‌شدن شرایط منصفانه‌تر در زنجیره ارزش همراه شود.

گزارش‌های رسانه‌ای از صادرات فرش هرات نیز بر اهمیت اقتصادی این حوزه تأکید دارند؛ بااین‌حال، ارزیابی دقیق روند صادرات و سنجش تأثیر احتمالی رشته جدید، به تطبیق مستقل آمار و بررسی نتایج اجرایی آن نیازمند است. در نهایت، موفقیت این برنامه به توانایی آن در تبدیل آموزش دانشگاهی به مهارت‌های کاربردی، حفاظت از میراث فرش‌بافی و ایجاد فرصت‌های پایدار برای تولیدکنندگان وابسته خواهد بود.

منبع:

https://khatenakhostmedia.com/2026/05/13/herat-university-launches-afghanistans-first-carpet-design-degree-to-modernize-industry-and-boost-global-exports/