نگاهی به سنت پیاده‌روی اربعین در حومه بمبئی

در دهه‌های اخیر، آیین پیاده‌روی اربعین تنها به مسیر تاریخی نجف تا کربلا محدود نمانده، بلکه در بسیاری از کشورهای جهان به سنتی مذهبی و فرهنگی تبدیل شده است. جوامع شیعی در نقاط مختلف، با الهام از این حرکت تاریخی، راهپیمایی‌هایی نمادین برگزار می‌کنند که علاوه بر بزرگداشت اربعین حسینی، بیانگر هویت دینی، همبستگی اجتماعی و فرهنگ خدمت‌رسانی است.

در هند، شهر بمبئی یکی از مهم‌ترین مراکز برگزاری این آیین به شمار می‌رود. هر ساله هزاران نفر از شیعیان از مناطق مختلف این کلان‌شهر، به‌ویژه از حومه شرقی آن، در راهپیمایی اربعین شرکت می‌کنند و مسیر نسبتاً طولانی ممبرا تا جنوب بمبئی را به‌صورت پیاده طی می‌کنند. این مراسم، در کنار مجالس عزاداری و آیین‌های مذهبی، به یکی از شاخص‌ترین جلوه‌های فرهنگ عاشورایی در غرب هند تبدیل شده است.

آغاز مسیر؛ حرکت از ممبرا

راهپیمایی اربعین معمولاً از مِمبرا منطقه حومه شهر بمبئی در منطقه تانا آغاز می‌شود؛ منطقه‌ای که یکی از مهم‌ترین مراکز سکونت شیعیان در حومه بمبئی به شمار می‌آید. عزاداران پس از اقامه نماز و قرائت زیارت اربعین در مساجد و حسینیه‌های محلی، حرکت خود را آغاز می‌کنند. مسیر این راهپیمایی نزدیک به ۵۰ کیلومتر است و با الهام از پیاده‌روی تاریخی نجف تا کربلا، نمادی از وفاداری به آرمان‌های امام حسین (ع) و همراهی معنوی با کاروان کربلا به شمار می‌رود.

مسیر راهپیمایی؛ از حومه تا قلب بمبئی

حرکت کاروان با هماهنگی پلیس و مسئولان شهری انجام می‌شود و معمولاً از مسیرهای اصلی همچون بزرگراه قدیم بمبئی–پونه و بزرگراه ایسترن اکسپرس (Eastern Express Highway) عبور می‌کند. سپس عزاداران از مناطقی مانند کالوا، ویخرولی، گاتکوپار، کورلا، سیون، داراوی، لالباغ، بایکولا، بندی‌بازار و ماندوی می‌گذرند تا در نهایت به مراکز مذهبی جنوب بمبئی، از جمله حسینیه زینبیه و آرامستان تاریخی رحمت‌آباد، برسند.

عبور کاروان از محله‌های مختلف، جلوه‌ای از حضور آیین‌های عاشورایی در فضای عمومی شهر است و هر ساله توجه شهروندان و رهگذران را به خود جلب می‌کند.

موکب‌ها، فرهنگ خدمت در مسیر اربعین

یکی از ویژگی‌های برجسته این راهپیمایی، برپایی موکب‌های مردمی در طول مسیر است. خانواده‌ها، هیئت‌های مذهبی، مؤسسات خیریه و گروه‌های داوطلب با فراهم کردن امکانات مختلف، از عزاداران پذیرایی می‌کنند. این خدمات تنها به توزیع آب و غذا محدود نمی‌شود، بلکه شامل ارائه خدمات پزشکی اولیه، استراحتگاه‌های موقت، توزیع دارو، رسیدگی به سالمندان و کودکان و راهنمایی زائران نیز هست. در بسیاری از موکب‌ها، پزشکان و پرستاران داوطلب حضور دارند تا به افرادی که در اثر پیاده‌روی طولانی دچار خستگی یا مشکلات جسمی می‌شوند، کمک کنند.

فرهنگ «خدمت به زائر» که یکی از شاخصه‌های اصلی اربعین در عراق است، در بمبئی نیز به‌خوبی نهادینه شده و هر سال با مشارکت گسترده جوانان و خانواده‌ها گسترش می‌یابد.

نقش داوطلبان در برگزاری مراسم

برگزاری راهپیمایی با حضور صدها داوطلب امکان‌پذیر می‌شود. این افراد در قالب کمیته‌های مختلف فعالیت می‌کنند؛ از جمله کمیته‌های بهداشت و درمان، توزیع نذورات، انتظامات، هدایت مسیر و اطلاع‌رسانی. از ابتکارهای قابل توجه در سال‌های اخیر، تشکیل گروه‌های «جلوس پاک» است که مسئولیت پاکسازی مسیر، جمع‌آوری پسماندها و حفظ نظافت محیط را بر عهده دارند. این اقدام، علاوه بر جنبه زیست‌محیطی، بیانگر توجه برگزارکنندگان به مسئولیت اجتماعی و احترام به فضای شهری است.

مشارکت مردمی و هماهنگی اجتماعی

یکی از عوامل موفقیت این مراسم، همکاری نزدیک میان هیئت‌های مذهبی، مساجد، حسینیه‌ها، سازمان‌های مردم‌نهاد، نیروهای امدادی و پلیس شهری است. برنامه‌ریزی دقیق برای مسیر حرکت، کنترل ترافیک، تأمین امنیت و ارائه خدمات رفاهی، امکان برگزاری منظم این راهپیمایی را فراهم می‌کند.

همچنین بسیاری از علاقه‌مندان، چند هفته پیش از اربعین به‌عنوان خادم ثبت‌نام می‌کنند و در بخش‌های مختلف خدمات‌رسانی، از آماده‌سازی نذورات گرفته تا امدادرسانی و مدیریت موکب‌ها، مشارکت دارند.

پیوندی با اربعین جهانی

راهپیمایی ممبرا تا رحمت‌آباد تنها یک مراسم محلی نیست، بلکه بخشی از شبکه گسترده آیین‌های اربعین در جهان به شمار می‌رود. بسیاری از شرکت‌کنندگان این مراسم، در سال‌های مختلف توفیق حضور در پیاده‌روی نجف تا کربلا را نیز داشته‌اند و تجربه‌های خود را در برگزاری موکب‌ها و خدمات‌رسانی به زائران در بمبئی به کار می‌گیرند.

برخی مؤسسات مذهبی و خیریه بمبئی نیز هر سال گروه‌هایی از خادمان و زائران را برای خدمت در موکب‌های مسیر نجف تا کربلا اعزام می‌کنند و بدین ترتیب، میان جامعه شیعیان هند و بزرگ‌ترین اجتماع مذهبی جهان پیوندی مستمر برقرار می‌شود.

نتیجه‌گیری

پیاده‌روی اربعین در بمبئی، تنها بازآفرینی نمادین سفر نجف تا کربلا نیست، بلکه آیینی فرهنگی و اجتماعی است که ارزش‌هایی همچون ایثار، همدلی، خدمت، نظم اجتماعی و مشارکت مردمی را به نمایش می‌گذارد. این راهپیمایی نشان می‌دهد که فرهنگ عاشورا در هند، افزون بر بُعد دینی، نقشی مهم در تقویت سرمایه اجتماعی و انسجام جامعه شیعی ایفا می‌کند.

امروزه این آیین به یکی از جلوه‌های برجسته میراث فرهنگی زنده شیعیان بمبئی تبدیل شده است؛ میراثی که با مشارکت هزاران داوطلب، حضور خانواده‌ها، فعالیت موکب‌های مردمی و همکاری نهادهای شهری، هر سال با شکوه بیشتری برگزار می‌شود و پیام جهانی اربعین، یعنی عدالت، آزادگی، خدمت به انسان‌ها و همبستگی اجتماعی را در بزرگ‌ترین کلان‌شهر هند بازتاب می‌دهد.

منابع :

• Patrick Eisenlohr. Twelver Shia Muslims’ Right to the City: Public Performance, Media Practices, and Urban Atmospheres in Mumbai. Oxford University Press, 2023..
• Patrick Eisenlohr. The Urban Ritual: Ritual and Counter-Ritual During Muḥarram in Mumbai. Asian Ethnology..
• Iran Press News Agency. Arbaeen Mourning Rituals Held in India's Mumbai.
• The Times of India. Majlis, Processions Mark Muharram..
• The Times of India. Shias Mark 'Evening of the Oppressed' in Moharram with Piety and Remembrance.