تصوف در پاکستان یکی از قوی‌ترین و ریشه‌دارترین جریان‌های مذهبی و فرهنگی است؛ به‌طوری‌که بر اساس تخمین‌های جامعه‌شناختی، حدود ۶۰ درصد از مسلمانان پاکستان خود را پیرو یا متمایل به آموزه‌های صوفیه و اولیاءالله می‌دانند. بیشتر صوفیان پاکستان به چهار سلسله اصلی وابسته‌اند: چشتیه، قادریه، نقشبندیه و سهروردیه. این سلاسل در قالب خانقاه‌ها، آستانه‌ها و شبکه‌های مریدی فعالیت می‌کنند. صوفیان پاکستان در قالب طریقت‌های بزرگ و شبکه‌ای از مزارات فعالیت می‌کنند که تأثیر عمیقی بر فرهنگ جامعه دارند.

آمار و گستره نفوذ

آمار رسمی و دقیق دولتی درباره تعداد پیروان هر سلسله وجود ندارد؛ زیرا مردم معمولاً هم‌زمان خود را مسلمان سنی، بریلوی یا اهل تصوف می‌دانند و در سرشماری‌ها طریقت ثبت نمی‌شود.

با این حال، پژوهش‌های موجود نشان می‌دهد:

• حدود ۶۰٪ مسلمانان پاکستان نوعی ارتباط با اولیا، زیارتگاه‌ها یا سنت‌های صوفیانه دارند.

• اکثریت سنت‌های صوفیانه پاکستان در چهار سلسله چشتیه، قادریه، نقشبندیه و سهروردیه قرار می‌گیرند.

• در ایالت‌های پنجاب و سند، فرهنگ زیارت مزارات و پیری-مریدی نفوذ بسیار گسترده‌ای دارد.

۱. سلسله چشتیه

سلسله چشتیه یکی از طریقت‌های صوفیانهٔ اهل سنت است که نام خود را از شهر چِشت در افغانستان گرفته است. بنا بر روایات تاریخی، این سلسله توسط ابواسحاق شامی در این منطقه بنیان نهاده شد. سپس این طریقت به هرات راه یافت و بعدها به وسیلهٔ خواجه معین‌الدین چشتی از طریق شهر اجمیر در شبه‌قارهٔ هند گسترش پیدا کرد.

سلسلهٔ چشتیه به دلیل تأکید بر محبت، بردباری، مدارا و گشودگی در برخورد با دیگران شهرت یافته است. پیروان این طریقت عمدتاً در افغانستان و شبه‌قارهٔ هند حضور دارند.

خواجه معین‌الدین چشتی در آخرین سفارش خود به پیروانش فرمود: «هرگز از کسی جز خداوند یاری، بخشش یا لطف و احسان درخواست نکنید؛ اما اگر نیازمندان، فقیران، بیوه‌زنان و یتیمان به درِ خانهٔ شما آمدند، از دعا، برکت و یاری‌رساندن به آنان دریغ نورزید.»

سماع در طریقت چشتیه

یکی از ویژگی‌های شناخته‌شدهٔ طریقت چشتیه، سماع است؛ یعنی ایجاد حضور و توجه قلبی به خداوند از طریق شنیدن موسیقی و اشعار معنوی و غرق شدن در یاد الهی. مشهورترین شکل این سنت، قوالی است.

چشتیان و برخی دیگر از طریقت‌های صوفیانه معتقدند که سماع می‌تواند به سالک کمک کند تا از خودخواهی و تعلقات نفسانی رها شده و در محبت خداوند مستغرق گردد. با این حال، آنان تأکید می‌کنند که پیروان این طریقت باید تمامی واجبات و احکام اسلامی را به‌طور کامل رعایت کنند و انجام فرایض دینی را صرفاً تشریفات ظاهری و قانون‌گرایی خشک ندانند.

دیدگاه دربارهٔ استفاده از آلات موسیقی

با این وجود، برخی از پیروان سلسلهٔ قادریه معتقدند که خواجه معین‌الدین چشتی و مشایخ اولیهٔ چشتیه استفاده از آلات موسیقی را مجاز نمی‌دانستند. آنان در تأیید دیدگاه خود به سخنی از محمد بن مبارک کرمانی، از مریدان بابا فریدالدین گنج‌شکر، در کتاب سیرالاولیاء استناد می‌کنند. وی از قول حضرت نظام‌الدین اولیا نقل کرده است: «سماع در صورتی جایز است که چند شرط رعایت شود: خواننده باید فردی بالغ باشد و نه کودک یا زن؛ شنونده باید همه چیز را تنها با یاد خدا بشنود؛ اشعاری که خوانده می‌شود نباید مشتمل بر الفاظ زشت و خلاف عفت باشد؛ و در مجلس نباید از آلات موسیقی استفاده شود. اگر این شرایط فراهم باشد، سماع جایز است.»

مواضع فکری

• تأکید بر محبت، مدارا و خدمت به مردم.

• پذیرش سماع و قوالی در بسیاری از شاخه‌ها.

• توجه ویژه به زیارت اولیا و مراسم عرس.

• نفوذ گسترده در پنجاب و سند.

مراکز و رهبران معاصر

در پاکستان رهبران چشتی معمولاً به‌صورت محلی و خانوادگی در آستانه‌ها فعالیت می‌کنند؛ مانند خاندان‌های متولی در:

• بابا فرید گنج شکر (پاکپتن)

• خواجه غلام فرید (بهاولپور)

• پیر پتن

• سیال شریف

لینک: https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_mausolea_and_shrines_in_Pakistan 

https://en.wikipedia.org/wiki/Chishti_Order

https://en.wikipedia.org/wiki/Sufism_in_Pakistan