از: مولانا اشتیاق احمد قاسمی
مدرس دارالعلوم دیوبند
دارالعلوم دیوبند مایه مباهات امت اسلامی است. اهداف اصلی آن پرورش روح اسلامی و حفظ و ترویج علوم شریعت است. در دوران مغول، تفاوتی بین مدرسه و مکتب وجود نداشت. همه علوم و فنون با هم تدریس می‌شدند. برنامه درسی فقط شامل صرف و نحو، بلاغت، فقه، اصول فقه، حدیث، اصول حدیث، تفسیر، اصول تفسیر، منطق، فلسفه (علوم)، کلام (عقاید)، هندسه، حساب، هندسه، طب، ادبیات، انشا، اخلاق و مناظره و غیر از آنها بود. همه علوم و فنون در برنامه درسی گنجانده شده بود. زبان رسمی و اداری آن زمان فارسی بود و همه هنرها به این زبان تدریس می‌شد. تقریباً سی (30) کتاب در مورد زبان و ادبیات فارسی در برنامه درسی گنجانده شده بود.
وقتی تسلط دولت مغول رو به ضعف گذاشت، بریتانیایی‌ها بحث جدیدی را آغاز کردند مبنی بر اینکه همه علوم و هنرها باید به جای فارسی به زبان انگلیسی تدریس شوند. این موضوع مورد مخالفت قرار گرفت؛ اما در سال ۱۸۳۵، لرد میکالی از زبان انگلیسی حمایت کرد و اجرای آن با شدت زیادی آغاز شد. اکنون زبان فارسی به تدریج شروع به ناپدید شدن کرد. گام بعدی دولت بریتانیا حذف کتاب‌های مطالعات اسلامی از برنامه درسی بود. پس از آن، تنها یک بخش با نام مطالعات اسلامی حفظ شد.
حضرت مولانا مملوک العلی نانوتوی، حضرت مولانا محمد قاسم نانوتوی، حضرت مولانا رشید احمد گنگوهی، حضرت مولانا ذوالفقار علی دیوبندی، حضرت مولانا فضل الرحمن عثمانی، حضرت حاجی محمد عابد دیوبندی و دیگر علمای معاصر، این شرایط را مشاهده می‌کردند. هنگامی که مدرسه غازی الدین کشمیری گیت دهلی به کالج دهلی قدیم تبدیل شد، این بزرگان بسیار بی‌تاب شدند. این شرایط انگیزه تأسیس دارالعلوم دیوبند بود. حضرت نانوتوی (رحمه الله علیه) یک برنامه درسی شش ساله برای حفظ علوم اسلامی تدوین کردند. اولین برنامه درسی دارالعلوم دیوبند (1283 هجری قمری) نیز همین بود. اساس این برنامه درسی، برنامه درسی تهیه شده توسط ملا نظام الدین سهلوی (1085-1141 میلادی) بود که پس از حذف و اضافه کردن به برنامه درسی قدیمی، برای مدرسه فرنگی محل لکهنو تهیه کرد. این برنامه شامل کتاب‌های زیادی در زمینه منطق و فلسفه بود. حضرت نانوتوی (رحمه الله علیه) کتاب‌های غیرضروری منطق و فلسفه را حذف و نه کتاب حدیث شریف در آن اضافه کردند. ترکیبی از علوم و عقاید ولی اللهی نیز در آن گنجانده شد. این برنامه درسی شش ساله بود. حضرت نانوتوی چنین برنامه درسی کوتاهی را تهیه کرده بودند تا دانشجویان بتوانند پس از تحصیل در مدارس عالی و دانشگاه‌ها، به راحتی این برنامه درسی را بخوانند، یا این برنامه درسی را تکمیل کرده و در علوم عقلی به تعالی برسند و برای کسب دانش مدرن به مدارس عالی و دانشگاه‌ها بروند. در سال ۱۲۹۰ هجری قمری، برنامه درسی شش ساله به هشت سال افزایش یافت، سپس پس از دوازده سال در سال ۱۳۰۲ هجری قمری، برنامه درسی بیشتر افزایش یافت و کتاب‌های فارسی و ریاضی اضافه شد.
برنامه درسی فارسی که در دوران مغول دنبال می‌شد، برای ایجاد یک برنامه درسی پنج ساله با استفاده از کتاب‌های منتخب از همان برنامه درسی مورد استفاده قرار گرفت. کتاب‌هایی که تا کلاس دهم تدریس می‌شدند در آن گنجانده شده بود. حضرت حکیم الاسلام قاری محمد طیب (رح) و یارانش این برنامه درسی را مطالعه کردند. سپس، پس از مدت‌ها، وقتی محبوبیت فارسی کاهش یافت، این برنامه درسی کاهش یافت، اما به طور کامل حذف نشد. دلیل این امر این بود و هست که حتی امروزه نیز مقدار زیادی از دانش اسلامی به زبان فارسی موجود است. پاورقی‌های بسیاری از کتاب‌ها به زبان فارسی است، پاورقی‌های بسیاری از کتاب‌ها به زبان فارسی است و متن بین سطری کتاب‌های قبلی به زبان فارسی است. پاورقی‌های عربی با پاورقی‌های فارسی مخلوط شده‌اند.
با همه این اوصاف، از آنجا که مادر حقیقی زبان اردو، فارسی است، دانستن زبان فارسی نیز مهم است و برای پاسداری از اردو، پاسداری از زبان فارسی تا حد زیادی ضروری است. به همه این دلایل، دارالعلوم دیوبند زبان و ادبیات فارسی را جزئی از برنامه درسی خود قرار داده است.
دارالعلوم دیوبند با تلفیق الهیات ابتدایی و فارسی، یک برنامه درسی پنج ساله ایجاد کرده است. این برنامه مشتمل بر «نورانی قاعده» و حروف الفبای مقدماتی، عقاید اساسی، کلام، نماز، شمارش و قرآن و همچنین زبان‌های هندی و انگلیسی را آموزش می‌دهد. فارسی، اردو و کتاب‌های علمی نیز تدریس می‌شوند.
اطلاعات عمومی و تاریخ بزرگان دیوبند نیز بخشی از برنامه درسی آنهاست. همه این موضوعات در سه سال اول تدریس می‌شوند. این برنامه درسی طبق اصلاحات و تأییدیه‌هایی که توسط کمیته برنامه درسی به مناسبت نشست «رابطة‌المدارس» صورت گرفت و در تاریخ 20 و 21 محرم 1415 هجری قمری انجام شده است، تدریس می‌شود. سال‌های چهارم و پنجم به زبان فارسی اختصاص دارد. در این دو سال، نه کتاب فارسی تدریس می‌شود.
(1) تیسیر المبتدی: این کتاب ابتدا برای فارسی‌زبانان تدریس می‌شود. موضوع آن قواعد فارسی است. تمام اصطلاحات به زبان اردو و به شیوه‌ای بسیار ساده نوشته شده است. دانش‌آموزان همه آنها را به صورت شفاهی به خاطر می‌سپارند. وقتی قواعد با مثال‌ها به ذهنشان رسید، آنها را با استفاده از منابع ارائه شده در کتاب تمرین می‌کنند. در جایی که نیاز به گردان است، گردان انجام می‌شود و تأکید بیشتری بر صرف کبیر می‌شود. در کنار این، از فارسی‌زبان اول در تمرین قواعد کمک گرفته می‌شود، ترکیبات مشخص می‌شوند و نمونه‌هایی مرکبِ تام و مرکبِ ناقص برای یافتن توسط دانش‌آموزان ارائه می‌شود.
(2) آمدنامه: آمدنامه نیز در ساعت دوم به همراه «تیسیر المبتدی» تدریس می‌شود. در آن، تأکید بیشتری بر صرف صغیر شده است. تفاوت بین مصدر و حاصل مصدر با مثال‌های متعدد توضیح داده و یادآوری می‌شود. از آنجایی که قانون ثابتی برای تشکیل فعل مضارع وجود ندارد، همراه با مصدر به طور کامل یادآوری می‌شود. معلم به اسم فاعل سماعی و اسم فاعل قیاسی توجه زیادی دارد.
(3) کتاب اول فارسی: پس از اتمام دو کتاب فوق، دانش‌آموز رسماً با «کتاب اول فارسی» آشنا می‌شود. در این کتاب، توجه ویژه‌ای به حفظ معانی کلمات می‌شود. هدف این است که دانش‌آموز واژگان کافی داشته باشد تا بتواند هر آنچه را که به فارسی نیاز دارد بنویسد و صحبت کند. در کنار ترجمه، ترکیب نحوی نیز انجام می‌شود.
(4) رهبر فارسی: در کنار «کتاب اول فارسی»، کتاب قواعد، «رهبر فارسی»، نیز تدریس می‌شود. استاندارد آن کمی بالاتر از «تیسیر المبتدی» است. در آن، قواعد به صورت شفاهی نیز حفظ می‌شوند و در کنار آن، قواعد نیز تمرین می‌شوند؛ زیرا حفظ شفاهی صرف مفید نیست.
(5) گلزار دبستان: پس از چهار کتاب فوق، گلزار دبستان به عنوان کتاب متن خوانی تدریس می‌شود. این کتاب یک نثر فارسی بسیار ساده است که به دلیل ترکیب داستان‌های جالب، اصطلاحات و لطیفه‌ها، دانش آموزان آن را با لذت می‌خوانند و پس از اتمام آن قادر به خواندن و فهمیدن نثر ساده فارسی می‌شوند و اکنون توانایی آن را دارند که شعر فارسی را نیز به آنها آموزش داده شود.
(6) کریما: این شعر فارسی از شیخ سعدی است. سبک روایت بسیار زیبا، متین و شیوا است. محققان اهل علم از جایگاه آن در ادبیات منظوم با مضامین اخلاقی آگاهند.
(7) پندنامه: این کتاب در برنامه درسی فعلی دارالعلوم دیوبند گنجانده نشده است؛ اما دانش‌آموزان آن را به دلیل علاقه شخصی خود، به ویژه از معلمان، می‌خوانند. موضوع آن درس گرفتن از تجربیات زندگی است. این کتاب نوشته فریدالدین عطار نمونه‌ای بی نظیر از ادبیات منظوم است. پس از خواندن آن، فرد توانایی خواندن گلستان را پیدا می‌کند.
(8) معلم فارسی: این کتاب نیز شامل قواعد زبان فارسی است و کیفیت آن حتی از «راهبر فارسی» نیز بالاتر است. دانش‌آموزان پس از خواندن هر دو کتاب، چنان با قواعد آشنا می‌شوند که خواندن، به خاطر سپردن و اجرای آنها به دلیل تلاش‌های قبلی برای دانش‌آموزان آسان می‌شود. این بخشی از برنامه درسی «فارسی پنجم» است.
(9) گلستان سعدی: کتابی مشهور و معروف در ادبیات روایی/حکایاتی است، اما دشوار است؛ اما پس از تکمیل مراحل قبلی، توانایی خواندن آن در دانش‌آموزان ایجاد می‌شود. موضوع خاص آن «اصلاح اخلاقی» و توصیف تجربیات زندگی است. در سبک روایی، ابتدا یک چیز به نثر توصیف می‌شود و سپس آن مضمون به شیوه‌ای بسیار لذت‌بخش به شعر گنجانده می‌شود. نبوغ اعجاز بیانی اش به حدی است که بسیاری به تقلید از او کتاب نوشته‌اند؛ اما هیچ کتابی نتوانسته با آن برابری کند. نمونه‌های عالی «ادبیات کلاسیک» در آن وجود دارد.
(10) بوستان سعدی: بزرگترین و مهمترین کتاب در میان کتاب‌های فارسی وارد شده در مدارس اسلامی ''بوستان'' است. این کتاب شامل ادبیات منظوم ناب است. از نظر ژانر، یک ''مثنوی'' است. این کتاب شامل داستان‌ها و پند و اندرزها است. ابیات آن اغلباً در ادبیات اردو به وفور یافت می‌شوند. این کتاب شامل ده باب است. شیخ شرف الدین مصلح الدین بن عبدالله سعدی شیرازی تجربیات داستان را در قالب داستان روایت کرده است. این کتاب سرشار از بهترین نکات تربیتی اخلاقی، اجتماعی و انسانی است.
هدف از آموزش زبان فارسی
از آنجایی که هدف دارالعلوم دیوبند حفظ علوم اسلامی است، بنابراین تمام علومی را که برای علوم اسلامی مفید هستند، بخشی از برنامه درسی خود قرار داده است، از جمله زبان فارسی. بنابراین، زبان فارسی فقط تا حدی تدریس می‌شود که بتوان از گنجینه علوم اسلامی استفاده کرد، به همین دلیل فارسی مدرن امروزی در برنامه درسی گنجانده نشده است، فارسی مدرن در مقایسه با فارسی باستان تغییر بزرگی کرده است. زمانی، یکی از علمای بزرگ ایران، مولانا عبدالقادر عارفی، به هند آمد. علمای هند از او خواستند که به زبان فارسی صحبت کند. او گفت که شما آقایان نمی‌توانید کاملاً بفهمید؛ زیرا تفاوت قابل توجهی در زبان و ادبیات وجود داشته است. وقتی اصرار کردند، بسیاری از علمای فارسی زبان نفهمیدند. او لبخندی زد و گفت که؛ ’’ما نیز مانند شما، "گلستان" و "بوستان" را با نگاه کردن به توضیح اردو تدریس می‌کنیم. ما فارسی باستان نمی‌دانیم.‘‘
این یعنی دارالعلوم دیوبند، فارسی باستان و قواعد آن را بخشی از برنامه درسی قرار داده تا از میراث علمی کهن بهره‌مند شود. دارالعلوم دیوبند پیشرفت قابل توجهی در زبان عربی داشته است؛ علمای اینجا در سبک‌ها و ترکیب‌های عربی مدرن نیز تبحر دارند. تمرکز بیشتری بر زبان عربی نسبت به فارسی وجود دارد؛ زیرا زبان قرآن و حدیث است و منابع مستقیم علوم اسلامی را در خود جای داده است. استعدادهای علمای دارالعلوم در زبان عربی باستان بسیار پخته است، هر محققی آن را درک می‌کند و هر فاضلی/محققی توانایی بهره‌گیری مستقیم از قرآن و سنت را دارد؛ اما تعداد علمایی که با سبک‌ها و ترکیب‌های پیشرفته مدرن آشنا باشند، محدود است. دلیل دیگر این امر نیز این است که دارالعلوم دیوبند در واقع بر حفاظت از شریعت اسلامی تمرکز دارد، زبان منبع و ابزار آن است و به چیزی بیش از آن علاقه‌ای ندارد.
امتحان ماهانه
علاوه بر امتحانات شش ماهه و سالانه، از دانش‌آموزان زبان فارسی نیز امتحانات ماهانه گرفته می‌شود و همچنین تعهدی برای یادآوری آموخته‌هایشان وجود دارد تا توانایی آنها در حد مطلوب باقی بماند. به همین دلیل است که مانند سایر علوم، توانایی دانش‌آموزان دارالعلوم در زبان فارسی نیز بیشتر از دانش‌آموزان مدارس دیگر است. همه اینها به لطف و رحمت خداوند متعال است.
بی نیازی از آموزش تقویتی به دلیل مذاکره
در مؤسسات مدرن، تدریس برای استخدام و آموزش برای اخذ مدرک است؛ بنابراین، اغلب فقط از قوانین پیروی می‌شود. معلمان پس از تدریس باور می کنند که مسئولیتشان انجام شده است. دانش‌آموزان فقط اسماً به معلمان احترام می‌گذارند و از آنها اطاعت می‌کنند. وقتی دانش‌آموزی پس از مطالعه از کلاس خارج می‌شود، باید برای یادآوری درس به معلم خصوصی مراجعه کند. یا معلم خصوصی خودش به خانه می‌آید و درس را به او یادآوری می‌کند، در تکالیف کمک می‌کند و شبهات را برطرف می‌کند. بنابراین، کسی که معلم خصوصی‌اش خوب است، توانایی خوبی دارد، نمراتش هم خوب است و کسی که این امکانات را ندارد، عقب می‌ماند. به طور کلی، دانش‌آموزان خانواده‌های فقیر و نیازمند نیز به همین دلیل قادر به پیشرفت در آموزش نیستند.
در دارالعلوم دیوبند و سایر مدارسی که از این رویکرد پیروی می‌کنند، فضای بحث و گفتگو وجود دارد که باعث می‌شود نیازی به تدریس نباشد. ابتدا، طلبه آشکارا شبهات خود را در کلاس درس با استاد محترم برطرف می‌کند. سپس، معمولاً بعد از مغرب و عشاء، گروه های کوچکی از طلاب تشکیل می‌شود. در این روش، یک طلبه آنچه را که استاد محترم توضیح داده است تکرار می‌کند، سایر طلاب گوش می‌دهند و هر کس اعتراض یا شبهه‌ای دارد، آن را برطرف می‌کند. وقتی مشکل برطرف نشد، از استاد ناظر کمک گرفته می‌شود. به این ترتیب، موضوع کتاب درک می‌شود. در برخی مدارس، اساتید فقط دو طلبه را به صورت جفت جفت می‌کنند و هر دوی آنها به نوبت مسئول توضیح کتاب‌ها هستند. این روش مفیدتر است؛ زیرا احتمال غیبت را کاهش می‌دهد و تمام وقت صرف کار می‌شود. صدرالمدرسین دارالعلوم دیوبند، حضرت مفتی سعید احمد صاحب پالن پوری مدظله العالی نیز از این روش حمایت می‌کند. در مدارس، این بحث «تکرار» نیز نامیده می‌شود. به عبارت دیگر، به دلیل این سبک آموزشی، طلاب مدارس دینی عموماً از طلاب مؤسسات مدرن توانمندتر هستند. طلابی که به بحث و گفتگو عادت دارند، عموماً در طول مدت حضورشان در مدرسه نیازی به دوره آموزشی معلم ندارند. الحمدلله.
https://darululoom-deoband.com/urduarticles/archives/3056
نظر شما