دانشکده ویلسون کالج: بمبئی قدیم، آموزش و حافظه شهری

نویسنده: محمد علی ابوطالبی منصوری

پژوهشگر 

در مطالعه تاریخ بمبئی، برخی بناها و مؤسسات آموزشی را نمی‌توان صرفاً بر اساس کارکرد امروزی‌شان شناخت. این نهادها در طول زمان به بخشی از حافظه اجتماعی و هویت شهری بمبئی تبدیل شده‌اند. کالج ویلسون یکی از برجسته‌ترین نمونه‌هاست. این کالج که ریشه‌های آن به سال ۱۸۳۲ بازمی‌گردد، در منطقه تاریخی Girgaum و در مجاورت Girgaon Chowpatty شکل گرفت و در طول نزدیک به دو قرن، نه تنها به آموزش دانشجویان، بلکه به حیات فرهنگی، اجتماعی، علمی و حتی سیاسی شهر پیوند خورد. اسناد رسمی میراث شهری بمبئی نیز ویلسون را در شمار مؤسسات مهم تاریخی این بخش از شهر قرار می‌دهند. از این منظر، اهمیت کالج ویلسون برای مطالعه «بمبئی قدیم» در این است که تاریخ آن را می‌توان همچون یک پنجره برای مشاهده تحول جامعه شهری بمبئی در نظر گرفت: از دوره نخستین گسترش آموزش نوین در قرن نوزدهم، تا شکل‌گیری آموزش عالی، رشد جنبش‌های اجتماعی و ملی، ظهور نسل‌های جدید روشنفکران و سرانجام تبدیل میراث تاریخی به بخشی از هویت معاصر شهر.

یکی از دلایل اهمیت کالج، محل استقرار آن است. کالج در Girgaum، روبه‌روی Girgaon Chowpatty، قرار دارد؛ منطقه‌ای که در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم یکی از بخش‌های مهم توسعه شهری بمبئی بود. در همین حوزه، مجموعه‌ای از فضاهای آموزشی، مذهبی، مسکونی، تجاری و فرهنگی در کنار یکدیگر شکل گرفتند. اسناد Mumbai Legacy Project متعلق به Municipal Corporation of Greater Mumbai، کالج ویلسون را در بستر تاریخی D Ward و در میان مجموعه‌ای از فضاهای عمومی و مؤسسات تاریخی منطقه قرار می‌دهد. در این اسناد همچنین به این نکته اشاره شده که توسعه این محلات با ایجاد فضاها و نهادهایی همراه بود که نیازهای اجتماعی و فرهنگی جمعیت رو به رشد شهر را پاسخ می‌دادند. از این نظر، محل کالج تصادفی نبود. ویلسون در یکی از نقاطی قرار گرفت که بعدها به بخشی از سیمای شناخته‌شده بمبئی قدیم تبدیل شد؛ جایی که ساختمان‌های تاریخی، کلیساها، مدارس، بازارها، خانه‌های قدیمی و مؤسسات آموزشی در یک فضای شهری نسبتاً فشرده در کنار هم قرار داشتند. حضور ویلسون در این منطقه پیش از ساخت ساختمان کنونی کالج آغاز شده بود. فعالیت آموزشی جان ویلسون و مارگارت ویلسون در Ambroli House در Girgaum آغاز شد و مدرسه دخترانه‌ای که مارگارت در سال ۱۸۲۹ تأسیس کرد، یکی از نخستین حلقه‌های این شبکه آموزشی بود. بعدها مدرسه انگلیسی آمبرولی و بخش دانشگاهی مؤسسه به وجود آمدند. این نکته از منظر تاریخ شهری مهم است، زیرا ویلسون در یک فضای خالی و بی‌ارتباط با جامعه محلی فعالیت خود را آغاز نکرد. برعکس، نخستین فعالیت‌های او در دل یکی از محلات قدیمی شهر و در تماس مستقیم با ساکنان آن شکل گرفت. مقاله تاریخی Indian Express درباره Ambroli Church نیز اشاره می‌کند که Ambroli House محل اولیه فعالیت‌های جان ویلسون بود و ایده ایجاد Wilson High School و Wilson College از همین فضا آغاز شد. بنابراین، برای فهم کالج ویلسون باید آن را بخشی از یک شبکه آموزشی و اجتماعی محلی دانست، نه نهادی جداافتاده از جامعه شهری. یکی از ویژگی‌های اساسی بمبئی در قرن نوزدهم، تنوع جمعیتی و فرهنگی آن بود. شهر محل زندگی گروه‌های مختلف مذهبی، زبانی و اجتماعی بود و این ویژگی در مؤسسات آموزشی نیز بازتاب می‌یافت. کالج ویلسون از نظر سازمانی یک نهاد متعلق به اقلیت مسیحی است و ارتباط تاریخی نزدیکی با Church of North India دارد. با این حال، خود کالج تصریح می‌کند که خدمات و امکاناتش به دیگر جوامع نیز ارائه شده و دانشجویان آن از گروه‌های قومی، مذهبی و اجتماعی گوناگون هند و خارج از هند بوده‌اند. از این رو، نباید تاریخ ویلسون را فقط به عنوان تاریخ یک مؤسسه مسیحی مطالعه کرد. هویت مسیحی آن بخشی از تاریخ نهادی آن است، اما حیات واقعی کالج در طول زمان در محیط چندفرهنگی بمبئی شکل گرفته است. همین ویژگی، ویلسون را به نمونه‌ای جالب برای مطالعه روابط میان آموزش، مذهب و جامعه در شهر تبدیل می‌کند.

در قرن نوزدهم، بمبئی به تدریج به یکی از مهم‌ترین مراکز آموزشی و علمی هند تبدیل شد. تأسیس دانشگاه بمبئی در سال ۱۸۵۷ نقطه عطفی در این روند بود و پیوستن مؤسسه دانشگاهی ویلسون به دانشگاه در ۱۴ دسامبر ۱۸۶۱، ویلسون را در نخستین نسل مؤسسات وابسته به آموزش عالی رسمی بمبئی قرار داد. کالج ویلسون خود این رویداد را نخستین وابستگی یک مؤسسه خصوصی و غیردولتی به دانشگاه معرفی می‌کند.  در نتیجه، تاریخ ویلسون را می‌توان بخشی از تاریخ گذار بمبئی از یک مرکز تجاری استعماری به یک مرکز مهم آموزش، دانش و فرهنگ دانست. آموزش در چنین فضایی صرفاً کسب مدرک نبود. کالج‌ها به تدریج به محل برخورد اندیشه‌های مختلف، ایجاد شبکه‌های اجتماعی و شکل‌گیری نسل جدیدی از تحصیل‌کردگان تبدیل شدند.

فارغ‌التحصیلان و پیوند کالج با تاریخ عمومی هند

یکی از مهم‌ترین شواهد جایگاه اجتماعی ویلسون، سابقه فارغ‌التحصیلان آن است. خود کالج در پروسپکتوس رسمی خود از چهره‌هایی مانند موراتجی دسای، اوشا مهتا، آچاریه کریپلانی، S. A. Dange، B. G. Kher، Aloo Dastoor، P. V. Kane، D. K. Karve و Nissim Ezekiel یاد می‌کند. این نام‌ها نشان می‌دهند که ویلسون در طول تاریخ خود دانشجویانی تربیت کرده که بعدها در سیاست، جنبش استقلال، ادبیات، علوم و خدمات عمومی هند نقش ایفا کردند. برای نمونه، موراتجی دسای پس از تحصیل علوم در ویلسون در سال ۱۹۱۷ فارغ‌التحصیل شد و بعدها از فعالان جنبش استقلال هند و چهارمین نخست‌وزیر کشور شد. این اطلاعات در مجموعه رسمی پارلمان هند نیز ثبت شده است.  اوشا مهتا نیز یکی از چهره‌های برجسته جنبش Quit India بود و در فعالیت‌های سیاسی و ارتباطات زیرزمینی جنبش استقلال نقش داشت. حضور چنین چهره‌هایی در میان دانشجویان ویلسون به کالج پیوندی مستقیم با تاریخ سیاسی هند می‌دهد. بنابراین، تاریخ کالج را نمی‌توان از تاریخ عمومی هند جدا کرد؛ بخشی از زندگی سیاسی و فکری کشور در فضای همین مؤسسه نیز بازتاب یافته است.یکی از جالب‌ترین جلوه‌های پیوند کالج با جامعه، وجود مفهوم Wilsonians یا «ویلسونی‌ها» است؛ عنوانی که برای دانش‌آموختگان و اعضای این جامعه دانشگاهی به کار می‌رود. این هویت صرفاً به فارغ‌التحصیلی محدود نمی‌شود. نشریه The Wilsonian که سابقه آن به اوایل قرن بیستم می‌رسد، حافظه فرهنگی و اجتماعی نسل‌های مختلف دانشجویان را ثبت کرده است. کتابخانه کالج نیز اعلام می‌کند که این مجله از ۱۹۰۸ تا امروز در مجموعه آن نگهداری می‌شود. به همین دلیل، «ویلسونی ها» را می‌توان یک آرشیو اجتماعی کوچک از تاریخ بمبئی دانست. در صفحات چنین نشریه‌ای، تغییر سلیقه‌ها، دغدغه‌های دانشجویی، ادبیات، فعالیت‌های فرهنگی، ورزش و نگاه نسل‌های مختلف به جامعه ثبت شده است.این نوع منابع برای پژوهش تاریخ اجتماعی اهمیت زیادی دارند، زیرا تاریخ را از سطح سیاستمداران و دولت‌ها به سطح تجربه روزمره دانشجویان منتقل می‌کنند.

کتابخانه و پیوند دانشکده ویلسون با میراث فکری بمبئی

کتابخانه کالج نیز بخشی از این حافظه تاریخی است. کتابخانه که ریشه آن به ۱۸۳۲ می‌رسد، امروزه تقریباً ۷۳ هزار کتاب و نشریه دارد و آثاری از قرن هجدهم در مجموعه آن دیده می‌شود. کالج همچنین برنامه دیجیتال‌سازی اسناد و کتاب‌های قدیمی را دنبال می‌کند. اهمیت این موضوع برای پژوهش تاریخ بمبئی بسیار بیشتر از یک رقم آماری است. چنین مجموعه‌ای می‌تواند مسیر تحول علایق علمی، منابع آموزشی، زبان‌های مورد استفاده در آموزش و حتی روابط میان گروه‌های مختلف فرهنگی را در شهر نشان دهد. موضوع جالب‌تر برای تحقیقات شما این است که کتابخانه ویلسون با Parasika Project زیر نظر Asiatic Society of Mumbai نیز ارتباط دارد و در تهیه کاتالوگ مشروح آثار مربوط به زرتشتی‌گری و جامعه پارسی همکاری می‌کند. بنابراین، ویلسون حتی در امروز نیز به مجموعه اسناد مرتبط با تاریخ پارسیان بمبئی دسترسی و ارتباط پژوهشی دارد.

ویلسون کالج و تاریخ جامعه پارسی بمبئی

در اینجا باید با احتیاط علمی سخن گفت. نمی‌توان بدون بررسی آرشیوهای ثبت‌نامی و اسناد کالج، ادعا کرد که دانشکده ویلسون «مرکز آموزشی اصلی پارسیان» بوده است. اما شواهد موجود نشان می‌دهد که کالج در محیطی فعالیت می‌کرد که جامعه پارسی در آن حضور تاریخی و اقتصادی و فرهنگی پررنگی داشت، و امروز نیز کتابخانه ویلسون با پروژه‌ای علمی درباره کتاب‌های مرتبط با Zoroastrianism and the Parsee community همکاری دارد. این مسئله برای مطالعه تاریخ بمبئی اهمیت دارد، زیرا تاریخ آموزش این شهر جدا از تاریخ جوامع آن نیست. پارسیان، مسیحیان، هندوها، مسلمانان، یهودیان و گروه‌های دیگر هر یک در توسعه مؤسسات آموزشی و فرهنگی بمبئی سهم داشته‌اند و کالج ویلسون را می‌توان در همین فضای متنوع شهری مطالعه کرد. برای مقاله‌های آینده، این بخش می‌تواند با بررسی فهرست فارغ‌التحصیلان، سالنامه‌ها و اسناد ثبت‌نام کالج بسیار دقیق‌تر شود.

ساختمان کالج در سال ۱۸۸۹ افتتاح شد و به عنوان یک سازه میراثی Grade III ثبت شده است. سبک بنا ترکیبی از گوتیک ویکتوریایی و عناصر معماری هند است. اما ارزش بنا تنها در زیبایی آن نیست. ساختمان ویلسون یکی از معدود فضاهایی است که در آن می‌توان پیوند میان آموزش، معماری استعماری، شرایط اقلیمی بمبئی و زندگی اجتماعی را هم‌زمان مشاهده کرد. ایوان‌های عمیق، سنگ‌کاری، چوب ساج، سقف‌های کاشی‌کاری‌شده و فضای باز ساختمان، بخشی از پاسخ معماری دوره به اقلیم ساحلی بمبئی بودند. به همین دلیل، بنا نه تنها یک اثر معماری، بلکه سندی از تاریخ توسعه شهری شهر است.

کالج به عنوان بخشی از محله و نه یک جزیره

نکته مهم دیگر این است که ویلسون همیشه با محیط اطراف خود ارتباط داشته است. پژوهش‌های مربوط به میراث محلات قدیمی بمبئی نشان می‌دهد که دانشجویان ویلسون حتی در پروژه‌هایی برای ثبت و مستندسازی محلات تاریخی شهر مشارکت داشته‌اند. در Wilson Neighbourhood Project، دانشجویان بخش‌هایی از بمبئی جنوبی و مرکزی از جمله Girgaum، Kalbadevi، Nagpada، Bhendi Bazaar، Byculla، Lower Parel و Lalbaug را مستند کردند. این نمونه بسیار مهم است؛ زیرا نشان می‌دهد کالج فقط در بمبئی تاریخی قرار ندارد، بلکه در دوره‌ای از فعالیت خود به مستندسازی و شناخت همان شهر نیز کمک کرده است. در نتیجه می‌توان رابطه میان کالج و شهر را دوطرفه دانست: بمبئی بر شکل‌گیری ویلسون اثر گذاشت و ویلسون نیز در شناخت و بازنمایی بمبئی سهم داشته است. سالن ورزشی دانشکده ویلسن Wilson College Gymkhana نیز بخشی از این پیوند با جامعه شهری است. این مجموعه که در سال ۱۹۱۰ تأسیس شد، بیش از یک قرن بخشی از حیات ورزشی کالج بوده است. در دوره‌های مختلف، زمین آن برای ورزش دانشجویان و مسابقات ورزشی مورد استفاده قرار گرفت و به یکی از عناصر مهم هویت کالج تبدیل شد. اهمیت تاریخی کلب ورزشی در سال‌های اخیر نیز آشکار شد؛ زمانی که بحث درباره وضعیت زمین آن واکنش دانشجویان، فارغ‌التحصیلان، ساکنان Girgaum و دیگر گروه‌های اجتماعی را برانگیخت. این واکنش نشان داد که برخی فضاهای کالج دیگر فقط «املاک آموزشی» نیستند، بلکه برای جامعه پیرامون خود ارزش عاطفی و تاریخی پیدا کرده‌اند. از این منظر، Gymkhana نمونه‌ای روشن از تبدیل یک فضای دانشگاهی به بخشی از حافظه شهری است.

ویلسون و مفهوم میراث

وقتی یک ساختمان بیش از یک قرن عمر دارد، ارزش آن دیگر فقط به سال تأسیس آن محدود نمی‌شود. مهم این است که در طول این مدت چه کسانی از آن استفاده کرده‌اند، چه خاطراتی در آن شکل گرفته و چه نقشی در جامعه داشته است. اسناد میراث شهری بمبئی، ویلسون را در همین چارچوب مورد توجه قرار می‌دهند. Mumbai Legacy Project از فعالیت‌های جان ویلسون در آموزش، کار اجتماعی، خیریه، باستان‌شناسی و اداره عمومی یاد می‌کند و نقش او را در تاریخ Malabar Hill و Girgaum برجسته می‌داند.  بنابراین، مفهوم میراث ویلسون سه لایه دارد: 1)میراث شخصی جان ویلسون، 2)میراث نهادی کالج، و 3) میراث شهری بمبئی. همین سه لایه است که باعث می‌شود کالج شایسته مطالعه‌ای فراتر از یک معرفی معمولی باشد.

چرا ویلسون برای شناخت بمبئی قدیم مهم است؟

دانشکده ویلسون کالج را می‌توان یکی از مکان‌های حافظه بمبئی دانست؛ مکانی که در آن آموزش، مذهب، زبان، سیاست، فرهنگ، ورزش و زندگی اجتماعی طی نزدیک به دو قرن بر یکدیگر اثر گذاشته‌اند. این کالج از یک مدرسه در Girgaum آغاز شد، در دوره شکل‌گیری آموزش عالی مدرن رشد کرد، در کنار جامعه‌های متنوع بمبئی توسعه یافت و فارغ‌التحصیلانی تربیت کرد که بعدها در سیاست، جنبش استقلال، ادبیات، علم و خدمات عمومی هند حضور داشتند. در عین حال، ساختمان تاریخی آن امروز یکی از نشانه‌های معماری و میراث شهری بمبئی است.  اهمیت آن برای مطالعه بمبئی قدیم دقیقاً در همین پیوندهاست. ویلسون نه تنها تاریخ یک کالج را روایت می‌کند، بلکه داستان بخشی از خودِ شهر را نیز در خود جای داده است: شهری که در آن جوامع مختلف، زبان‌های مختلف، ادیان مختلف و سنت‌های گوناگون در کنار هم، یک فرهنگ شهری پیچیده و چندلایه ایجاد کردند. از این منظر می‌توان گفت: تاریخ کالج ویلسون، بخشی از تاریخ آموزش بمبئی است؛ تاریخ آموزش بمبئی بخشی از تاریخ اجتماعی شهر است؛ و تاریخ اجتماعی بمبئی بخشی از تاریخ چندفرهنگی هند مدرن است. به همین علت، ویلسون برای یک پژوهشگر تاریخ فرهنگی بمبئی فقط یک «کالج قدیمی» نیست؛ بلکه یک سند زنده از تحول شهر است.

منابع:  

1.        https://portal.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/D%20Ward/Heritage-Sites/Heritage-46.pdf?utm_source=chatgpt.com
2.        https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/D%20Ward/Heritage-Sites/Heritage-34.pdf?utm_source=chatgpt.com
3.        https://www.wilsoncollege.edu/aboutus/aboutus.html?utm_source=chatgpt.com
4.        https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/ambroli-church-dr-john-wilson-mumbai-5558545/?utm_source=chatgpt.com
5.        https://www.wilsoncollege.edu/assets/pdf/ProspectusNew
6.        https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news
7.      https://portal.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/