دانشکده الفینستون کالج بمبئی، پیشینه تاریخی، میراث معماری و جایگاه آن در تحول آموزش عالی هند

در تاریخ آموزش نوین هند، شهر بمبئی جایگاهی ویژه دارد. این شهر در سده نوزدهم به یکی از مهم‌ترین مراکز اداری، تجاری، فرهنگی و آموزشی شبه‌قاره تبدیل شد و مجموعه‌ای از نهادهای آموزشی جدید در آن شکل گرفتند که آثار آنها تا امروز ادامه یافته است. در میان این مؤسسات، دانشکده الفینستون کالج (Elphinstone College) جایگاهی برجسته دارد. این کالج نه‌تنها یکی از نهادهای تاریخی آموزش عالی بمبئی است، بلکه تاریخ آن با تحولات آموزش جدید، شکل‌گیری فضای دانشگاهی شهر، توسعه علوم و علوم انسانی، و حیات فرهنگی منطقه جنوب بمبئیکه به آن فورت Fort می گویند و منطقه کالا گودا ( Kala Ghoda ) پیوند خورده است. وب‌سایت رسمی کالج، آن را مؤسسه‌ای تأسیس‌شده در سال ۱۸۵۶ معرفی می‌کند و تأکید دارد که کالج پیش از دانشگاه بمبئی وجود داشته و بعدها به آن وابسته شده است.

با این حال، تاریخ تشکیل این نهاد اندکی پیچیده‌تر است. بر اساس بروشور رسمی Dr. Homi Bhabha State University، «Elphinstone Institution» در سال ۱۸۳۵ در چارچوب Bombay Native Education (Trust) شکل گرفت، کلاس‌ها از ۱۸۳۶ آغاز شدند و Elphinstone College در سال ۱۸۵۶ از High School جدا شد. از این رو، سال ۱۸۵۶ را می‌توان تاریخ شکل‌گیری کالج به‌عنوان یک واحد مستقل دانست، در حالی که ریشه‌های نهادی آن به دهه ۱۸۳۰ بازمی‌گردد.

ریشه‌های تاریخی کالج الفینستون

شکل‌گیری نهادهای آموزشی جدید در بمبئی در نیمه نخست قرن نوزدهم را باید در زمینه تحولات اجتماعی و سیاسی دوره کمپانی هند شرقی بررسی کرد. در این دوره، گروه‌هایی از نخبگان و خیرین محلی در کنار مقامات استعماری به دنبال ایجاد نهادهایی بودند که آموزش جدید را در اختیار جامعه هند قرار دهد.

بر اساس بروشور رسمی Dr. Homi Bhabha State University، مؤسسه‌ای که بعدها به دانشکده الفنیستون مرتبط شد، در ۱۸۳۵ در قالب Bombay Native Education (Trust) تأسیس شد. برای این مؤسسه مبلغ قابل توجهی از سوی شهروندان بمبئی جمع‌آوری شد و نام آن به یاد Mountstuart Elphinstone، فرماندار وقت بمبئی، انتخاب شد. کلاس‌ها از سال ۱۸۳۶ آغاز گردیدند و سرانجام در ۱۸۵۶ کالج از دبیرستان جدا شد.  این نکته از منظر تاریخ آموزش اهمیت فراوانی دارد، زیرا نشان می‌دهد دانشکده الفنیستون را نمی‌توان صرفاً محصول تأسیس دانشگاه بمبئی دانست. برعکس، کالج از نظر تاریخی به دوره‌ای تعلق دارد که زیرساخت‌های آموزش عالی جدید در بمبئی هنوز در حال شکل‌گیری بود. حتی بنا بر گزارش رسمی دانشگاه، در مراحل اولیه، برخی کلاس‌های دانشگاه بمبئی نیز در این کالج برگزار می‌شدند.  از این منظر، تاریخ الفینستون بخشی از فرآیند گسترده‌تری است که طی آن بمبئی از یک مرکز تجاری مهم به شهری با نهادهای جدید آموزشی و علمی تبدیل شد.

دانشکده الفینستون و شکل‌گیری آموزش عالی در بمبئی

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های تاریخی دانشکده الفنیستون، تقدم تاریخی آن نسبت به دانشگاه بمبئی است. وب‌سایت رسمی کالج تصریح می‌کند که این مؤسسه پیش از دانشگاه بمبئی (که به عنوان دانشگاه مادرشناخته می شود)  به وجود آمد و بعدها به آن وابسته شد.  دانشگاه بمبئی در سال ۱۸۵۷ تأسیس شد؛ بنابراین جدایی دانشکده الفنیستون از دبیرستان در ۱۸۵۶، درست در آستانه شکل‌گیری نظام جدید دانشگاهی در بمبئی صورت گرفت. از همین رو، کالج در شکل‌گیری فضای آموزشی شهر، جایگاهی فراتر از یک کالج معمولی داشت. این موقعیت را می‌توان در دو سطح بررسی کرد. نخست، کالج یکی از مراکز آموزش عالی برای تربیت نسل جدید دانش‌آموختگان بود؛ دوم، حضور آن در کنار دیگر نهادهای آموزشی و فرهنگی منطقه Fort به شکل‌گیری یک شبکه شهری دانش و فرهنگ کمک کرد. این شبکه بعدها با کتابخانه‌ها، انجمن‌های ادبی، مؤسسات علمی و مجموعه‌های فرهنگی بمبئی گسترش یافت.

وب‌سایت کنونی کالج نیز همچنان بر همین میراث تأکید می‌کند و آن را نهادی می‌داند که در حوزه‌های هنر، علوم و حیات عمومی بمبئی سابقه‌ای طولانی دارد.  اهمیت دانشکده الفنیستون تنها به تاریخ آموزشی آن محدود نمی‌شود. ساختمان تاریخی کالج خود یکی از عناصر مهم میراث معماری بمبئی است. ساختمان کنونی با معماری Victorian Neo-Gothic در محدوده تاریخی Fort و Kala Ghoda قرار دارد و بر اساس اطلاعات رسمی کالج، به‌عنوان یک بنای Grade I Heritage طبقه‌بندی شده است.  این بنا در بافت شهری‌ای قرار گرفته که مجموعه‌ای از بناهای مهم تاریخی بمبئی را در خود جای داده است. نمای سنگی، طاق‌های نوک‌تیز، پنجره‌های قوسی، برجک‌ها و جزئیات تزئینی آن از ویژگی‌های برجسته معماری بنا هستند. تصاویر تاریخی و معاصر بنا نیز نشان می‌دهند که ساختمان الفینستون بخشی جدایی‌ناپذیر از منظر تاریخی کالا گودا  Kala Ghoda به شمار می‌رود. از منظر تاریخ معماری، اهمیت این بنا در آن است که معماری آموزشی را با فضای شهری و فرهنگی بمبئی پیوند می‌دهد. ساختمان نه فقط محل آموزش، بلکه بخشی از حافظه شهری شهر است.

حفاظت از ساختمان دانشکده مذکور در دوره معاصر نیز مورد توجه نهادهای میراث فرهنگی قرار گرفته است. بر اساس اطلاعات پروژه Abha Narain Lambah Associates، پروژه حفاظت جامع این بنا با تمرکز بر بازسازی و حفاظت نمای ساختمان تاریخی در منطقه Kala Ghoda انجام شده است. این پروژه با مشارکت Kala Ghoda Association صورت گرفت و وضعیت بنا را به‌عنوان یک Grade I Heritage Building مورد توجه قرار داد. این پروژه در سال ۲۰۰۲ تکمیل شد.  همین پروژه بعدها در چارچوب UNESCO Asia-Pacific Heritage Awards مورد تقدیر قرار گرفت؛ وب‌سایت دفتر معماری مجری پروژه، عنوان تقدیر UNESCO را Honorable Mention – 2004 ذکر می‌کند.  در وب‌سایت رسمی کالج نیز آمده است که ساختمان در سال ۲۰۰۴ جایزه میراث آسیا-اقیانوسیه یونسکو در حوزه حفاظت میراث فرهنگی را دریافت کرده است.  بنابراین، بهتر است در مقاله دانشگاهی از عبارت دقیق‌تر «Honorable Mention در چارچوب UNESCO Asia-Pacific Heritage Awards در سال ۲۰۰۴» استفاده کنیم، زیرا این تعبیر با اطلاعات دفتر حفاظت معماری سازگاری بیشتری دارد.

کتابخانه و منابع علمی

یکی از عناصر مهم هویت تاریخی و آموزشی کالج، کتابخانه آن است. وب‌سایت رسمی Elphinstone College اعلام می‌کند که کتابخانه دارای مجموعه‌ای بیش از یکصد هزار جلد کتاب، نشریه و مجله است و در این مجموعه هم آثار قدیمی و کمیاب و هم منابع جدید علمی نگهداری می‌شود.  وجود چنین کتابخانه‌ای در یک مؤسسه با بیش از یک قرن و نیم سابقه، از منظر تاریخ فرهنگی اهمیت ویژه دارد. کتابخانه‌های کالج‌های تاریخی بمبئی فقط ابزار آموزشی نبوده‌اند؛ آنها بخشی از زیرساخت تولید و انتقال دانش در شهر بوده‌اند. این موضوع برای پژوهش حاضر اهمیت مضاعف دارد، زیرا تاریخ آموزش زبان‌ها و ادبیات در هند را نمی‌توان بدون توجه به کتابخانه‌ها، مجموعه‌های چاپی و محیط‌های دانشگاهی مطالعه کرد.

کالج الفینستون در طول زمان دامنه آموزش خود را گسترش داده است. ساختار کنونی آن شامل مجموعه‌ای از گروه‌ها در حوزه‌های علوم انسانی، علوم اجتماعی و علوم پایه است. وب‌سایت رسمی کالج در حال حاضر از ۱۸ دپارتمان و ۲۵ برنامه آموزشی سخن می‌گوید و گروه‌هایی مانند انگلیسی، تاریخ، هندی، مراتی، فیزیک، ریاضی و غیره را معرفی می‌کند.

  در کنار آموزش دانشگاهی، کالج بر زیرساخت‌های جدید نیز تأکید دارد. وب‌سایت رسمی آن از آزمایشگاه‌های علوم و رایانه و نیز پنج کلاس هوشمند مجهز به تخته‌های تعاملی یاد می‌کند. همچنین در مجموعه ورزشی کالج، امکانات تناسب اندام و زمین کریکت وجود دارد.  این ترکیب میان میراث تاریخی و امکانات جدید، یکی از ویژگی‌های اصلی هویت کنونی کالج است. وب‌سایت رسمی کالج خود را مؤسسه‌ای معرفی می‌کند که دانشجویان را از «تمام اقشار جامعه» می‌پذیرد و بر تنوع جوامع، گروه‌های درآمدی و علایق دانشجویان تأکید دارد. همچنین کالج دارای امکانات خوابگاهی برای دانشجویان دختر و پسر است.

از منظر تاریخ اجتماعی آموزش، چنین ادعایی باید در متن امروز کالج در نظر گرفته شود، اما اهمیت آن به پیشینه تاریخی مؤسسه نیز بازمی‌گردد. دانشکده مذکور در دورانی پدید آمد که ایجاد آموزش عالی جدید برای جامعه هند یکی از موضوعات مهم سیاست آموزشی بود. به همین دلیل، مطالعه این کالج تنها مطالعه تاریخ یک ساختمان یا یک مؤسسه آموزشی نیست؛ بلکه مطالعه بخشی از فرآیند شکل‌گیری طبقه جدید تحصیل‌کرده در بمبئی نیز هست.

جایگاه کالج در حیات فرهنگی بمبئی

منطقه کالا گودا، که کالج در آن واقع شده است، در تاریخ معاصر بمبئی به یکی از شناخته‌شده‌ترین کانون‌های فرهنگی شهر تبدیل شده است. قرار گرفتن کالج در مجاورت بناها و مؤسسات تاریخی دیگر سبب شده است که فضای دانشگاهی آن در یک اکوسیستم گسترده‌تر فرهنگی قرار گیرد. مرمت ساختمان نیز نشان می‌دهد که رابطه کالج با جامعه فرهنگی شهر صرفاً تاریخی نیست. پروژه حفاظت بنا با Kala Ghoda Association و فضای فرهنگی این منطقه پیوند داشته است.  از این منظر، دانشکده الفنیستون را می‌توان یکی از نقاط اتصال آموزش، معماری، میراث و حیات فرهنگی عمومی بمبئی دانست. در ساختار آموزش عالی امروز، دانشکده الفنیستون  دیگر وابسته به دانشگاه بمبئی  نیست؛ بلکه یکی از کالج‌های تشکیل‌دهنده Dr. Homi Bhabha State University است. وب‌سایت رسمی کالج این تغییر را در سال ۲۰۱۹ ثبت کرده است.  این تداوم تاریخی نشان می‌دهد که کالج طی نزدیک به دو قرن، با تغییر ساختارهای آموزش عالی، خود نیز تغییر کرده، اما هویت تاریخی خود را حفظ کرده است. کالج الفینستون یکی از نهادهای مهم تاریخ آموزش عالی بمبئی است که ریشه‌های آن به دهه ۱۸۳۰ بازمی‌گردد و شکل‌گیری مستقل کالج در سال ۱۸۵۶، آن را در شمار قدیمی‌ترین مراکز آموزش عالی مدرن شهر قرار می‌دهد.

اهمیت این کالج را می‌توان در سه سطح بررسی کرد: نخست، تاریخ آموزش و شکل‌گیری نهادهای آموزش عالی در بمبئی؛ دوم، میراث معماری و جایگاه آن در منطقه تاریخی کالا گودا؛ و سوم، نقش آن در شبکه گسترده‌تر فرهنگی و علمی شهر. بنای Neo-Gothic آن که به‌عنوان Grade I Heritage شناخته شده و پروژه حفاظت آن در چارچوب جوایز میراث آسیا-اقیانوسیه یونسکو مورد تقدیر قرار گرفته است، نشان می‌دهد که ارزش کالج تنها به تاریخ آموزشی آن محدود نیست.  از سوی دیگر، تداوم فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی کالج در دوره معاصر نشان می‌دهد که یک مؤسسه تاریخی می‌تواند میان میراث و نوآوری پیوند برقرار کند. امروز نیز کالج در ساختار Dr. Homi Bhabha State University به فعالیت خود ادامه می‌دهد و طیفی از رشته‌های علوم انسانی، اجتماعی و طبیعی را ارائه می‌کند.

از منظر پژوهش درباره تاریخ زبان و ادبیات فارسی در بمبئی، این مقاله تنها نقطه آغاز است. اهمیت اصلی دانشکده الفنیستون زمانی روشن‌تر می‌شود که تاریخ آن را با تدریس فارسی، استادان فارسیدانشگاه بمبئی و دانش‌پژوهان پارسی و زرتشتی پیوند دهیم. این موضوع در مقاله سوم مجموعه، به‌صورت مستقل و با شواهد تاریخی بررسی خواهد شد.

تارنمای رسمی دانشکده به آدرس ذیل می باشد:

https://elphinstone.ac.in/

منابع :

1.      Elphinstone College, Mumbai.
2.      Dr. Homi Bhabha State University, Government of Maharashtra. HBSU Brochure.
3.      Abha Narain Lambah Associates. “Elphinstone College – Comprehensive Conservation.”