خسرو باغ، شناخته ترین و مهمترین مجتمع مسکونی جامع پارسیان بمبئی
نویسنده: محمد علی ابوطالبی منصوری تفت
دانشجوی دکتری رشته زبان و ادبیات فارسی بخش فارسی - دانشگاه بمبئی
خسرو باغ (Cusrow Baug) یکی از شناخته‌شده‌ترین و مهمترین مجتمع‌های مسکونی جامعه پارسیان در جنوب بمبئی است که در کولابا کازوی (Colaba Causeway)، در منطقه کولابا، قرار دارد. این مجتمع نمونه‌ای برجسته از الگوی سکونت جمعی پارسیان در بمبئی در نیمه نخست قرن بیستم به شمار می‌رود و علاوه بر کارکرد مسکونی، مجموعه‌ای از فضاهای مذهبی، اجتماعی، ورزشی و خدماتی را در خود جای داده است. خسرو باغ در زمینی حدود ۸۴٬۰۰۰ یارد مربع، معادل تقریباً ۷۰٬۰۰۰ متر مربع ساخته شده و ظرفیت سکونت بیش از ۵۰۰ خانواده را دارد. نخستین ساختمان‌های مسکونی آن در سال ۱۹۳۴، پس از حدود دو سال عملیات ساختمانی، تکمیل شدند و برخی بلوک‌های بعدی، از جمله بلوک‌های S و T، در سال ۱۹۵۹ به مجموعه افزوده شدند. از این رو، روند شکل‌گیری کامل این مجتمع را می‌توان در فاصله سال‌های ۱۹۳۴ تا ۱۹۵۹ دنبال کرد.
پیدایش خسرو باغ با فعالیت‌های خیرخواهانه خاندان برجسته وادیا (Wadia) و به‌ویژه نوروزجی ن. وادیا و همسرش جربای وادیا ارتباط دارد. پس از درگذشت نوروزجی ن. وادیا، بخش قابل‌توجهی از دارایی او به همسرش جربای رسید. جربای وادیا از این سرمایه برای ایجاد چند مجتمع مسکونی برای جامعه پارسی و همچنین حمایت مالی از پارسیانی که توانایی تأمین هزینه مسکن نداشتند استفاده کرد. در نتیجه این فعالیت‌های خیریه، پنج مجموعه مسکونی معروف به «باغ» شکل گرفتند که به افتخار نوروزجی و اعضای خانواده وادیا نام‌گذاری شدند: خسرو باغ، نس باغ، رستم باغ، جر باغ و نوروز باغ. این پنج مجموعه در مجموع شامل حدود ۱۵۴۵ واحد مسکونی هستند.
خسرو باغ و دیگر باغ‌های وابسته به این مجموعه‌های خیریه، در چارچوب نهادهای مرتبط با صندوق‌های N. N. Wadia Trust و R. N. Wadia Trust اداره شده‌اند و هدف اصلی آنها تأمین مسکن برای اعضای جامعه پارسی بوده است. ویژگی مهم این نظام آن است که واحدهای مسکونی خسرو باغ اساساً برای اجاره در نظر گرفته شده‌اند و خرید و فروش آزادانه آنها مانند املاک معمول شهری امکان‌پذیر نیست.
طراحی خسرو باغ به کلود بتلی (Claude Batley)، معمار برجسته انگلیسی‌تبار فعال در بمبئی، نسبت داده می‌شود. بتلی از معماران تأثیرگذار در تحول معماری بمبئی در نیمه نخست قرن بیستم بود و در طراحی مجموعه‌های مسکونی و ساختمان‌های عمومی شهر نقش مهمی داشت. اهمیت معماری خسرو باغ تنها در ساختمان‌های مسکونی آن نیست، بلکه در نحوه سازمان‌دهی کل مجموعه نیز قابل مشاهده است. گزارش میراث معماری بمبئی این مجموعه را یک طرح مسکونی برنامه‌ریزی‌شده شامل ۱۷ ساختمان مسکونی، فضاهای باز گسترده و زمین‌های بازی معرفی می‌کند. ورودی اصلی دارای دروازه‌ای شاخص با طاق سنگی نیم‌دایره‌ای است و ساختمان‌ها در اطراف فضای باز و باغ مرکزی سازمان یافته‌اند.
در واقع، مفهوم «Baug» یا «باغ» در اینجا صرفاً به فضای سبز اشاره ندارد؛ بلکه به نوعی محیط مسکونی جمعی و نسبتاً خودکفا اشاره می‌کند. در طراحی خسرو باغ، فضاهای مسکونی در کنار امکانات مذهبی، اجتماعی، ورزشی و خدماتی قرار گرفته‌اند. همین ویژگی سبب شده است که خسرو باغ را بتوان نمونه‌ای مهم از شهرسازی اجتماعی و معماری مسکونی جامعه پارسی در بمبئی دانست.
بلوک‌های مسکونی خسرو باغ با حروف الفبا از A تا U نام‌گذاری شده‌اند، هرچند حروف I، L، N و O در این ترتیب وجود ندارند. در کنار واحدهای مسکونی، مجموعه دارای امکانات متعددی برای زندگی اجتماعی ساکنان بوده است؛ از جمله:
- مرکز رایانه؛
- سالن ورزشی؛
- باشگاه و امکانات ورزشی؛
- فضاهای بازی و فعالیت‌های اجتماعی؛
- امکانات آموزشی و برگزاری کلاس‌های دینی؛
- برنامه‌های اجتماعی و اعطای بورس تحصیلی.
Cusrow Baug United Sports and Welfare League نیز یکی از نهادهای مرتبط با فعالیت‌های ورزشی و اجتماعی این مجموعه است. این امکانات نشان می‌دهد که خسرو باغ از ابتدا تنها مجموعه‌ای برای تأمین سرپناه نبوده، بلکه با هدف ایجاد یک جامعه مسکونی منسجم طراحی شده است؛ جامعه‌ای که ساکنان آن می‌توانستند بخش مهمی از نیازهای اجتماعی، فرهنگی، مذهبی و ورزشی خود را در همان محیط برآورده کنند.
آتشکده ست نوسروانجی هیرجی کارانی
یکی از مهمترین بناهای مذهبی خسرو باغ، آتشکده ست نوسروانجی هیرجی کارانی (Seth Nusserwanji Hirji Karani Agiary) است. این آتشکده از نظر تاریخی اهمیت ویژه‌ای برای جامعه زرتشتی بمبئی دارد. آتش مقدس این آتشکده در ابتدا در ۱۶ مارس ۱۸۴۷ در منطقه نظام استریت، در حوالی نال بازار، برپا شد. این آتش بعدها برای مدتی به آتشکده سوداواتروالا منتقل شد و سرانجام در شب ۲۲ تا ۲۳ فوریه ۱۹۳۵ به خسرو باغ انتقال یافت. بنابراین، اگرچه ساختمان آتشکده در خسرو باغ به دهه ۱۹۳۰ مربوط است، تاریخ آتش مقدس آن به سال ۱۸۴۷ بازمی‌گردد.
آتشکده در زمینی حدود ۱۴۰۰ یارد مربع، معادل تقریباً ۱۲۰۰ متر مربع قرار دارد. انتقال این آتش مقدس به خسرو باغ موجب شد که این مجتمع علاوه بر یک مرکز مسکونی، به یکی از کانون‌های مهم مذهبی و اجتماعی جامعه زرتشتی بمبئی نیز تبدیل شود. در ۲۱ مارس ۱۹۵۹، غرفه ورزشی Sir Cusrow Wadia Pavilion در این مجموعه افتتاح شد و به فعالیت‌های ورزشی اختصاص یافت. وجود این فضا در کنار سالن ورزشی، باشگاه و زمین‌های بازی، نشان‌دهنده اهمیت فعالیت‌های بدنی و اجتماعی در ساختار زندگی جامعه پارسی ساکن خسرو باغ است.
همچنین فعالیت‌های اجتماعی و مذهبی در این مجموعه در طول دهه‌های بعد ادامه یافته است. آتشکده کارانی علاوه بر کارکرد عبادی، در برگزاری مراسم مذهبی، سخنرانی‌ها و گردهمایی‌های اجتماعی جامعه زرتشتی نقش داشته است. گزارش‌های مربوط به سالگردهای تأسیس آتشکده نیز نشان می‌دهد که این مکان همچنان یکی از مراکز فعال جامعه زرتشتی بمبئی محسوب می‌شود.
خسرو باغ را می‌توان فراتر از یک مجتمع مسکونی، بخشی از میراث اجتماعی، معماری و فرهنگی پارسیان بمبئی دانست. این مجموعه نمونه‌ای از شیوه‌ای است که جامعه پارسی، با استفاده از سرمایه‌های خیریه و شبکه‌های خانوادگی و اجتماعی، برای تأمین مسکن، حفظ انسجام اجتماعی و فراهم‌کردن امکانات فرهنگی و مذهبی برای اعضای خود اقدام کرده است. از نظر معماری نیز خسرو باغ اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا فضای مسکونی، باغ، فضاهای عمومی، امکانات ورزشی و آتشکده را در یک طرح نسبتاً یکپارچه گرد هم آورده است. گزارش‌های مربوط به میراث معماری بمبئی نیز خسرو باغ را یک نمونه ارزشمند از مجموعه‌های مسکونی برنامه‌ریزی‌شده شهر معرفی می‌کنند. از این منظر، خسرو باغ را می‌توان نمونه‌ای روشن از پیوند معماری، خیرخواهی اجتماعی، هویت جمعی و زندگی مذهبی پارسیان در بمبئی دانست. استمرار حضور این مجموعه در قلب کولابای امروزی نیز نشان می‌دهد که «باغ»های پارسی تنها بخشی از تاریخ مسکن شهر نیستند، بلکه همچنان بخشی از میراث زنده فرهنگی بمبئی به شمار می‌روند.
مجتمع مسکونی خسرو باغ دارای تارنمای رسمی به آدرس https://cusrowbaug.com/?utm_source=chatgpt.com میباشد، که علاقمندان می توانند جهت بهره برداری و استفاده از آن استفاده کنند.
نظر شما