سرزمین سند نه‌تنها تمدنی باستانی را به جهان معرفی کرده، بلکه نمونه‌هایی از زندگی شهری را نیز به وجود آورده است که انسان امروز را شگفت‌زده می‌کند. موهن‌جودارو حدود پنج هزار سال پیش شهری با برنامه‌ریزی منظم بود؛ خیابان‌ها، خانه‌ها، چاه‌ها، حمام‌ها و شبکه‌های دفع فاضلاب آن از نظمی قابل‌توجه برخوردار بودند. امروز، هنگامی که شهرهای بزرگ سند با چند ساعت بارندگی موسمی دچار آب‌گرفتگی می‌شوند، این پرسش مطرح می‌شود که از تجربهٔ شهرسازی نیاکانمان چه می‌توان آموخت. یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های موهن‌جودارو، نقشهٔ منظم شهری و سامانهٔ زهکشی آن بود.
شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که این شهر از شبکه‌ای گسترده از چاه‌ها، حمام‌ها، مجاری دفع آب و تأسیسات تخلیهٔ فاضلاب برخوردار بود. خیابان‌ها با نظم مشخصی ساخته شده بودند و دفع آب‌های مصرف‌شده و نظافت محیط، بخشی از ساختار زندگی شهری به شمار می‌رفت.
نکتهٔ قابل‌تأمل این است که ساکنان موهن‌جودارو از ماشین‌آلات، پمپ‌ها، بتن مدرن یا نقشه‌های رایانه‌ای امروزی برخوردار نبودند؛ اما از دانش و سازمان‌دهی لازم برای ساخت یک شهر برخوردار بودند. آن‌ها برای تأمین آب و دفع فاضلاب، سازوکارهایی طراحی کرده بودند که با نیازهای زندگی شهری تناسب داشت. همین اصل، یعنی برنامه‌ریزی پیش از گسترش ساخت‌وسازها، از مهم‌ترین نیازهای شهرهای امروز ماست.
هر سال با فرارسیدن فصل باران‌های موسمی، در بسیاری از شهرهای سند صحنه‌های تکراری رخ می‌دهد: خیابان‌ها زیر آب می‌روند، مناطق کم‌ارتفاع دچار آب‌گرفتگی می‌شوند و شهروندان ساعت‌ها و گاهی چند روز منتظر می‌مانند تا آب تخلیه شود. بارندگی‌های شدید و سیلاب‌های شهری سال‌های اخیر نشان داده‌اند که زیرساخت‌های بسیاری از مناطق شهری برای مدیریت چنین شرایطی کافی نیستند.
در شهری بزرگی مانند کراچی، نهادهای مختلفی برای تخلیهٔ آب باران فعالیت می‌کنند؛ اما هنگامی که کانال‌ها از زباله پر شده باشند، مسیرهای طبیعی جریان آب بر اثر ساخت‌وساز مسدود شوند، شبکهٔ زهکشی با طراحی خیابان‌ها هماهنگی نداشته باشد یا ایستگاه‌های پمپاژ به دلیل قطع برق از کار بیفتند، حتی چند ساعت بارندگی می‌تواند به بحرانی شهری تبدیل شود.
در حیدرآباد نیز اختلال در تأمین برق ایستگاه‌های پمپاژ، در جریان برخی بارندگی‌ها، مشکلاتی در تخلیهٔ آب ایجاد کرده است. این نمونه‌ها نشان می‌دهند که مدیریت آب باران تنها به وجود کانال و پمپ وابسته نیست؛ هماهنگی میان زیرساخت‌ها، نگهداری مستمر و برنامه‌ریزی متناسب با شرایط هر شهر نیز اهمیت دارد.
موهن‌جودارو درسی مهم به ما می‌آموزد: آب را نباید صرفاً دشمن شهر دانست، بلکه باید حرکت آن را بخشی از نظام طبیعی محیط در نظر گرفت و برای هدایت و مدیریت آن برنامه داشت.
دولت سند باید برای شهرهای بزرگ استان، طرحی جامع برای مدیریت آب‌های موسمی تهیه کند. چنین طرحی نباید فقط به پاک‌سازی کانال‌های موجود محدود شود، بلکه باید مسیر حرکت آب باران را از ابتدا تا انتها مشخص کند: بارندگی در کدام مناطق جمع می‌شود، آب به چه سمتی جریان می‌یابد، کدام نقاط در معرض آب‌گرفتگی قرار دارند، چه مسیرهایی برای تخلیهٔ آب مناسب‌اند و در کجا می‌توان آن را ذخیره کرد. پاسخ به این پرسش‌ها باید بر پایهٔ بررسی‌های علمی و شناخت دقیق ویژگی‌های هر شهر ارائه شود.
البته قرار نیست سامانهٔ موهن‌جودارو عیناً در سند امروز بازسازی شود. جمعیت، شرایط اقلیمی، فناوری و نیازهای شهری پنج هزار سال پیش با وضعیت کنونی تفاوت داشتند. افزون بر این، شواهد موجود دربارهٔ شبکهٔ زهکشی موهن‌جودارو عمدتاً به مدیریت آب مصرف‌شده و دفع فاضلاب مربوط است؛ بنابراین نباید آن را معادل یک سامانهٔ مدرن مدیریت آب باران دانست. بااین‌حال، نظم در طراحی شهری و توجه به زیرساخت‌های ضروری، همچنان از اصولی است که می‌توان از این تمدن آموخت.
در شهرهای ما اغلب ساخت‌وسازها گسترش می‌یابند و پس از آن، مسئلهٔ مسیر حرکت آب مطرح می‌شود؛ حال آنکه مدیریت آب باید از همان مراحل اولیهٔ برنامه‌ریزی شهری در نظر گرفته شود.
یک سامانهٔ مدرن مدیریت آب باران در سند می‌تواند شبکه‌های زهکشی زیرزمینی، کانال‌های روباز هدایت آب‌های سطحی، حفاظت از مسیرهای طبیعی جریان آب، مخازن ذخیرهٔ آب، چاه‌های تغذیهٔ آب‌های زیرزمینی، ایستگاه‌های پمپاژ و مسیرهای اضطراری تخلیه را در بر بگیرد. در مناطقی که شرایط زمین و محیط اجازه می‌دهد، می‌توان از سطوح نفوذپذیر در خیابان‌ها و محوطه‌های مسکونی نیز استفاده کرد تا بخشی از آب باران به داخل زمین نفوذ کند.
همچنین، برای هر شهر بزرگ باید نقشه‌ای جامع از وضعیت آب تهیه شود. این نقشه باید محل کانال‌های آب باران، مسیرهای طبیعی جریان آب، مناطق کم‌ارتفاع، ایستگاه‌های پمپاژ، مخازن ذخیره و محدوده‌های احتمالی سیلاب را مشخص کند. هنگام تصویب طرح‌های جدید مسکن، جاده‌ها و پروژه‌های تجاری نیز باید بررسی شود که آیا اجرای آن‌ها جریان طبیعی آب را مختل می‌کند یا خطر آب‌گرفتگی مناطق اطراف را افزایش می‌دهد.
درس دیگری که می‌توان از تجربهٔ موهن‌جودارو گرفت، ضرورت توجه به مدیریت آب و دفع فاضلاب در برنامه‌ریزی شهری است. هرچند این دو حوزه با یکدیگر ارتباط دارند، نباید بدون بررسی ظرفیت و طراحی شبکه، آب باران را به مجاری فاضلاب هدایت کرد. استفاده از شبکه‌های فاضلاب برای انتقال آب‌های سطحی می‌تواند در زمان بارندگی شدید، ظرفیت سامانه را تحت فشار قرار دهد و مشکلات بیشتری ایجاد کند. ازاین‌رو، مدیریت آب‌های سطحی ناشی از بارندگی باید به‌عنوان بخشی مشخص از برنامه‌ریزی زیرساخت‌های شهری در نظر گرفته شود.
گزارش‌های مربوط به سیلاب‌های شهری پاکستان نیز بر مشکلاتی مانند فرسودگی یا ناکافی‌بودن زیرساخت‌ها، ضعف هماهنگی میان نهادها و کاستی‌های مدیریت آب‌های سطحی تأکید کرده‌اند. مقابله با این مشکلات به راه‌حل‌های مقطعی محدود نمی‌شود؛ بلکه به برنامه‌ریزی بلندمدت، نگهداری منظم و هماهنگی میان بخش‌های مختلف مدیریت شهری نیاز دارد.
برای دولت سند، موهن‌جودارو نباید صرفاً محوطه‌ای تاریخی باشد، بلکه می‌تواند یادآور اهمیت برنامه‌ریزی و حفاظت از زیرساخت‌های شهری باشد. خود این محوطه نیز در برابر بارندگی، سیلاب، شوری خاک و آسیب‌های ناشی از آب آسیب‌پذیر است. بارندگی‌ها و سیلاب‌های موسمی سال ۲۰۲۲ به بخش‌هایی از این میراث باستانی خسارت وارد کردند و مشکلات شبکهٔ زهکشی آن را آشکار ساختند.
در تصمیم سال ۲۰۲۶ کمیتهٔ میراث جهانی یونسکو نیز بر ادامهٔ اقدامات حفاظتی، رسیدگی به مشکلات ناشی از شوری و بهبود و نگهداری یک سامانهٔ کارآمد زهکشی برای حفاظت از بخش‌های آسیب‌پذیر موهن‌جودارو تأکید شده است. این تصمیم بار دیگر نشان می‌دهد که حتی یک محوطهٔ باستانی با سابقهٔ طولانی شهرسازی نیز برای مقابله با خطرهای محیطی به نگهداری علمی و برنامه‌ریزی مستمر نیاز دارد.
باید از خود بپرسیم: اگر ساکنان موهن‌جودارو هزاران سال پیش توانسته بودند شهری با نظم مشخص و زیرساخت‌های قابل‌توجه بسازند، چرا ما امروز، با وجود دانش مهندسی، نقشه‌برداری ماهواره‌ای، داده‌های هواشناسی و فناوری‌های پیشرفته، همچنان در هر فصل باران‌های موسمی با بحران‌های تکراری روبه‌رو می‌شویم؟ پاسخ را باید در شیوهٔ برنامه‌ریزی، نگهداری زیرساخت‌ها و نحوهٔ مدیریت شهرهای امروز جست‌وجو کرد.
نظر شما