علیگر و زبان و ادبیات فارسی

میراث نزدیک به یک‌ونیم قرن آموزش، پژوهش و پاسداری از فرهنگ فارسی در هند

در تاریخ فرهنگی شبه‌قارة هند، کمتر زبانی را می‌توان یافت که به اندازة زبان فارسی با تاریخ سیاسی، اجتماعی، علمی، ادبی و عرفانی این سرزمین درآمیخته باشد. فارسی برای چندین قرن تنها زبان شعر و ادب نبود؛ بلکه زبان حکومت و دیوان، تاریخ‌نگاری، مکاتبات سیاسی، دانش، فلسفه، تصوف و بخش بزرگی از فرهنگ مکتوب هند بود. هزاران نسخة خطی، فرمان، وقف‌نامه، تذکره، سفرنامه، کتاب تاریخی و اثر ادبی که امروز در کتابخانه‌ها، موزه‌ها و آرشیوهای هند نگهداری می‌شود، گواه حضور عمیق و گستردة این زبان در تمدن هند است. در میان مراکز علمی هند که در حفظ و گسترش این میراث نقش داشته‌اند، دانشگاه اسلامی علیگر جایگاهی ویژه دارد. Aligarh Muslim University این دانشگاه که از دل نهضت آموزشی و اصلاحی سر سید احمد خان پدید آمد، از همان سال‌های نخست شکل‌گیری خود به زبان و ادبیات فارسی توجه نشان داد. گروه فارسی دانشگاه اسلامی علیگر از قدیمی‌ترین بخش‌های دانشگاه است و پیشینة آن به سال ۱۸۷۷ میلادی، یعنی دورة کالج محمدن ـ انگلو اورینتال، بازمی‌گردد. به این ترتیب، تاریخ آموزش و پژوهش فارسی در علیگر تقریباً با تاریخ خود این نهاد آموزشی پیوند خورده است.

امروز نیز گروه فارسی علیگر نه تنها به آموزش زبان و ادبیات فارسی می‌پردازد، بلکه حوزه‌هایی همچون ادبیات فارسی هند، فرهنگ و تاریخ هند، زبان‌شناسی فارسی، فلسفة هندو ـ اسلامی، اخلاق، تصوف و مطالعات میان‌رشته‌ای را دربرمی‌گیرد. در کنار آن، «مؤسسة پژوهش‌های فارسی» دانشگاه نیز با رویکردی گسترده‌تر، فارسی را به عنوان یکی از مهم‌ترین زبان‌های منابع تاریخی و تمدنی هند مورد مطالعه قرار می‌دهد.

برای شناخت جایگاه فارسی در علیگر، نخست باید با زمینة تاریخی پیدایش نهضت علیگر آشنا شد. پس از تحولات سیاسی و اجتماعی سال ۱۸۵۷، سر سید احمد خان به این نتیجه رسید که جامعة مسلمان هند برای حضور فعال در جهان جدید، نیازمند آموزش نوین، علوم جدید و آشنایی با زبان انگلیسی است. او در کنار توجه به علوم جدید، هرگز اهمیت میراث علمی و ادبی هند و جهان اسلام را نادیده نگرفت. در سال‌های دهة ۱۸۶۰، فعالیت‌های علمی و ترجمه‌ای سر سید گسترش یافت. انجمن علمی علیگر با هدف ترجمه و انتقال آثار علمی جدید به زبان‌های هندی تأسیس شد و زمینه‌ای برای پیوند میان دانش جدید و میراث زبانی و فرهنگی جامعه فراهم کرد. تاریخ رسمی دانشگاه نیز تأکید می‌کند که تصمیم‌های استعماری برای کنار گذاشتن تدریجی فارسی از عرصة اداری و قضایی، نگرانی عمیقی در میان مسلمانان هند ایجاد کرده بود و سر سید در واکنش به شرایط جدید، بر فراگیری انگلیسی و علوم غربی تأکید می‌کرد.

در چنین فضایی، علیگر به تدریج به یکی از مهم‌ترین مراکز آموزش مدرن در هند تبدیل شد؛ اما این تحول به معنای کنار گذاشتن زبان‌های کلاسیک و میراث اسلامی و ایرانی نبود. برعکس، فارسی در کنار عربی و اردو همچنان بخشی مهم از فضای علمی و فرهنگی این مرکز باقی ماند.

آغاز رسمی آموزش فارسی در علیگر

ریشه‌های گروه فارسی دانشگاه اسلامی علیگر به کالج محمدن-انگلو اورینتال بازمی‌گردد. بر اساس تاریخ رسمی گروه فارسی، این گروه در سال ۱۸۷۷ میلادی و در نخستین دوره‌های فعالیت کالج شکل گرفت. بنابراین، سابقة آموزش فارسی در علیگر بیش از یک قرن و چهار دهه است. این نکته از نظر تاریخ آموزش فارسی در هند بسیار مهم است. در زمانی که زبان انگلیسی به سرعت جایگاه خود را در نظام آموزشی جدید پیدا می‌کرد، علیگر تلاش کرد میان آموزش مدرن و میراث کلاسیک نوعی توازن ایجاد کند. فارسی در این میان نه صرفاً یک زبان ادبی، بلکه وسیله‌ای برای شناخت تاریخ و تمدن هند، میراث اسلامی، فرهنگ ایرانی و ادبیات گستردة شبه‌قاره بود.

در سال ۱۹۲۰، کالج محمدن-انگلو اورینتال به دانشگاه اسلامی علیگر تبدیل شد و آموزش فارسی نیز در ساختار دانشگاهی جدید ادامه یافت. از آن زمان تاکنون، گروه فارسی یکی از بخش‌های مهم حوزة علوم انسانی دانشگاه بوده است.

فارسی؛ زبان مشترک دو حوزة تمدنی ایران و هند

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های مطالعات فارسی در علیگر، توجه به مفهوم هند و ایران و پیوندهای تاریخی این دو حوزة تمدنی است. فارسی طی قرن‌ها در هند چنان ریشه دواند که بخش مهمی از تاریخ هند را نمی‌توان بدون مراجعه به منابع فارسی به‌درستی مطالعه کرد. تاریخ‌های درباری، تذکره‌های ادبی، آثار صوفیه، سفرنامه‌ها، فرمان‌های حکومتی، اسناد اداری، آثار جغرافیایی، کتاب‌های پزشکی و علمی و حتی منابع مربوط به تجارت و روابط خارجی، همگی بخش‌هایی از این میراث را تشکیل می‌دهند. مؤسسة پژوهش‌های فارسی دانشگاه اسلامی علیگر در معرفی خود تأکید می‌کند که منابع فارسی اطلاعات گسترده‌ای دربارة تاریخ، جامعه، فرهنگ، هنر، معماری، شهرسازی، موسیقی، نقاشی، ارتش، حکومت، صنایع دستی، آداب و رسوم و روابط فرهنگی هند و ایران در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهند.

از این منظر، فارسی در علیگر تنها موضوع مطالعة ادبی نیست؛ بلکه یک زبان منبع برای شناخت تاریخ و تمدن هند است.

شهرت گروه فارسی علیگر تا حد زیادی مرهون دانشمندانی است که طی نسل‌های مختلف در این مرکز تدریس و پژوهش کرده‌اند. صفحة رسمی گروه فارسی از شخصیت‌هایی چون شبلی نعمانی، پروفسور هادی حسن، پروفسور ضیاء احمد بدایونی و پدم شری پروفسور نذیر احمد به عنوان شماری از چهره‌های برجسته‌ای که با این گروه همکاری داشته‌اند، نام می‌برد. حضور چنین دانشمندانی باعث شد گروه فارسی علیگر به تدریج از یک واحد آموزشی صرف فراتر رود و به مرکزی برای تحقیق، تصحیح متون، تاریخ ادبیات و مطالعات ایران‌شناسی و هندشناسی تبدیل شود.

• شبلی نعمانی؛ پیوند تاریخ، ادبیات و اندیشه

نام علامه شبلی نعمانی در تاریخ فرهنگی علیگر جایگاهی بسیار برجسته دارد. او از دانشمندانی بود که در حوزه‌های تاریخ اسلام، ادبیات فارسی و عربی، نقد ادبی و اندیشة اسلامی فعالیت کرد. حضور دانشمندانی مانند شبلی در محیط علیگر نشان‌دهندة ماهیت چندزبانه و چندرشته‌ای این مرکز بود؛ محیطی که در آن فارسی، عربی، اردو و انگلیسی در کنار یکدیگر به ابزارهای علمی و فرهنگی تبدیل شدند. آثار و تحقیقات این نسل از دانشمندان به ایجاد نوعی نگاه علمی‌تر به میراث ادبی و تاریخی کمک کرد؛ نگاهی که بعدها در مطالعات فارسی هند نیز ادامه یافت.

• پروفسور هادی حسن؛ دانشمندی میان علم و ادب

یکی از برجسته‌ترین شخصیت‌های تاریخ فارسی علیگر پروفسور سید هادی حسن است. زندگی علمی او نمونه‌ای کم‌نظیر از پیوند علوم جدید و مطالعات ادبی است. هادی حسن در آغاز فعالیت علمی خود در حوزة علوم طبیعی و گیاه‌شناسی تحصیل کرد و حتی در دانشگاه علیگر در این رشته فعالیت داشت؛ اما علاقة عمیق او به زبان و ادبیات فارسی موجب شد برای ادامهٔ تحصیلات عالی در این رشته به انگلستان برود و در مطالعات فارسی به درجة دکتری برسد. پس از بازگشت، به عنوان استاد و رئیس گروه فارسی دانشگاه اسلامی علیگر فعالیت کرد و از سال ۱۹۲۹ تا ۱۹۵۸ ریاست این گروه را بر عهده داشت. اهمیت هادی حسن تنها در تدریس فارسی خلاصه نمی‌شود. بر اساس اطلاعات رسمی دانشگاه، او در گسترش آموزش فارسی در دانشگاه‌های مختلف هند نیز نقش داشت و در ایجاد و تقویت بخش‌های فارسی در چند مرکز دانشگاهی مشارکت کرد. همچنین در تقویت روابط علمی و فرهنگی میان هند و ایران نقش داشت.

زندگی هادی حسن نشان می‌دهد که مطالعة فارسی در علیگر از همان ابتدا می‌توانست با حوزه‌های دیگر دانش ارتباط برقرار کند؛ از علوم طبیعی گرفته تا تاریخ، فرهنگ، سیاست و روابط بین‌الملل.

فارسی هندی؛ یکی از محورهای اصلی مطالعات علیگر

یکی از ویژگی‌های مهم مطالعات فارسی در علیگر، توجه ویژه به ادبیات فارسی هند است. فارسی هند تنها دنباله‌ای از ادبیات ایران نبود؛ بلکه در طول چند قرن، در محیط هند ویژگی‌های خاص خود را پیدا کرد. شاعران ایرانی مهاجر، شاعران هندی فارسی‌گو، دربارهای گوناگون، خانقاه‌ها، مراکز علمی و ادبی و ارتباط میان زبان‌های فارسی و هندی، فضایی پدید آوردند که امروز آن را می‌توان یکی از شاخه‌های مهم مطالعات ادبیات فارسی دانست.

از این رو، مطالعة شاعرانی چون امیرخسرو، فیضی، عرفی شیرازی، طالب آملی، کلیم کاشانی، بیدل دهلوی و شمار فراوانی از شاعران و نویسندگان فارسی‌گوی هند، برای شناخت تاریخ واقعی زبان فارسی ضروری است.

گروه فارسی علیگر در همین زمینه جایگاهی برجسته دارد؛ زیرا بخشی از تحقیقات آن به ادبیات هند و فارسی، ادبیات کلاسیک و معاصر و پیوندهای فرهنگی میان هند و ایران اختصاص دارد. برای نمونه، تخصص برخی استادان کنونی گروه شامل ادبیات کلاسیک فارسی، ادبیات فارسی هند، ادبیات فارسی معاصر، عروض و بلاغت و مطالعات اقبال است.

فارسی طی قرن‌ها با زبان‌های گوناگون هند، به‌ویژه اردو، تعامل داشته است. شمار فراوانی از واژگان فارسی وارد زبان اردو و دیگر زبان‌های شبه‌قاره شده و ساختار اداری، ادبی و فرهنگی هند نیز از حضور فارسی تأثیر پذیرفته است. در گروه فارسی علیگر، زبان‌شناسی فارسی و تأثیرات متقابل زبان‌ها نیز مورد توجه قرار گرفته است. یکی از حوزه‌های پژوهشی رسمی گروه و مؤسسهٔ پژوهش‌های فارسی، بررسی تأثیرات زبانی ایرانی بر هند در طول تاریخ است.

این مطالعات اهمیت فراوانی برای شناخت تاریخ زبان‌های هند دارد؛ زیرا بسیاری از واژه‌هایی که امروز در زبان‌های اردو، هندی و برخی زبان‌های دیگر شبه‌قاره طبیعی به نظر می‌رسند، بخشی از تاریخ پیچیدهٔ ارتباطات زبانی ایران و هند را در خود حفظ کرده‌اند.

فارسی و تصوف در علیگر

بخش مهمی از آثار صوفیان هند به فارسی نوشته شده است. تذکره‌ها، مکتوبات، رساله‌های عرفانی، مثنوی‌ها و شرح‌های مربوط به زندگی و تعالیم مشایخ، منابع ارزشمندی برای شناخت تاریخ اجتماعی و معنوی هند به شمار می‌روند. از همین رو، گروه فارسی علیگر در کنار ادبیات کلاسیک، به تصوف، اخلاق و فلسفهٔ هندو-اسلامی نیز توجه دارد. خود گروه در معرفی رسمی حوزه‌های آموزشی‌اش، فلسفهٔ هندو-اسلامی، اخلاق و تصوف را در کنار ادبیات فارسی، تاریخ و فرهنگ هند و زبان‌شناسی فارسی قرار داده است.

این رویکرد نشان می‌دهد که فارسی در علیگر به عنوان بخشی از یک منظومهٔ تمدنی مطالعه می‌شود، نه فقط به عنوان زبان شعر.

مؤسسة پژوهش‌های فارسی؛ گامی فراتر از ادبیات

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای معاصر دانشگاه اسلامی علیگر در حوزة مطالعات فارسی، تأسیس مؤسسة پژوهش‌های فارسی در سال ۲۰۰۶ میلادی است. این مؤسسه با توجه به اهمیت منابع فارسی برای شناخت تاریخ و تمدن هند تأسیس شد و هدف آن انجام پژوهش‌های گسترده و میان‌رشته‌ای در منابع فارسی است.

اهمیت این مؤسسه در این است که فارسی را صرفاً زبان ادبیات نمی‌داند. در برنامه‌های پژوهشی آن موضوعاتی مانند: تاریخ، جغرافیا، فلسفه، پزشکی سنتی، نجوم و احکام، تجارت و بازرگانی، زبان‌شناسی، روابط هند و ایران، تصوف، فرهنگ‌نویسی، هنرهای زیبا، سکه‌شناسی و دیگر حوزه‌های علمی و فرهنگی مورد توجه قرار گرفته است.

بنابراین می‌توان گفت که این مؤسسه یکی از نمونه‌های روشن رویکرد جدید به مطالعات فارسی در هند است؛ یعنی حرکت از «فارسی به عنوان ادبیات» به «فارسی به عنوان زبان تمدن و منبع تاریخی».

نسخه‌شناسی و تصحیح متون

هند یکی از بزرگ‌ترین گنجینه‌های نسخه‌های خطی فارسی جهان را در اختیار دارد. بسیاری از این آثار هنوز به‌طور کامل شناخته، فهرست‌نویسی یا تصحیح نشده‌اند. در این زمینه، علیگر اهمیت ویژه‌ای دارد. مؤسسهٔ پژوهش‌های فارسی دانشگاه پروژه‌های متعددی در زمینة تصحیح انتقادی متون انجام داده است. از جمله می‌توان به تصحیح آثاری مانند مناقب‌الاسرار، مکتوبات شاه پیر محمد لکهنوی، نزهة الارواح، برهان اود، تشریح الحروف و اقتباس الانوار اشاره کرد. برخی از این پروژه‌ها به صورت تصحیح انتقادی و برخی همراه با ترجمه منتشر شده‌اند. از نمونه‌های جدیدتر، رسالة صاحبیه منسوب به جهان‌آرا بیگم است که در سال ۲۰۲۴ به صورت تصحیح انتقادی و ترجمة اردو منتشر شده است. چنین فعالیت‌هایی برای پژوهشگران تاریخ هند، تاریخ تصوف، ادبیات فارسی و روابط ایران و هند اهمیت بسیار زیادی دارد؛ زیرا بخش مهمی از تاریخ فکری شبه‌قاره هنوز در همین نسخه‌های خطی نهفته است.

روابط ایران و هند؛ یکی از محورهای مهم پژوهش

فارسی در تاریخ هند یکی از مهم‌ترین ابزارهای ارتباط ایران و هند بوده است. سفیران، دانشمندان، شاعران، صوفیان، بازرگانان و سیاستمداران میان دو حوزة فرهنگی رفت‌وآمد داشته‌اند و زبان فارسی در بسیاری از این ارتباطات نقش واسطه را ایفا کرده است. در پژوهش‌های مؤسسة فارسی علیگر نیز موضوع نقش سفیران، رایزنان فرهنگی و روشنفکران ایرانی در گسترش روابط فرهنگی هند و ایران مورد مطالعه قرار گرفته است. همچنین آثاری دربارة روابط هند و ایران و تأثیرات فرهنگی میان دو سرزمین در برنامهٔ پژوهشی این مرکز قرار دارد.

این بخش از فعالیت‌های علیگر برای مطالعات ایران‌شناسی در هند اهمیت ویژه دارد؛ زیرا تاریخ روابط دو کشور تنها در اسناد سیاسی خلاصه نمی‌شود، بلکه در ادبیات، عرفان، زبان، هنر، معماری، موسیقی، فلسفه و علوم نیز بازتاب یافته است. گروه فارسی دانشگاه اسلامی علیگر همچنان به آموزش دانشگاهی فارسی در سطوح مختلف ادامه می‌دهد و برنامه‌های کارشناسی، تحصیلات تکمیلی و دکتری در ساختار آموزشی آن وجود دارد. صفحات رسمی دانشگاه همچنین برنامه‌های درسی جدید دوره‌های کارشناسی و کارشناسی ارشد را در سال ۲۰۲۶ منتشر کرده‌اند.

برنامة آموزشی گروه تنها بر حفظ و خواندن متون کلاسیک متمرکز نیست، بلکه حوزه‌هایی مانند ادبیات فارسی هند، زبان‌شناسی، ادبیات معاصر، تاریخ و فرهنگ هند و مطالعات میان‌رشته‌ای را نیز دربرمی‌گیرد. این رویکرد برای آیندة زبان فارسی بسیار مهم است؛ زیرا زبان فارسی در دانشگاه‌های امروزی باید هم میراث کلاسیک خود را حفظ کند و هم بتواند با روش‌های جدید پژوهش و نیازهای علمی معاصر ارتباط برقرار سازد.

استادان امروز؛ ادامه‌دهندگان یک سنت علمی

یکی از ویژگی‌های گروه فارسی علیگر استمرار نسل‌های علمی است. در میان استادان کنونی گروه، پژوهشگرانی در زمینه‌های مختلف فعالیت می‌کنند. برای نمونه، پروفسور S. M. Asad Ali Khurshid در حوزة ادبیات کلاسیک فارسی، ادبیات فارسی هند، ادبیات معاصر، بلاغت و عروض و مطالعات اقبال تخصص دارد و پیش‌تر ریاست گروه فارسی و مدیریت مؤسسة پژوهش‌های فارسی را نیز بر عهده داشته است. پروفسور Rana Khursheed نیز در حوزة ادبیات کلاسیک و ادبیات فارسی هند فعالیت دارد و سال‌ها در گروه فارسی علیگر تدریس و پژوهش کرده است.

همچنین دکتر محمد قمر عالم در حوزه‌هایی مانند ادبیات کلاسیک فارسی، تصوف هند و ایران و نسخه‌شناسی فعالیت دارد و در پژوهش‌های خود به تصحیح نسخه‌های خطی و روابط هند و ایران نیز پرداخته است. این تنوع تخصصی نشان می‌دهد که مطالعات فارسی در علیگر همچنان حوزه‌ای زنده و پویاست.

کتابخانه‌ها، نسخه‌های خطی و آیندة پژوهش

آیندة مطالعات فارسی در هند تا حد زیادی به شناسایی و بهره‌برداری علمی از منابع خطی و آرشیوی وابسته است. هزاران نسخة فارسی در کتابخانه‌ها و آرشیوهای هند وجود دارد که هنوز می‌توانند اطلاعات تازه‌ای دربارة تاریخ اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و فکری شبه‌قاره در اختیار پژوهشگران قرار دهند. علیگر به دلیل وجود گروه فارسی، مؤسسة پژوهش‌های فارسی، کتابخانة دانشگاه و ارتباط با دیگر مراکز علمی، ظرفیت بسیار مناسبی برای انجام چنین پژوهش‌هایی دارد.

از سوی دیگر، دیجیتالی شدن منابع و استفاده از فناوری‌های جدید می‌تواند امکان دسترسی پژوهشگران سراسر جهان به این میراث را افزایش دهد. در چنین شرایطی، وظیفهٔ مراکز علمی مانند علیگر تنها حفظ متون قدیمی نیست؛ بلکه باید آنها را شناسایی، فهرست‌نویسی، دیجیتال‌سازی، تصحیح، ترجمه و تحلیل کنند.

علیگر؛ پلی میان ایران و هند

اگر بخواهیم نقش تاریخی گروه فارسی علیگر را در یک جمله خلاصه کنیم، می‌توان گفت: علیگر یکی از پل‌های علمی و فرهنگی میان ایران و هند بوده و همچنان می‌تواند چنین نقشی را ایفا کند. در طول نزدیک به یک‌ونیم قرن، استادان و پژوهشگران این مرکز دربارة شاعران ایرانی و هندی، تاریخ ادبیات فارسی، تصوف، زبان‌شناسی، نسخه‌های خطی، روابط هند و ایران و فرهنگ اسلامی-هندی تحقیق کرده‌اند. امروز نیز این مأموریت ادامه دارد؛ اما در قالب روش‌های جدید دانشگاهی، پژوهش‌های میان‌رشته‌ای، همایش‌های بین‌المللی و پروژه‌های علمی.

داستان فارسی در علیگر، در حقیقت بخشی از داستان بزرگ‌تر فارسی در هند است؛ داستان زبانی که قرن‌ها در این سرزمین حضور داشت و در شکل‌گیری فرهنگ مکتوب، ادبیات، تاریخ‌نگاری، عرفان، سیاست و روابط فرهنگی نقش ایفا کرد.

گروه فارسی دانشگاه اسلامی علیگر که ریشه‌های آن به سال ۱۸۷۷ میلادی بازمی‌گردد، امروز میراث نزدیک به یک‌ونیم قرن آموزش و پژوهش را با خود حمل می‌کند. در این مسیر، شخصیت‌هایی چون شبلی نعمانی، هادی حسن، ضیاء احمد بدایونی و نذیر احمد و نسل‌های بعدی استادان و پژوهشگران، سهم مهمی در اعتلای مطالعات فارسی داشته‌اند. اما اهمیت علیگر تنها در گذشته نیست. تأسیس مؤسسة پژوهش‌های فارسی در سال ۲۰۰۶ و ادامة پروژه‌های تصحیح متون، مطالعات نسخه‌شناسی، تحقیقات مربوط به روابط هند و ایران و برگزاری همایش‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که این مرکز همچنان در جست‌وجوی افق‌های تازه برای مطالعات فارسی است. از این منظر، می‌توان گفت که فارسی در علیگر نه یک زبان تاریخیِ به‌جامانده از گذشته، بلکه یک حوزة زندة پژوهش و اندیشه است؛ حوزه‌ای که گذشتة ایران و هند را به پرسش‌های امروز پیوند می‌دهد. اگر روزگاری فارسی در هند زبان دیوان و دربار بود، امروز در علیگر به زبان پژوهش، دانشگاه، نسخه‌شناسی، تاریخ، ادبیات و گفت‌وگوی فرهنگی تبدیل شده است. و شاید زیباترین تعبیر برای توصیف جایگاه آن این باشد:

علیگر یکی از خانه‌های تاریخی زبان فارسی در هند است؛ خانه‌ای که درهای آن از گذشته به سوی آینده گشوده مانده است.

https://www.granthaalayahpublication.org/Arts-Journal/ShodhKosh/article/view/5401

https://www.amu.ac.in/institutes/institute-of-persian-research/home-page