۹۴ درصد جوانان به کتابخانه دسترسی نداشتند، ۹۳ درصد از امکانات ورزشی محروم بودند و ۷۸ درصد به پارک دسترسی نداشتند. همچنین، ۹۷ درصد هرگز در یک برنامهٔ موسیقی زنده شرکت نکرده بودند، ۹۴ درصد به تماشای یک رویداد ورزشی نرفته بودند و ۹۷ درصد نیز هرگز به سینما نرفته بودند. افزون بر این، ۷۱ درصد به هیچ‌یک از امکانات و فضاهای یادشده دسترسی نداشتند.

این آمارها از پیمایشی به دست آمده‌اند که در سال ۲۰۱۷، برای تهیهٔ گزارش توسعهٔ انسانی ملی پاکستان با عنوان «آزادسازی ظرفیت‌های پاکستان جوان» از سوی برنامهٔ توسعهٔ سازمان ملل متحد (UNDP) انجام شد. من و دکتر عادل نجم نویسندگان اصلی آن گزارش بودیم. این پیمایش در سطح ملی انجام شد و نشان داد که جوانان پاکستان در خارج از خانه‌های خود فرصت‌های محدودی برای مشارکت در فعالیت‌های مثبت و سازنده دارند.

از سال ۲۰۱۷ تاکنون، وضعیت اقتصادی پاکستان چندان مطلوب نبوده است. در شاخص‌های توسعهٔ انسانی نیز پیشرفت چشمگیری مشاهده نشده و پیامدهای همه‌گیری کووید و رکود اقتصادی جهانی بر شرایط زندگی مردم تأثیر گذاشته‌اند. بااین‌حال، برای ارزیابی دقیق وضعیت کنونی، به داده‌های تازه نیاز داریم؛ نمی‌توان صرفاً بر اساس شرایط اقتصادی نتیجه گرفت که آمار امروز الزاماً با ارقام سال ۲۰۱۷ تفاوت چندانی ندارد.

در دو ماه گذشته در لندن اقامت داشته‌ام. در فاصلهٔ حدود ۴۰۰ متری محل اقامت ما، پارکی بزرگ وجود دارد که شورای محلی آن را اداره می‌کند. در امتداد محدودهٔ تقریباً یک‌کیلومتری پارک، مسیری برای پیاده‌روی و دویدن احداث شده است. پارک دو زمین چندمنظوره دارد که در ماه اوت برای بازی کریکت استفاده می‌شدند، اما در ماه سپتامبر به زمین‌های فوتبال و راگبی تبدیل شدند. در یک سمت پارک نیز سه زمین تنیس با سطح سخت قرار دارد. محوطهٔ بازی کودکان هم به سازه‌های متعددی برای بالا رفتن، تاب خوردن و سرسره‌بازی مجهز است و تقریباً هر عصر از حضور کودکان پر می‌شود.

این پارک به‌خوبی مورد استفاده قرار می‌گیرد. هر روز صدها کودک، والدین و صاحبان سگ‌ها به آنجا می‌آیند. افرادی که برای پیاده‌روی یا دویدن مراجعه می‌کنند، در ساعات مختلف روز در پارک حضور دارند و بیشتر صاحبان سگ‌ها نیز فضولات حیوانات خانگی خود را جمع‌آوری می‌کنند. زمین‌های تنیس، محوطهٔ بازی کودکان و زمین‌های ورزشی در روزهای کاری، پس از پایان ساعت مدرسه و در ساعات بعدازظهر، شلوغ می‌شوند. در روزهای تعطیل نیز مردم در طول روز از این امکانات استفاده می‌کنند. هر بعدازظهر، چهار تا پنج گروه از جوانان همراه با مربیان خود در پارک تمرین می‌کنند و معمولاً می‌توان مسابقات کریکت یا فوتبال را در آنجا دید. در روزهای تعطیل نیز خانواده‌های بسیاری برای پیک‌نیک به پارک می‌آیند. استفاده از این فضای عمومی برای همگان آزاد است.

اغراق نیست اگر بگویم که این پارک در شکل‌گیری هویت و حال‌وهوای محله نقش مهمی دارد. منطقه فضایی خانواده‌محور دارد و می‌توان دید که والدین با آسودگی خاطر اجازه می‌دهند کودکان خردسالشان در پارک بازی کنند یا با دوچرخه و اسکوتر در مسیر مخصوص حرکت کنند؛ گاهی حتی بدون نظارت مستقیم والدین.

بخش مهمی از این وضعیت را باید مرهون عملکرد شورای محلی دانست. نگهداری پارک به تلاش قابل‌توجهی نیاز دارد؛ از نظافت و مراقبت از مسیرهای پیاده‌روی گرفته تا رسیدگی به درختان، گیاهان و چمن‌ها. هنگامی که ساکنان می‌توانند از امکانات عمومی و فعالیت‌های سالم و مفید بهره‌مند شوند، ارائهٔ منظم و دقیق خدمات نگهداری اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

با قدم زدن در خیابان اصلی محله، به کتابخانهٔ عمومی محلی می‌رسیم که آن هم زیر نظر شورای محلی اداره می‌شود. از آنجا که اعضای خانوادهٔ ما اهل مطالعه‌اند و خرید کتاب هزینه‌بر است، برای بررسی امکان عضویت به کتابخانه رفتیم. برای دریافت کارت عضویت رایگان، تنها ارائهٔ مدرکی مبنی بر سکونت در محدودهٔ مربوط کافی بود. پس از ثبت‌نام، نه‌تنها به کتابخانهٔ محلی، بلکه به تمام کتابخانه‌های عمومی تحت پوشش آن شورا نیز دسترسی پیدا کردیم؛ شبکه‌ای که تا جایی که به یاد دارم، حدود شش کتابخانه را در بر می‌گیرد.

هر عضو می‌تواند در هر نوبت حداکثر ۲۰ کتاب را برای مدتی تا سه هفته به امانت بگیرد. اگر کتابی در کتابخانهٔ محلی موجود نباشد، می‌توان آن را از کتابخانهٔ دیگری در همان شبکه درخواست کرد. دخترم طی دو هفتهٔ گذشته شش تا هفت کتاب خوانده است. تصور کنید که این امکان تا چه اندازه در هزینه‌های خانواده صرفه‌جویی می‌کند! افزون بر این، او از یادگیری نحوهٔ استفاده از کارت عضویت خود و آشنایی با فرایند امانت گرفتن و بازگرداندن کتاب‌ها نیز لذت برده است. البته کمی نگرانم که با این سرعت مطالعه، تا یکی دو ماه دیگر کتاب چندانی برای خواندن در کتابخانه باقی نمانده باشد!

امانت دادن کتاب تنها یکی از خدمات این کتابخانه است. فضای داخلی آن برای نشستن و مطالعه بسیار دلپذیر است و میزهایی نیز برای نوشتن در اختیار مراجعه‌کنندگان قرار دارد. اعضا می‌توانند به‌صورت رایگان از وای‌فای و رایانه‌های رومیزی متصل به اینترنت استفاده کنند. خدمات چاپ و فتوکپی با هزینه‌ای مناسب ارائه می‌شود و کافه‌تریای کتابخانه نیز نسبتاً ارزان‌قیمت است. افزون بر این، اتاق‌ها و فضاهایی برای فعالیت‌های گروهی وجود دارد که می‌توان آن‌ها را رزرو کرد. دیده‌ام که گروه‌های آموزش زبان، مدیتیشن و بحث دربارهٔ کتاب از این امکانات استفاده می‌کنند.

مشاهدهٔ استفادهٔ گستردهٔ اقشار مختلف جامعه از این امکانات برایم تا اندازه‌ای شگفت‌آور بوده است. بخش کتاب‌های کودکان و نوجوانان همیشه پرجنب‌وجوش است و از نوجوانان گرفته تا بازنشستگان، گروه‌های سنی مختلف در طول روز به کتابخانه مراجعه می‌کنند.

شورای محلی این فضاهای عمومی را فراهم کرده است و به نظر می‌رسد پاسخ‌گویی نهادهای محلی به نیازهای مردم در اینجا به‌خوبی عمل می‌کند. برشمردن تمام فوایدی که این دو فضای عمومی و خدمات همراه آن‌ها برای شهروندان دارند، دشوار است. این امکانات از طریق فعالیت‌های گروهی، تعامل اجتماعی، مطالعه، یادگیری و پرداختن به سرگرمی‌ها و علایق شخصی، فرصت‌هایی برای رشد جسمی، ذهنی و عاطفی فراهم می‌کنند.

دسترسی به چنین فرصت‌هایی برای همهٔ مردم اهمیت دارد. این امکانات به افراد اجازه می‌دهند با یکدیگر تعامل مثبت داشته باشند، همکاری را بیاموزند و به شهروندانی فعال‌تر و مشارکت‌جوتر تبدیل شوند. در چنین شرایطی، تضاد میان فرصت‌هایی که یک جامعه می‌تواند برای شهروندانش فراهم کند و تصویری که پیمایش سال ۲۰۱۷ از دسترسی محدود جوانان پاکستان به امکانات عمومی ارائه می‌دهد، آشکار و تکان‌دهنده است.

فضاهای عمومی صرفاً مکان‌هایی برای گذران اوقات فراغت نیستند؛ آن‌ها می‌توانند فرصت‌های برابرتر برای یادگیری، فعالیت بدنی، ارتباط اجتماعی و مشارکت در زندگی جمعی ایجاد کنند. دسترسی به کتابخانه، پارک، زمین ورزشی و امکانات فرهنگی نباید تنها به توانایی مالی خانواده‌ها یا محل زندگی افراد وابسته باشد. تجربهٔ من در لندن نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری در این فضاها و نگهداری مناسب از آن‌ها چگونه می‌تواند بخشی از زندگی روزمرهٔ یک محله شود.

برای پاکستان نیز گسترش دسترسی به چنین امکاناتی می‌تواند به بهبود کیفیت زندگی جوانان و دیگر گروه‌های جامعه کمک کند. این هدف تنها با ساخت چند پارک یا کتابخانه محقق نمی‌شود؛ فضاهای عمومی باید در دسترس باشند، به‌درستی نگهداری شوند و متناسب با نیازهای واقعی مردم فعالیت کنند. همچنین، نهادهای محلی باید بتوانند به نیازهای محله‌ها پاسخ دهند و شرایطی فراهم کنند که مردم از این امکانات به‌طور مستمر بهره‌مند شوند.

لینک: https://www.dawn.com/news/2035862/public-good-and-spaces