اشاره:

تحولات اخیر در نظام آموزشی قزاقستان و الحاق رسمی این کشور به کنوانسیون توکیو، فصلی جدید در دیپلماسی علمی منطقه گشوده است که ضرورت بازنگری در راهبردهای جذب دانشجوی بین‌المللی در ایران را نیز بیش از پیش نمایان می‌سازد. بر اساس مصوبه اخیر مجلس سنای قزاقستان، این کشور با پیوستن به این معاهده بین‌المللی، فرآیند دشوار و زمان‌بر معادل‌سازی مدارک تحصیلی را با یک نظام شفاف و مبتنی بر دسترسی مستقیم به پایگاه‌های داده کشورهای حوزه آسیا-اقیانوسیه جایگزین کرده است. این اقدام اگرچه به معنای پذیرش خودکار مدارک نیست، اما با حذف بوروکراسی‌های سنتی و مکاتبات اداری میان وزارتخانه‌ها، مسیر اشتغال و ادامه تحصیل فارغ‌التحصیلان قزاقستانی را در کشورهایی همچون چین، ژاپن، کره جنوبی و استرالیا هموارتر می‌کند و جایگاه دانشگاه‌های این کشور را در بازارهای آموزشی جهانی ارتقا می‌بخشد.

در تحلیل تأثیر این تحول بر فضای علمی ایران، باید توجه کرد که ایجاد چنین بسترهای شفافی در کشورهای همسایه، رقابت برای جذب دانشجویان خارجی را وارد مرحله جدیدی کرده است. با وجود آنکه ایران در ماه‌های اخیر و در جریان سفرهای دیپلماتیک، اسناد همکاری متعددی را با قزاقستان به امضا رسانده، اما عدم حضور در پیمان‌های جمعی مشابه کنوانسیون توکیو می‌تواند به عنوان یک مانع ساختاری عمل کند. تسهیل تأیید مدارک، یکی از اصلی‌ترین مشوق‌ها برای دانشجویان بین‌المللی است؛ چرا که اطمینان از اعتبار مدرک پس از بازگشت به کشور مبدأ، ریسک سرمایه‌گذاری تحصیلی را به شدت کاهش می‌دهد. در صورت همگام‌سازی استانداردهای آموزشی ایران با این تحولات منطقه‌ای، دانشگاه‌های ایرانی به دلیل غنای علمی و هزینه‌های رقابتی، ظرفیت بالایی برای تبدیل شدن به قطب آموزشی منطقه خواهند داشت، هرچند تحقق این امر نیازمند غلبه بر چالش‌های ریشه‌داری همچون محدودیت‌های بانکی ناشی از تحریم‌ها، پیچیدگی‌های صدور ویزای تحصیلی و الزام به یادگیری زبان فارسی در تمامی رشته‌هاست.

برای بهره‌برداری حداکثری از این فضای نوین، راهبرد پیشنهادی باید بر سه محور اصلی استوار باشد. نخست، پیوستن به کنوانسیون‌های جهانی یونسکو جهت یکپارچه‌سازی نظام ارزشیابی مدارک؛ دوم، راه‌اندازی سامانه‌های دیجیتال مشترک برای استعلام آنی سوابق تحصیلی بین ایران و کشورهای آسیای مرکزی؛ و سوم، توسعه دوره‌های تخصصی دوزبانه که در کنار حفظ جایگاه زبان فارسی، جذابیت رقابتی دانشگاه‌های ایران را برای متقاضیان بین‌المللی حفظ کند. این رویکرد نه تنها به ارزآوری و تقویت بنیه اقتصادی دانشگاه‌ها منجر می‌شود، بلکه از طریق تربیت نسل جدیدی از نخبگان آشنا به فرهنگ ایرانی در کشورهایی همچون قزاقستان، ابزارهای دیپلماسی علمی ایران را در قلب آسیای مرکزی تقویت خواهد کرد.

تایید آسان‌تر مدرک تحصیلی برای شهروندان قزاقستان در چین، کره جنوبی و سایر کشورها

مجلس سنای قزاقستان قانونی را تصویب کرد که روند به رسمیت شناختن مدارک آموزش عالی را در کشورهای منطقه آسیا-اقیانوسیه تسهیل می‌کند. این اقدام به نوبه خود باید فرآیند ادامه تحصیل و اشتغال فارغ‌التحصیلان قزاقستانی را در خارج از کشور ساده‌تر کند.

چه اتفاقی افتاده است؟

موضوع اصلی این قانون، الحاق به «کنوانسیون توکیو» (مصوب ۲۶ نوامبر ۲۰۱۱) است. این کنوانسیون استانداردهای واحدی را برای ارزیابی و تایید مدارک تحصیلی در کشورهای منطقه آسیا-اقیانوسیه تعیین می‌کند.

مزایای اصلی این اقدام:

پیوستن قزاقستان به شبکه مراکز ملی اطلاعات آسیا-اقیانوسیه برای به رسمیت شناختن صلاحیت‌ها.

افزایش اعتماد بین‌المللی به سیستم آموزش عالی قزاقستان.

ایجاد بازارهای جدید برای صادرات خدمات آموزشی دانشگاه‌های داخلی.

افزایش تحرک (Mobility) دانشجویان و متخصصان و ادغام عمیق‌تر سیستم‌های آموزشی آسیای مرکزی در فضای بین‌المللی.

در عمل چه تغییری ایجاد می‌شود؟

«تالگات یشنکولوف» معاون وزیر علوم و آموزش عالی، توضیح داد که این کنوانسیون به معنای تایید «خودکار» مدارک نیست، اما فرآیند را به شدت سرعت می‌بخشد.

او در این باره گفت:

«تصویب این سند تایید خودکار نمی‌دهد، اما با ایجاد دسترسی مستقیم به پایگاه‌های داده کشورهای عضو، مراحل تایید را تسهیل می‌کند. با این کار، تمام مراحل استعلام و بررسی کوتاه‌تر خواهد شد.»

پیش از این، فارغ‌التحصیلان ناچار بودند روند طولانی معادل‌سازی (Nostrification) را طی کنند که شامل مکاتبات زمان‌بر با دانشگاه‌ها و وزارتخانه‌های کشورهای خارجی، بررسی مجوزها و اعتبارنامه‌ها بود. اکنون با دسترسی مستقیم به منابع اطلاعاتی رسمی، این مراحل بسیار سریع‌تر انجام می‌شود.

کدام کشورها شامل این طرح می‌شوند؟

منطقه آسیا-اقیانوسیه شامل کشورهای شرق، جنوب‌شرق و جنوب آسیا و کشورهای حوزه اقیانوس آرام است. در چارچوب کنوانسیون توکیو، این تسهیلات در کشورهای زیر (و سایر اعضا) اعمال خواهد شد:

شرق آسیا: چین، ژاپن، کره جنوبی.

جنوب‌شرق آسیا: سنگاپور، مالزی، اندونزی، تایلند، ویتنام، فیلیپین.

اقیانوسیه: استرالیا، نیوزیلند.

جنوب آسیا: هند، پاکستان.

آسیای مرکزی: کشورهای منطقه از جمله خود قزاقستان.

بررسی وضعیت توافقنامه‌های میان ایران و قزاقستان

۱. وضعیت توافقنامه‌های ایران و قزاقستان (۲۰۲۵-۲۰۲۶)

برخلاف قزاقستان که اخیراً به «کنوانسیون توکیو» (برای منطقه آسیا-اقیانوسیه) پیوسته، ایران هنوز عضو رسمی این پیمان خاص نیست، اما همکاری‌های دو کشور در قالب‌های دیگری در حال پیشرفت است:

اسناد همکاری دوجانبه (آذر ۱۴۰۴): در سفر اخیر ریاست‌جمهوری ایران به آستانه، ۱۴ سند همکاری امضا شد که بخش مهمی از آن به مبادلات فرهنگی، علمی و بهداشت و درمان اختصاص داشت. این اسناد بستر لازم برای «به‌رسمیت‌شناسی متقابل مدارک» را فراهم می‌کنند.

اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU): قزاقستان قانونی را برای تأیید خودکار مدارک علمی (PhD) در میان اعضای این اتحادیه تصویب کرده است. ایران اگرچه عضو کامل نیست، اما از طریق موافقت‌نامه‌های تجارت آزاد و همکاری‌های علمی منطقه‌ای، در تلاش است تا فرآیند معادل‌سازی مدارک را با کشورهای این حوزه (از جمله قزاقستان) تسهیل کند.

۲. تجزیه و تحلیل تأثیر بر جذب دانشجوی خارجی

تسهیل تأیید مدارک (مانند آنچه در کنوانسیون توکیو برای قزاقستان رخ داد) می‌تواند انقلابی در جذب دانشجو برای ایران ایجاد کند:

کاهش ریسک بازگشت: بزرگترین دغدغه دانشجوی خارجی، اعتبار مدرک پس از بازگشت به کشورش است. شفافیت در معادل‌سازی، «اعتبار برند» دانشگاه‌های ایران را در آسیای مرکزی افزایش می‌دهد.

افزایش درآمد ارزی: ایران هدف‌گذاری کرده تا سال ۲۰۲۶ تعداد دانشجویان بین‌المللی خود را به ۳۲۰ هزار نفر برساند. تسهیل اداری این فرآیند، مستقیماً به تحقق این هدف مالی کمک می‌کند.

دیپلماسی علمی: دانشجویانی که در ایران تحصیل می‌کنند، سفیران فرهنگی و تجاری ایران در کشورهای خود (از جمله قزاقستان و هند) خواهند بود.

۳. موانع پیش‌رو

روند جذب دانشجوی خارجی در ایران با چالش‌های جدی روبروست که تنها با تفاهم‌نامه حل نمی‌شوند:

۴. راهکارها و پیشنهادهای استراتژیک

برای بهره‌برداری از فرصت‌های جدید در منطقه، راهکارهای زیر پیشنهاد می‌شود:

عضویت در کنوانسیون‌های جهانی: پیوستن رسمی ایران به «کنوانسیون جهانی به رسمیت شناختن مدارک» (UNESCO 2019) برای هماهنگی با استانداردهای نوین بین‌المللی.

توسعه دوره‌های دوزبانه: ارائه رشته‌های استراتژیک (پزشکی، فنی، باستان‌شناسی) به زبان انگلیسی در کنار آموزش زبان فارسی به عنوان یک مهارت جانبی.

ایجاد درگاه دیجیتال مشترک: راه‌اندازی سامانه‌ای مشابه ENIC-KAZAKHSTAN برای استعلام آنی و دیجیتال مدارک بین ایران و کشورهای آسیای مرکزی جهت حذف بروکراسی کاغذی.

دیپلماسی در مقاطع تحصیلات تکمیلی: تمرکز بر جذب دانشجویان مقاطع دکتری از قزاقستان با توجه به تسهیلات جدیدی که این کشور برای پژوهشگران در نظر گرفته است.

نکته: با توجه به پروژه «اتاق ایران» در دانشکده تاریخ و تدوین لغت‌نامه فارسی-قزاقی در مرکز فرهنگی ایران در آلماتی، این تسهیلات قانونی می‌تواند به عنوان یک پیشران، تقاضا برای تبادل استاد و دانشجو در حوزه‌های ایران‌شناسی و تاریخ مشترک را به شدت افزایش دهد.

ارتقای تعاملات علمی و جذب نخبگان در پرتو تحولات نوین آموزشی آسیای مرکزی

در این بخش با هدف بررسی فرصت‌های برآمده از الحاق قزاقستان به «کنوانسیون توکیو»؛ به ارائه نقشه راهی اجرایی برای نهادهای آموزش عالی ایران در جهت تقویت دیپلماسی علمی و جذب هدفمند دانشجویان و پژوهشگران منطقه می پردازیم.

۱. تحلیل فضای نوین: رقابت در بستر استانداردسازی

الحاق قزاقستان به کنوانسیون توکیو (فوریه ۲۰۲۶)، توازن قوای علمی در منطقه را تغییر داده است. این اقدام با ایجاد «شفافیت در اعتبارسنجی»، دانشگاه‌های شرق آسیا و اقیانوسیه را به مقصد اول فارغ‌التحصیلان قزاقستانی تبدیل می‌کند. برای ایران، این تحول هم‌زمان یک چالش و یک فرصت است؛ چالش از این جهت که استانداردهای سخت‌گیرانه این کنوانسیون ممکن است دانشگاه‌های خارج از این پیمان را در اولویت دوم قرار دهد و فرصت از این جهت که ایران می‌تواند با همسان‌سازی بخشی از پروتکل‌های خود، از موج جدید «تحرک دانشجویی» در منطقه بهره‌برداری کند.

۲. راهکارهای اجرایی برای دانشگاه‌ها و نهادهای علمی

برای تبدیل شدن به یک قطب آموزشی رقابتی در این فضای جدید، اقدامات زیر در سطح اجرایی پیشنهاد می‌شود:

تأسیس کنسرسیوم مشترک اعتبارسنجی: پیشنهاد می‌گردد یک «کارگروه ویژه معادل‌سازی» بین وزارت علوم ایران و وزارت علم و آموزش عالی قزاقستان تشکیل شود تا پروتکل‌های کنوانسیون توکیو را در روابط دوجانبه بومی‌سازی کنند. این اقدام می‌تواند منجر به صدور گواهی‌های «تأییدیه پیش‌دستانه» برای رشته‌های استراتژیک شود.

دیجیتالی‌سازی فرآیند تأییدیه (Block-Chain Verification): یکی از موانع اصلی، بروکراسی کاغذی است. راه‌اندازی یک سامانه استعلام دیجیتال بر بستر فناوری‌های امن که به پایگاه‌های داده ملی قزاقستان متصل باشد، می‌تواند زمان معادل‌سازی مدارک را از چند ماه به چند روز کاهش دهد.

توسعه برنامه‌های «مدرک دوگانه» (Joint Degree): تعریف دوره‌های مشترک بین دانشگاه‌های برتر ایران (مانند دانشگاه تهران یا شهید بهشتی) و دانشگاه‌های ملی قزاقستان (مانند دانشگاه فارابی)، به گونه‌ای که بخشی از تحصیل در قزاقستان (کشور عضو کنوانسیون) انجام شود، می‌تواند اعتبار بین‌المللی مدارک ایرانی را در کل حوزه آسیا-اقیانوسیه تضمین کند.

۳. مدیریت موانع ساختاری و اقتصادی

با توجه به شرایط پیچیده منطقه‌ای در اوایل سال ۲۰۲۶، مدیریت موانع باید هوشمندانه صورت گیرد:

تسهیلات غیربانکی: برای مقابله با چالش‌های ارزی، استفاده از مدل‌های «تهاتر خدمات علمی» یا ایجاد صندوق‌های بورس تحصیلی مشترک با استفاده از منابع مالی پروژه‌های صنعتی دوجانبه پیشنهاد می‌شود.

انعطاف در ساختار زبانی: پیشنهاد می‌شود در مقاطع تحصیلات تکمیلی، پایان‌نامه‌ها و مقالات به زبان‌های بین‌المللی (انگلیسی/روسی) پذیرفته شوند، در حالی که آموزش زبان فارسی به عنوان یک «امتیاز علمی و فرهنگی» و نه یک سد اداری، در کنار دروس تخصصی ارائه گردد.

۴. چشم‌انداز: دیپلماسی علمی به مثابه قدرت نرم

تجربه نشان می‌دهد که پیوندهای علمی پایدارترین نوع روابط بین‌المللی هستند. حضور جدی ایران در پروژه‌هایی نظیر لغت‌نامه‌های تخصصی، اتاق‌های تاریخ مشترک و مراکز مطالعاتی از سوی مرکز فرهنگی ایران در آلماتی، زیرساخت لازم را برای جذب دانشجویانی فراهم می‌کند که نه تنها برای مدرک تحصیلی، بلکه برای دستیابی به دانش بومی و تخصصی ایران وارد کشور می‌شوند. این دانشجویان در آینده به عنوان مدیران و تصمیم‌گیرندگان کشور خود، بهترین مدافعان منافع مشترک و صلح منطقه‌ای خواهند بود.

آلماتی قزاقستان

منابع:

https://tengrinews.kz/tengri-institutions/kazahstantsam-stanet-prosche-podtverjdat-diplomyi-kitae-590343/

https://kz.kursiv.media/2026-01-15/chnv-kazahstanskie-diplomy-budut-priznavat-v-kitae-i-yuzhnoi-koree/

https://www.zakon.kz/obshestvo/6498322-v-kitae-yaponii-i-yuzhnoy-koree-nachnut-priznavat-kazakhstanskie-diplomy.html

https://forbes.kz/articles/diplomy-kazahstantsev-priznayut-v-kitae-yaponii-i-yuzhnoy-koree-cc1a0c

https://tengrinews.kz/newseducation/vyisshee-obrazovanie-tokaev-podpisal-novyiy-zakon-592003/