کالج ویلسون بمبئی؛ تاریخ، معماری و تداوم یک نهاد آموزشی
نویسنده: محمد علی ابوطالبی منصوری
دانشجوی دکتر دانشگاه بمبئی و پژوهشگر
در میان مؤسسات آموزشی قدیمی بمبئی، کالج ویلسون (Wilson College) جایگاهی ممتاز دارد. این مؤسسه که ریشه‌های آن به سال ۱۸۳۲ بازمی‌گردد، از نهادهای آموزشی بسیار قدیمی هند به شمار می‌رود و تأسیس آن ۲۵ سال پیش از ایجاد دانشگاه بمبئی در سال ۱۸۵۷ صورت گرفت. با وجود این قدمت، اهمیت کالج ویلسون تنها در سابقه تاریخی آن خلاصه نمی‌شود؛ این کالج در طول نزدیک به دو قرن، مجموعه‌ای از سنت‌های آموزشی، علمی، فرهنگی، اجتماعی و ورزشی را در خود پرورش داده است و ساختمان تاریخی آن نیز به یکی از نشانه‌های معماری آموزشی بمبئی تبدیل شده است. امروزه کالج ویلسون همچنان در Girgaon Chowpatty قرار دارد و وب‌سایت رسمی آن این مؤسسه را نهادی می‌داند که میراث تاریخی خود را با آموزش معاصر پیوند داده است. کالج در سال ۲۰۲۱ وضعیت خودمختاری دریافت کرد، اما همچنان در ارتباط با دانشگاه بمبئی قرار دارد.
تاریخ کالج ویلسون را باید از تاریخ نخستین مؤسسات آموزشی جان ویلسون آغاز کرد. در سال ۱۸۳۲، مؤسسه‌ای که در آمبرولی در منطقه Girgaum فعالیت خود را آغاز کرده بود، به عنوان پیش‌درآمد مستقیم کالج کنونی شناخته شد. این مؤسسه در سال‌های بعد چند بار از نظر نام و محل تغییر کرد و سرانجام به Wilson School شهرت یافت. بخش دانشگاهی این مجموعه نیز در سال ۱۸۳۶ شکل گرفت. این تحول بسیار مهم است؛ زیرا کالج ویلسون از ابتدا یک ساختمان یا یک مرکز آموزش عالی منفرد نبود، بلکه نتیجه یک فرایند تدریجی نهادسازی آموزشی بود. مدرسه، آموزش دختران، آموزش زبان‌های محلی و سپس آموزش دانشگاهی، مراحل مختلفی بودند که در نهایت به ایجاد کالج انجامیدند. از این رو، در مطالعه تاریخی ویلسون بهتر است میان «تأسیس مؤسسه در ۱۸۳۲» و «شکل‌گیری بخش دانشگاهی در ۱۸۳۶» تمایز قائل شویم.
- وابستگی به دانشگاه بمبئی و ورود به آموزش عالی
یکی از نقاط عطف تاریخ کالج، ۱۴ دسامبر ۱۸۶۱ بود. در این تاریخ، بخش دانشگاهی مؤسسه ویلسون با عنوان Free General Assembly’s Institution به نخستین مؤسسه خصوصی و غیردولتی‌ای تبدیل شد که به دانشگاه بمبئی وابسته شد. این تحول از منظر تاریخ آموزش عالی هند اهمیت خاصی دارد. دانشگاه بمبئی در سال ۱۸۵۷ تأسیس شده بود و وابستگی مؤسسه ویلسون در سال ۱۸۶۱، آن را در نخستین نسل نهادهای آموزش عالی هندِ مرتبط با این دانشگاه قرار داد. به همین دلیل، کالج ویلسون را می‌توان نه فقط یک کالج قدیمی، بلکه یکی از مؤسسات مهم در مرحله شکل‌گیری آموزش عالی مدرن در بمبئی دانست.
در طول تاریخ خود نیز ارتباط این کالج با دانشگاه بمبئی بسیار نزدیک بوده است. در اسناد رسمی کالج اشاره شده که سه نفر از چهار رئیس نخست کالج بعدها به مقام معاون دانشگاه بمبئی رسیدند؛ موضوعی که بیانگر جایگاه علمی و مدیریتی این مؤسسه در شبکه آموزش عالی شهر است. ساختمان کنونی کالج ویلسون در زمانی ساخته شد که مؤسسه به توسعه و فضای آموزشی گسترده‌تری نیاز داشت. بر اساس Bombay City Gazetteer، در دهه ۱۸۸۰ تلاش‌هایی برای جمع‌آوری منابع مالی در اسکاتلند صورت گرفت. دکتر دوگالد مکیچان در سال ۱۸۸۲ این مسئولیت را بر عهده گرفت و حدود ۶۰۰۰ پوند جمع‌آوری کرد. دولت بمبئی نیز مبلغ ۸۷٬۰۰۰ روپیه برای ساختمان اختصاص داد و زمین واقع در چوپاتی را در اختیار کالج قرار داد. سنگ بنای ساختمان در ۱۰ مارس ۱۸۸۵ گذاشته شد و بنا در ۱۴ مارس ۱۸۸۹ افتتاح شد. بنابراین ساختمان کنونی نتیجه همکاری چند گروه بود: مدیریت کالج، حامیان مالی در بریتانیا، دولت بمبئی و کمک‌های افراد و حامیان محلی. معمار بنا جان آدامز (John Adams) بود و ساختمان در سبک Domestic Victorian Gothic یا گوتیک ویکتوریایی بومی طراحی شد. این بنا امروزه در فهرست سازه‌های میراثی درجه III بمبئی قرار دارد.
- معماری؛ پیوند زیبایی و کارکرد
یکی از ارزش‌های اصلی کالج ویلسون، معماری آن است. ساختمان صرفاً برای ایجاد فضایی برای کلاس‌ها ساخته نشده بود؛ بلکه طراحی آن با شرایط اقلیمی بمبئی و الزامات یک مرکز آموزشی بزرگ هماهنگ شده بود. از ویژگی‌های برجسته بنا، ایوان‌های عمیق در جبهه غربی است که رو به دریا و Girgaum Chowpatty قرار دارند. این ایوان‌ها میان کلاس‌های درس و فضای بیرونی نقش حائل ایجاد می‌کنند و در برابر بارش شدید باران و تابش مستقیم خورشید نیز حفاظت فراهم می‌سازند. کلاس‌های بزرگ طبقه اول دارای خرپاهای چوب ساج هستند. سقف‌های پوشیده از کاشی‌های منگلور نیز از عناصر برجسته معماری ساختمان به شمار می‌آیند.
در طبقه همکف، ایوان قوسی با طاق‌های ماسه‌سنگی قطعه‌ای از عناصر قابل توجه بناست. استفاده از ایوان در چنین ساختمانی علاوه بر ارزش زیبایی‌شناختی، پاسخ مستقیم به شرایط آب‌وهوایی ساحلی بمبئی بود. ارزش معماری ویلسون فقط در نمای خارجی آن نیست. بخش مهمی از شخصیت ساختمان در جزئیات داخلی حفظ شده است. در کف ایوان‌ها از کاشی‌های Minton استفاده شده و فضای پلکان اصلی با کاشی‌کاری موزاییکی و نقوش گل‌دار تزئین شده است. همچنین کاشی‌های قرمز تراکوتا در طبقات بالا از ویژگی‌های متمایز ساختمان هستند. بسیاری از درها و پنجره‌های اصلی چوبی بنا نیز همچنان حفظ شده‌اند. لابی ورودی و پلکان بزرگ چوبی از دیگر عناصر مهم ساختمان هستند. طرح پنل‌های چندپره و دایره‌ای در نرده‌های پلکان از ویژگی‌هایی است که در آثار جان آدامز نیز مشاهده می‌شود. این مجموعه عناصر نشان می‌دهد که معماری کالج ویلسون در کنار کارکرد آموزشی، از ابتدا حامل نوعی بیان معماری و فرهنگی نیز بوده است.
یکی از فضاهای مهم ساختمان، Assembly Hall یا سالن اجتماعات است. این سالن دارای دو سطح بالکن است و طراحی آن امکان برگزاری مراسم و برنامه‌های بزرگ را فراهم می‌کرد. بالکن چوب ساج با براکت‌های تزئینی از دیگر عناصر چشمگیر آن است. همچنین یک پنجره شیشه‌رنگی چندپره با نشان کالج در این فضا قرار دارد. نمازخانه (Chapel) نیز در بخش شمال‌غربی مجموعه واقع شده است. در طول فعالیت کالج، این فضا تنها جنبه مذهبی نداشته، بلکه بخشی از زندگی نهادی و سنت‌های تاریخی ویلسون را تشکیل داده است. در دوره معاصر نیز کالج گزارش می‌کند که مراسم کوتاه نیایشی صبح و بعدازظهر در آن برگزار می‌شود و حضور دانشجویان در این مراسم اختیاری است.
یکی از مهم‌ترین بخش‌های کالج ویلسون، کتابخانه آن است. کتابخانه از سال ۱۸۳۲ شکل گرفته و کالج آن را یکی از کتابخانه‌های قدیمی مؤسسات آموزشی هند معرفی می‌کند. بر اساس اطلاعات فعلی کالج، مجموعه کتابخانه تقریباً ۷۳٬۰۰۰ جلد کتاب و نشریه دارد و بخشی از منابع آن به قرن هجدهم بازمی‌گردد. فرایند دیجیتالی‌سازی کتاب‌ها و اسناد قدیمی نیز در این مجموعه دنبال شده است. اهمیت کتابخانه تنها در تعداد منابع نیست. در آن مجموعه‌هایی با ارزش تاریخی و عتیقه نیز نگهداری می‌شود. در گزارش اعتباربخشی کالج، کتابخانه همچنین به عنوان محل نگهداری نسخه‌های قدیمی نشریه The Wilsonian، پایان‌نامه‌ها، نقشه‌ها، رسانه‌های دیداری و شنیداری و دیگر اسناد نهادی معرفی شده است. برای پژوهش تاریخی بمبئی، همین جنبه بسیار مهم است؛ زیرا کتابخانه کالج را می‌توان نه فقط محل مطالعه دانشجویان، بلکه نوعی مخزن حافظه نهادی و آموزشی شهر دانست.
جالب‌تر آنکه کتابخانه در حال حاضر با Parasika Project وابسته به کتابخانه انجمن آسیایی بمبئی نیز همکاری دارد و در تهیه فهرست حاشیه‌نویسی‌شده آثار مرتبط با زرتشتیان و جامعه پارسی مشارکت می‌کند. این موضوع برای پژوهش‌های مرتبط با تاریخ پارسیان بمبئی اهمیت ویژه‌ای دارد. از مهم‌ترین میراث‌های مکتوب کالج، نشریه سالانه The Wilsonian است. این نشریه از سال ۱۹۰۹ به صورت سالانه منتشر می‌شود و در طول تاریخ خود به ثبت رویدادهای کالج، موفقیت‌های دانشجویان و آثار ادبی و فکری آنان پرداخته است. نسخه‌های این مجله در کتابخانه کالج نیز نگهداری می‌شود. این نشریه از این نظر اهمیت ویژه‌ای دارد که تاریخ کالج را فقط از طریق اسناد اداری ثبت نمی‌کند، بلکه تجربه دانشجویان را نیز حفظ کرده است: شعر، مقاله، داستان، گزارش، خاطرات و فعالیت‌های فرهنگی. به همین دلیل، برای پژوهشگر تاریخ اجتماعی بمبئی، این نشریه می‌تواند منبعی ارزشمند برای مطالعه تغییرات نسل‌های دانشجویی در قرن بیستم و بیست‌ویکم باشد.کالج ویلسون در طول تاریخ خود از یک مؤسسه آموزشی محدود به کلاس درس فراتر رفته است. فعالیت‌های دانشجویی در قالب انجمن‌های فرهنگی، علمی، سیاسی، ورزشی و اجتماعی شکل گرفته‌اند.
امروزه نیز کالج برنامه‌ها و جشنواره‌های مختلفی دارد. در میان آنها می‌توان به جشنواره‌های فرهنگی و میان‌دانشگاهی مانند Rainbow، Adorea و Backslash اشاره کرد. کالج همچنین The Wilsonian را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین بسترهای انتشار آثار دانشجویان معرفی می‌کند. این فعالیت‌ها نشان می‌دهند که مفهوم «آموزش» در سنت ویلسون تنها انتقال مطالب درسی نبوده، بلکه پرورش شخصیت، خلاقیت، مشارکت اجتماعی و تجربه جمعی دانشگاهی نیز بخشی از آن بوده است.
ورزش نیز بخش مهمی از میراث نهادی ویلسون است. کالج یکی از معدود مؤسسات قدیمی بمبئی است که Gymkhana مستقل خود را دارد. این مجموعه در ۱۷ مارس ۱۹۱۰ به ابتکار دکتر دوگالد مکیچان شکل گرفت و در Marine Drive قرار داشت. در سال‌های نخست، زمین تنیس و کریکت در آن ایجاد شد. پاویون جدید Gymkhana نیز در ۲۰ دسامبر ۱۹۱۶ افتتاح شد. ورزش‌های ارائه‌شده در طول تاریخ شامل فوتبال، کریکت، هاکی، راگبی، بدمینتون، بوکس، ژیمناستیک، دوومیدانی، تنیس روی میز، شطرنج و رشته‌های دیگر بوده است. این مجموعه در تربیت ورزشکارانی در سطوح ایالتی، ملی و بین‌المللی نیز نقش داشته است. بنابراین Gymkhana را نیز می‌توان بخشی از تاریخ اجتماعی کالج دانست، نه صرفاً یک امکان رفاهی.
- کالج به مثابه یک نهاد اجتماعی
یکی از ویژگی‌های مهم ویلسون، تداوم حضور گروه‌های مختلف اجتماعی در آن است. کالج خود را یک Christian Minority Institution معرفی می‌کند و تحت مدیریت John Wilson Education Society و در ارتباط نزدیک با Church of North India قرار دارد؛ اما هم‌زمان تأکید می‌کند که امکانات و خدمات آن به دیگر جوامع نیز ارائه می‌شود و دانشجویان آن از گروه‌های قومی، مذهبی و اجتماعی گوناگون هند و حتی خارج از کشور هستند. این ویژگی در فهم تاریخ ویلسون بسیار مهم است. هویت مسیحی کالج بخشی از تاریخ آن است، اما حیات اجتماعی آن در طول زمان محدود به یک جامعه واحد باقی نمانده است. از این منظر، ویلسون را می‌توان نمونه‌ای از نهادهای آموزشی بمبئی دانست که در فضای چندفرهنگی شهر شکل گرفتند و در گذر زمان، مخاطبان گسترده‌تری پیدا کردند.
- جایگاه کالج در دوران معاصر
کالج ویلسون در سال‌های اخیر نیز تلاش کرده است میان میراث تاریخی و نیازهای آموزش معاصر تعادل برقرار کند. در سال ۲۰۲۱، دانشگاه Grants Commission وضعیت خودمختاری کالج را تأیید کرد. گزارش‌های رسمی و رسانه‌ای این وضعیت را از نقاط عطف جدید تاریخ مؤسسه دانسته‌اند. در نتیجه، کالج امروز از یک سو همچنان با تاریخ ۱۸۳۲ خود شناخته می‌شود و از سوی دیگر، برنامه‌های آموزشی و فعالیت‌های معاصر را دنبال می‌کند. وب‌سایت کنونی کالج نیز بر پیوند میان میراث، یادگیری، آموزش جامع و آماده‌سازی دانشجویان برای جهان معاصر تأکید دارد. این تداوم تاریخی شاید مهم‌ترین ویژگی ویلسون باشد: مؤسسه‌ای که در قرن نوزدهم ایجاد شد، اما توانسته است در ساختار آموزش عالی قرن بیست‌ویکم نیز باقی بماند.
کالج ویلسون را نمی‌توان تنها با عنوان «یکی از قدیمی‌ترین کالج‌های هند» معرفی کرد. اهمیت واقعی آن در تداوم تاریخی یک نهاد آموزشی در طول نزدیک به دو قرن نهفته است. ریشه‌های آن در مدرسه آمبرولی دهه ۱۸۳۰ قرار دارد؛ بخش دانشگاهی آن در ۱۸۳۶ شکل گرفت؛ در ۱۸۶۱ به دانشگاه بمبئی وابسته شد؛ ساختمان تاریخی آن در ۱۸۸۹ در چوپاتی افتتاح گردید؛ کتابخانه و نشریه آن حافظه علمی و دانشجویی نسل‌های متعدد را حفظ کردند؛ Gymkhana و انجمن‌های دانشجویی دامنه فعالیت کالج را به عرصه اجتماعی و ورزشی گسترش دادند؛ و در سال ۲۰۲۱ مؤسسه وارد مرحله جدیدی از استقلال دانشگاهی شد.
از این منظر، کالج ویلسون یک ساختمان، یک کالج و حتی صرفاً یک نهاد آموزشی نیست؛ بلکه بخشی از حافظه تاریخی بمبئی است. ساختمان ۱۸۸۹ آن، کتابخانه، نشریات، انجمن‌ها، ورزش، فارغ‌التحصیلان و سنت آموزشی آن همگی لایه‌هایی از یک میراث واحد را تشکیل می‌دهند. به همین دلیل، مطالعه ویلسون می‌تواند از معرفی یک مؤسسه فراتر رود و به مطالعه تحول آموزش، جامعه و فرهنگ شهری بمبئی از قرن نوزدهم تا امروز تبدیل شود.
آدرس رسمی تارنمای این دانشکده جهت استفاده در ذیل ذکر شده است:
نظر شما