مونت‌استوارت الفینستون

زندگی، اندیشه‌های آموزشی و نقش او در شکل‌گیری آموزش نوین در بمبئی

مونت‌استوارت الفینستون (Mountstuart Elphinstone, 1779–1859) از رجال برجسته بریتانیایی در هند در اواخر قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم بود که بخش مهمی از فعالیت اداری، سیاسی و فکری خود را در شبه‌قاره گذراند. او پس از ورود به خدمت کمپانی هند شرقی در ۱۷۹۶، در بنارس، پونا و ناگپور فعالیت کرد و بعدها به عنوان فرماندار ریاست‌جمهوری بمبئی از ۱۸۱۹ تا ۱۸۲۷ خدمت نمود. الفینستون در کنار فعالیت سیاسی و اداری، علاقه قابل توجهی به تاریخ، زبان‌ها و نظام‌های آموزشی هند داشت. دانش او از فارسی و هندی در مأموریت‌های سیاسی و دیپلماتیک او نقش داشت و در دوران حکومتش بر بمبئی، آموزش یکی از عرصه‌های مهم اصلاحات او شد. مهم‌ترین سند در این زمینه، یادداشت آموزشی مارس ۱۸۲۴ (Minute on Education) است که در آن به تفصیل درباره آموزش بومی، زبان‌های هندی، مدارس موجود و شیوه گسترش آموزش بحث شده است. این مقاله زندگی و کارنامه الفینستون را بررسی کرده و نشان می‌دهد که چگونه مجموعه‌ای از فعالیت‌های آموزشی در دوره او به شکل‌گیری نهادی انجامید که بعدها به نام او، دانشکده الفینستون کالج Elphinstone College، شناخته شد.

نام مونت‌استوارت الفینستون در تاریخ بمبئی بیش از هر چیز با دانشکده الفینستون کالج پیوند خورده است؛ اما برای درک این ارتباط، مطالعه شخصیتی که نام خود را بر این مؤسسه گذاشت ضروری است. الفینستون تنها یک فرماندار یا مقام اداری کمپانی هند شرقی نبود. او سیاستمداری بود که به تاریخ، فرهنگ و زبان‌های هند توجه داشت و در دوره فرمانداری خود تلاش کرد نظام آموزشی موجود در قلمرو بمبئی را سازمان‌یافته‌تر کند. از سوی دیگر، باید توجه داشت که او همچنان نماینده ساختار استعماری بریتانیا بود و اصلاحات آموزشی او نیز در چارچوب نیازهای حکومت استعماری شکل می‌گرفت. بنابراین، بررسی میراث او نیازمند توجه هم‌زمان به دو جنبه است: نخست نقش او در گسترش آموزش جدید و  دوم زمینه استعماری این سیاست‌ها.

الفینستون در سال ۱۷۷۹ در اسکاتلند متولد شد. او از خانواده‌ای اشرافی اما نه‌چندان ثروتمند بود و پدرش یازدهمین بارون الفیسون بود. بنا بر زندگی‌نامه منتشرشده در Dictionary of National Biography، الفینستون دوران کودکی خود را در اسکاتلند گذراند و در مدارس ادینبرو و سپس Kensington تحصیل کرد. او در جوانی وارد خدمت کمپانی هند شرقی شد. در سال ۱۷۹۶، زمانی که هنوز حدود هفده سال داشت، به هند رفت و در همان سال وارد  خدمات در منطقه بنگال شد. ورود او به هند آغاز دوره‌ای بود که بیش از سه دهه از زندگی‌اش را در شبه‌قاره رقم زد.

ورود به هند و نخستین تجربه‌های اداری

الفینستون نخست در بنارس خدمت کرد و تا سال ۱۸۰۰ در آنجا حضور داشت. بنارس در آن دوره یکی از مراکز مهم مذهبی و فرهنگی شمال هند بود. حضور در چنین محیطی، زمینه آشنایی او با جامعه هند و زبان‌های محلی را فراهم کرد. در سال ۱۸۰۱، او به عنوان دستیار نماینده بریتانیا نزد پیشوای ماراتا در پونا منصوب شد. در این دوره، تحولات سیاسی و جنگ‌های مربوط به ماراتاها در مرکز سیاست بریتانیا در هند قرار داشتند. دانش الفینستون از فارسی و هندی برای فعالیت‌های دیپلماتیک او اهمیت داشت و به او امکان می‌داد در ارتباطات سیاسی و اداری با شخصیت‌های هندی نقش مؤثرتری داشته باشد. در دانشنامه Encyclopaedia Iranica  به‌طور مشخص تأکید می‌کند که آشنایی او با فارسی و هندی، جایگاه وی را در مذاکرات و مناسبات دیپلماتیک آن دوره تقویت کرده بود.  این موضوع از نگاه تاریخ زبان فارسی نیز بسیار قابل توجه است، زیرا نشان می‌دهد فارسی در آغاز قرن نوزدهم هنوز در محیط‌های سیاسی و اداری هند نقشی مهم داشت و آشنایی برخی مقامات بریتانیایی با این زبان یک مهارت اداری و دیپلماتیک محسوب می‌شد.

مأموریت در پونا و ناگپور

الفینستون در سال‌های بعد در مهم‌ترین مراکز سیاسی غرب و مرکز هند فعالیت کرد. او در پونا با حکومت ماراتاها سروکار داشت و بعدها در ناگپور به عنوان نماینده بریتانیا خدمت کرد. تجربه او در این دو مرکز سبب شد اطلاعات گسترده‌ای درباره ساختارهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی هند به دست آورد. بعدها این تجربه‌ها نه‌تنها در گزارش‌های اداری او، بلکه در نوشته‌های تاریخی و مطالعات مربوط به هند و افغانستان نیز انعکاس یافت.   یکی از مراحل مهم زندگی الفینستون، مأموریت او به کابل در سال ۱۸۰۸–۱۸۰۹ بود. این مأموریت در شرایط رقابت‌های سیاسی بریتانیا با قدرت‌های رقیب در منطقه انجام شد. ثمره این سفر بعدها در اثر مشهور او با عنوان: An Account of the Kingdom of Caubul منعکس شد. این اثر یکی از آثار تاریخی مهم او محسوب می‌شود و نشان‌دهنده توجه الفینستون به جغرافیا، تاریخ، ساختار سیاسی، مردم و فرهنگ افغانستان است.

از این منظر، الفینستون صرفاً یک مدیر استعماری نبود؛ او بخشی از تولید دانش اروپایی درباره هند و افغانستان نیز بود. البته این نوع «دانش درباره شرق» باید در زمینه تاریخی استعمار و نیازهای سیاسی بریتانیا نیز مطالعه شود.

الفینستون و فرمانداری بمبئی

نقطه عطف زندگی اداری الفینستون، انتصاب او به مقام فرماندار ریاست‌جمهوری بمبئی در سال ۱۸۱۹ بود. او تا سال ۱۸۲۷ در این سمت باقی ماند. در این دوره الفینستون توجه ویژه‌ای به اصلاحات اداری، حقوقی و آموزشی نشان داد. یکی از مهم‌ترین حوزه‌های فعالیت وی، تنظیم قوانین و سامان‌دهی حکومت در سرزمین‌هایی بود که تحت کنترل بریتانیا قرار گرفته بودند. اما در کنار اصلاحات اداری، مسئله آموزش نیز برای او اهمیت داشت.

اندیشه آموزشی الفینستون

مهم‌ترین سند برای شناخت دیدگاه آموزشی الفینستون، Minute on Education مورخ مارس ۱۸۲۴ است. این سند در مجموعه Selections from the Minutes and Other Official Writings of the Honourable Mountstuart Elphinstone, Governor of Bombay به ویرایش George W. Forrest منتشر شده و در نسخه کمبریج در صفحات 77–116 قرار دارد. متن نخستین بار در مجموعه‌ای در سال ۱۸۸۴ منتشر شده و نسخه علمی آن امروز توسط Cambridge University Press نیز در دسترس است.  این یادداشت از نظر تاریخ آموزش هند اهمیت فراوان دارد، زیرا در آن الفینستون تلاش می‌کند تصویری نسبتاً جامع از وضعیت آموزش در قلمرو بمبئی ارائه دهد و درباره چگونگی توسعه آن پیشنهادهایی مطرح کند.

یکی از ویژگی‌های مهم دیدگاه آموزشی الفینستون این بود که آموزش جدید نباید لزوماً با حذف کامل سنت‌های آموزشی موجود همراه شود. پژوهش‌های تاریخی درباره آموزش در بمبئی نشان می‌دهند که الفینستون نسبت به مدارس بومی، معابد و مدارس دینی توجه داشت و در عین حال به گسترش آموزش خواندن، نوشتن و دانش‌های جدید فکر می‌کرد. پژوهش منتشرشده درباره آموزش در بمبئی استدلال می‌کند که در یادداشت ۱۸۲۴، آموزش تا حد زیادی با نیازهای اداری و ایجاد مهارت‌هایی برای جمعیت بومی پیوند خورده بود؛ اما در همان حال الفینستون خواستار حفظ برخی مؤسسات سنتی نیز بود. این رویکرد از نظر تاریخی قابل توجه است، زیرا نشان می‌دهد سیاست آموزشی او را نمی‌توان به‌سادگی در چارچوب «حذف آموزش سنتی و جایگزینی کامل آن با آموزش انگلیسی» خلاصه کرد.

نقش الفینستون در گسترش آموزش عمومی

پژوهش تاریخی درباره دوره فرمانداری الفینستون نشان می‌دهد که مسئله آموزش عمومی در بمبئی پیش از شکل‌گیری  دانشکده الفینستون کالج، در قالب فعالیت انجمن‌ها و مدارس موجود در حال توسعه بود. یک پژوهش دانشگاهی درباره تاریخ آموزش در  ایالت ماهاراشترا توضیح می‌دهد که در دهه ۱۸۲۰، Bombay Native Education Society نقش مهمی در سازمان‌دهی مدارس، انتصاب معلمان، برنامه درسی، کتاب‌های آموزشی و کتابخانه‌ها داشت و الفینستون در این ساختار نقش مهمی ایفا می‌کرد. همین فعالیت‌های نهادی بود که به تدریج زمینه شکل‌گیری نظام منظم‌تری از آموزش در بمبئی را فراهم کرد.

ارزیابی میراث آموزشی الفینستون بدون توجه به زمینه استعماری آن ناقص خواهد بود. از یک سو، اصلاحات او در گسترش آموزش، سازمان‌دهی مدارس و ایجاد نهادهای آموزشی جدید مؤثر بود. از سوی دیگر، آموزش در چارچوب حکومت بریتانیا تنها یک هدف فرهنگی نداشت؛ تربیت نیروی انسانی مورد نیاز حکومت و گسترش برخی اشکال دانش اروپایی نیز بخشی از این سیاست بود.

مطالعه جدید درباره آموزش در بمبئی تأکید می‌کند که دیدگاه الفینستون نسبت به آموزش بومی با نیازهای اداری حکومت نیز پیوند داشت. بنابراین، مناسب‌تر است میراث او را نه صرفاً به عنوان «آغازگر آموزش مدرن» و نه صرفاً به عنوان یک سیاست‌گذار استعماری بررسی کنیم، بلکه آن را به صورت یک پروژه آموزشی در بستر استعمار مورد مطالعه قرار دهیم.

الفینستون و زبان فارسی

الفینستون به فارسی و هندی آشنایی داشت و این دانش زبانی در فعالیت‌های دیپلماتیک او در شمال و مرکز هند مؤثر بود. این نکته باید در چارچوب تاریخی خود فهمیده شود. در اوایل قرن نوزدهم، فارسی همچنان یکی از زبان‌های مهم دیوانی و اداری در بسیاری از بخش‌های هند بود. بنابراین آشنایی یک مقام سیاسی بریتانیایی با فارسی صرفاً علاقه‌ای ادبی نبود؛ می‌توانست کاربرد مستقیم اداری و دیپلماتیک داشته باشد. تاریخ Elphinstone College و سنت تدریس فارسی در بمبئی را نمی‌توان کاملاً جدا از فضای چندزبانه‌ای دانست که در آن الفینستون نیز با فارسی و هندی سروکار داشت.

مونت‌استوارت الفینستون شخصیتی چندوجهی در تاریخ هند بریتانیا بود. او از یک سو کارگزار و سیاستمدار کمپانی هند شرقی و از سوی دیگر مورخ، نویسنده و سیاست‌گذار آموزشی بود. فعالیت او در بنارس، پونا و ناگپور، تجربه سیاسی و فرهنگی گسترده‌ای برایش فراهم کرد و سرانجام در مقام فرماندار بمبئی از ۱۸۱۹ تا ۱۸۲۷، اصلاحات اداری، حقوقی و آموزشی را دنبال کرد.

مهم‌ترین سند برای شناخت دیدگاه آموزشی او، یادداشت مارس ۱۸۲۴ درباره آموزش است. این سند نشان می‌دهد که الفینستون در کنار حمایت از آموزش جدید، به وجود و اهمیت برخی سنت‌های آموزشی بومی نیز توجه داشت. با این حال، سیاست آموزشی او در چارچوب نیازهای حکومت استعماری شکل گرفته بود و همین مسئله باید در ارزیابی تاریخی آن مورد توجه قرار گیرد. از سوی دیگر، آشنایی الفینستون با فارسی و هندی از اهمیت خاصی برای تاریخ فرهنگی هند برخوردار است. این دانش زبانی در فعالیت‌های سیاسی و دیپلماتیک او مورد استفاده قرار گرفت و نشان می‌دهد که زبان فارسی در فضای اداری و دیپلماتیک هند در آغاز قرن نوزدهم هنوز اهمیت قابل توجهی داشت.

منابع:

1.      Elphinstone, Mountstuart. “Minute on Education,” March 1824. In George W. Forrest, ed., Selections from the Minutes and Other Official Writings of the Honourable Mountstuart Elphinstone, Governor of Bombay. First published 1884; Cambridge University Press edition. pp. 77–116. (Cambridge University Press)
2.      Yapp, Malcolm E. “Elphinstone, Mountstuart.” Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 4, pp. 369–370. (Encyclopaedia Iranica)
3.      Elphinstone, Mountstuart. An Account of the Kingdom of Caubul, and Its Dependencies in Persia, Tartary, and India.

Dictionary of National Biography. “Elphinstone, Mountstuart (1779–1859).”