جشنواره بین‌المللی فیلم آجانتا–الوراAjanta–Ellora International Film Festival (AIFF) یکی از رویدادهای مهم فرهنگی و سینمایی منطقه مَراتوادا واقع در شهر تاریخی اورنگ آباد در ایالت ماهاراشترا است که در شهر چاتراپاتی سامباجیناگر، نام پیشین اورنگ‌آباد، برگزار می‌شود. این جشنواره با هدف ارائه آثار شاخص سینمای هند و جهان، ایجاد فرصت برای گفت‌وگوی میان فیلمسازان و مخاطبان و تقویت فرهنگ سینمایی منطقه شکل گرفته است.

اهمیت این جشنواره تنها به نمایش فیلم محدود نمی‌شود؛ بلکه موقعیت جغرافیایی و فرهنگی آن، یعنی قرار گرفتن در منطقه‌ای که دو مجموعه تاریخی آجانتا و الورا را در خود جای داده است، به آن هویتی متمایز می‌بخشد. غارهای آجانتا و الورا هر دو در سال ۱۹۸۳ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند و از مهم‌ترین نمونه‌های هنر، معماری و تاریخ فرهنگی هند به شمار می‌روند. از این منظر، AIFF را می‌توان نمونه‌ای از پیوند میان میراث تاریخی، فرهنگ منطقه‌ای و بیان هنری معاصر دانست؛ جایی که هنر تصویری معاصر در مجاورت میراثی شکل می‌گیرد که خود حامل سنت‌های کهن داستان‌گویی تصویری، نقاشی، پیکرتراشی و معماری است. جشنواره بین‌المللی فیلم آجانتا–الورا در سال ۲۰۱۴ آغاز به کار کرد. بر اساس معرفی رسمی جشنواره، این رویداد از ابتدا با الهام از میراث فرهنگی غنی منطقه مَراتوادا شکل گرفت و هدف آن ارائه فیلم‌های برجسته هند و جهان به مخاطبان چاتراپاتی سامباجیناگر و ایجاد بستری برای رشد فرهنگ سینمایی منطقه بوده است.

برگزارکننده اصلی جشنواره، Marathwada Art, Culture and Film Foundation است و در دوره‌های اخیر، نهادهایی همچون Nath Group، MGM University و Yashwantrao Chavan Centre در ارائه و برگزاری آن مشارکت داشته‌اند. جشنواره همچنین از سوی نهادهایی از جمله FIPRESCI، Federation of Film Societies of India و برخی نهادهای دولتی و سینمایی هند حمایت یا تأیید شده است.

هدف اصلی جشنواره را می‌توان در چند محور خلاصه کرد:

1. نمایش آثار برجسته سینمای هند و جهان؛
2. ایجاد ارتباط میان فیلمسازان، منتقدان، پژوهشگران و مخاطبان؛
3. تقویت فرهنگ و سواد سینمایی در منطقه مَراتوادا؛
4. فراهم کردن فرصت برای فیلمسازان جوان و منطقه‌ای؛
5. معرفی چاتراپاتی سامباجیناگر به‌عنوان یکی از مراکز فرهنگی و سینمایی هند؛
6. ایجاد زمینه برای گفت‌وگو درباره جنبه‌های هنری، فنی و اجتماعی سینما.

سایت رسمی جشنواره نیز تأکید می‌کند که AIFF علاوه بر نمایش فیلم، برنامه‌هایی مانند کارگاه‌های نقد و بررسی فیلم، نمایش‌های ویژه، سمینارها و مسترکلاس‌ها برگزار می‌کند.

انتخاب نام «آجانتا–الورا» برای یک جشنواره بین‌المللی فیلم، صرفاً یک انتخاب جغرافیایی نیست؛ بلکه حامل یک معنای فرهنگی است. غارهای آجانتا مجموعه‌ای از بناهای صخره‌ای بودایی هستند که نخستین مرحله ساخت آنها به حدود قرن دوم و اول پیش از میلاد و مرحله مهم بعدی به قرون پنجم و ششم میلادی بازمی‌گردد. نقاشی‌ها، پیکره‌ها و معماری آجانتا از برجسته‌ترین نمونه‌های هنر بودایی در هند محسوب می‌شوند. یونسکو آجانتا را نمونه‌ای ممتاز از هنر، معماری، نقاشی و تاریخ اجتماعی و فرهنگی هند معرفی کرده است. الورا نیز مجموعه‌ای متشکل از ۳۴ غار و نیایشگاه صخره‌ای است که در امتداد بیش از دو کیلومتر در دل صخره‌های بازالتی ایجاد شده‌اند. این مجموعه آثار بودایی، برهمنی/هندو و جینی را در کنار یکدیگر جای داده است و یونسکو آن را نمادی از همزیستی و تساهل دینی در تاریخ هند دانسته است. از این رو، نام آجانتا–الورا می‌تواند برای جشنواره‌ای که بر گفت‌وگوی فرهنگی از طریق تصویر و سینما تأکید دارد، معنایی فراتر از یک نام جغرافیایی داشته باشد. همان‌گونه که نقاشی‌های آجانتا و معماری الورا روایت‌هایی تاریخی را از طریق تصویر، فضا و فرم منتقل می‌کنند، سینمای معاصر نیز از طریق تصویر متحرک، صدا، تدوین و روایت به بازنمایی تجربه انسانی می‌پردازد. بنابراین، می‌توان AIFF را در چارچوب یک گفت‌وگوی میان میراث تصویری گذشته و هنر تصویری معاصر مطالعه کرد.

یکی از ویژگی‌های مهم AIFF تلاش برای آوردن سینمای هند و جهان به مخاطبان مَراتوادا است. سایت رسمی جشنواره هدف خود را نمایش بهترین فیلم‌های تولیدشده در سال‌های اخیر و گذشته، از هند و سایر نقاط جهان، به مخاطبان شهر معرفی می‌کند. این رویکرد اهمیت فرهنگی ویژه‌ای دارد. جشنواره‌های سینمایی فقط محل نمایش فیلم نیستند؛ بلکه می‌توانند به عنوان فضای ارتباط میان فرهنگ‌ها، زبان‌ها و شیوه‌های مختلف روایت عمل کنند.

جشنواره بین المللی فیلم آجانتاـ الورا  از طریق بخش‌هایی مانند World Cinema، Indian Cinema Competition، Retrospectives، Tributes، Special Screenings و Masterclasses امکان مواجهه مخاطبان محلی با گونه‌ها و سنت‌های متنوع سینمایی را فراهم می‌کند. ساختار رسمی جشنواره نیز نشان می‌دهد که برنامه آن میان نمایش آثار جدید، مرور آثار سینمایی و برنامه‌های آموزشی و تخصصی تعادل برقرار می‌کند. در نتیجه، جشنواره را می‌توان نه تنها یک رویداد نمایشی، بلکه نوعی فضای آموزشی و فرهنگی برای گسترش سواد سینمایی در منطقه دانست. این جشنواره در طول دوره‌های خود ساختار چندبخشی ایجاد کرده است. مهم‌ترین بخش‌های آن عبارت‌اند از:

الف) بخش سینمای هند

در بخش رقابتی سینمای هند، فیلم‌هایی از زبان‌ها و مناطق مختلف هند به نمایش گذاشته می‌شوند. این بخش به سینمای منطقه‌ای هند نیز فرصت حضور در یک فضای بین‌المللی می‌دهد. در یازدهمین دوره جشنواره در سال ۲۰۲۶، ۹ فیلم در بخش رقابتی سینمای هند حضور داشتند و هیئت داوران این بخش به ریاست رِسول پوکوتی، طراح صدا و برنده اسکار، فعالیت کرد.

ب) سینمای جهان

بخش World Cinema به نمایش فیلم‌های تحسین‌شده بین‌المللی اختصاص دارد و مخاطبان را با جریان‌های مختلف سینمای معاصر جهان آشنا می‌کند.

ج) مرور آثار و بزرگداشت‌ها

Retrospective و Tribute از دیگر بخش‌های مهم جشنواره هستند که به مرور آثار یک شخصیت برجسته سینمایی یا ادای احترام به یک فیلمساز اختصاص می‌یابند. این بخش‌ها اهمیت آرشیوی جشنواره را افزایش می‌دهند؛ زیرا جشنواره فقط به تولیدات جدید توجه نمی‌کند، بلکه تاریخ سینما را نیز بخشی از تجربه فرهنگی خود قرار می‌دهد.

د) مسترکلاس و کارگاه‌های آموزشی

برگزاری Masterclass، Seminar، Panel Discussion و Film Appreciation Workshop، جشنواره را از یک رویداد صرفاً نمایشی فراتر می‌برد. در این برنامه‌ها، فیلمسازان، منتقدان و متخصصان سینما درباره فیلمسازی، فیلمنامه، صدا، کارگردانی، بازیگری و دیگر جنبه‌های سینما با مخاطبان گفت‌وگو می‌کنند. سایت رسمی جشنواره نیز این برنامه‌های آموزشی و تخصصی را از ویژگی‌های اصلی AIFF معرفی می‌کند.

یکی از جنبه‌های قابل توجه جشنواره، توجه آن به استعدادهای محلی است. در ساختار جشنواره، مسابقه فیلم کوتاه مَراتوادا برای فیلمسازان منطقه در نظر گرفته شده است. مقررات دوره دوازدهم تصریح می‌کند که فیلمسازان و تهیه‌کنندگان واجد شرایط این بخش باید از ساکنان منطقه مَراتوادا باشند و فیلم‌های کوتاه داستانی با حداکثر زمان ۳۰ دقیقه را ارائه کنند.

این سیاست اهمیت فرهنگی خاصی دارد؛ زیرا در کنار نمایش سینمای بین‌المللی، امکان حضور و دیده‌شدن تولیدات محلی را نیز فراهم می‌کند. در این معنا، جشنواره دو مسیر را هم‌زمان دنبال می‌کند: جهانی‌شدن فرهنگ سینمایی منطقه و منطقه‌ای‌شدن فرصت‌های تولید و عرضه سینما.

ارتباط جشنواره با مؤسسات آموزشی یکی دیگر از عناصر مهم ساختار آن است. حضور MGM University در ساختار ارائه جشنواره و برگزاری برخی برنامه‌ها در فضاهای دانشگاهی، امکان نزدیک شدن سینمای حرفه‌ای به آموزش دانشگاهی را فراهم کرده است. این ویژگی برای پژوهش‌های دانشگاهی درباره جشنواره‌های فیلم اهمیت دارد؛ زیرا جشنواره در اینجا فقط یک رویداد فرهنگی سالانه نیست، بلکه بخشی از اکوسیستم آموزش، تولید و نمایش سینما محسوب می‌شود.

دوره یازدهم؛ تجربه سال ۲۰۲۶

یازدهمین دوره AIFF از ۲۸ ژانویه تا اول فوریه ۲۰۲۶ در چاتراپاتی سامباجیناگر برگزار شد. برنامه‌ها در مکان‌هایی از جمله Prozone Mall و Rukmini Auditorium در مجموعه MGM برگزار شدند. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، این دوره حدود ۷۰ فیلم از هند و دیگر کشورهای جهان را دربرگرفت. علاوه بر مسابقه سینمای هند، برنامه‌هایی مانند World Cinema، مرور آثار، بزرگداشت‌ها، مسترکلاس‌ها، سخنرانی‌های تخصصی، نمایش‌های ویژه و نشست‌های گفت‌وگو نیز برگزار شد. در همین دوره، جایزه Padmapani Lifetime Achievement Award به موسیقیدان برجسته هندی، ایلیایاراجا، اختصاص یافت. همچنین جایزه Golden Kailas بهترین فیلم هندی به فیلم Parjya ساخته Mahadev Hadapad تعلق گرفت.

این اطلاعات نشان می‌دهد که این جشنواره در سال‌های اخیر ساختاری نسبتاً گسترده پیدا کرده و علاوه بر نمایش فیلم، مجموعه‌ای از فعالیت‌های رقابتی، آموزشی، آرشیوی و بزرگداشت‌های سینمایی را دربر می‌گیرد.

دوازدهمین دوره؛ چشم‌انداز سال ۲۰۲۷

بر اساس مقررات رسمی منتشرشده در وبگاه جشنواره، دوازدهمین دوره Ajanta–Ellora International Film Festival برای ژانویه ۲۰۲۷ برنامه‌ریزی شده است. مقررات بخش فیلم کوتاه تاریخ ۲۰ تا ۲۴ ژانویه ۲۰۲۷ را برای برگزاری جشنواره در چاتراپاتی سامباجیناگر ذکر می‌کند. در مقررات بخش رقابتی فیلم‌های بلند نیز اعلام شده است که جشنواره توسط Marathwada Art, Culture and Film Foundation برگزار و با مشارکت Nath Group، MGM University و Yashwantrao Chavan Centre ارائه می‌شود. این دوره را می‌توان مرحله‌ای مهم در تثبیت جایگاه جشنواره دانست؛ زیرا جشنواره اکنون از یک رویداد نسبتاً جدید منطقه‌ای به نهادی با ساختار منظم رقابتی، آموزشی و بین‌المللی تبدیل شده است.

جشنواره بین‌المللی فیلم آجانتا–الورا را می‌توان یکی از نمونه‌های قابل مطالعه در زمینه پیوند میان میراث فرهنگی، سینمای معاصر، آموزش هنری و توسعه فرهنگی منطقه‌ای در هند دانست. این جشنواره در شهر چاتراپاتی سامباجیناگر، یعنی منطقه‌ای که در مجاورت دو میراث جهانی آجانتا و الورا قرار دارد، سینمای معاصر هند و جهان را در بستری تاریخی عرضه می‌کند. آجانتا با نقاشی‌ها و معماری بودایی و الورا با مجموعه‌ای از آثار بودایی، هندو و جینی، پیشینه‌ای غنی از هنرهای تصویری و معماری را در اختیار این منطقه قرار داده‌اند. این جشنواره در سوی دیگر، رسانه تصویر متحرک را به این فضای فرهنگی وارد می‌کند و از طریق نمایش فیلم، مسابقه، مرور آثار، مسترکلاس، نشست‌های تخصصی و برنامه‌های آموزشی، میان مخاطبان محلی و جریان‌های سینمایی هند و جهان ارتباط برقرار می‌سازد. از این رو، اهمیت این جشنواره تنها در برگزاری یک جشنواره سالانه فیلم نیست؛ بلکه در ظرفیت آن برای تبدیل چاتراپاتی سامباجیناگر به نقطه تلاقی میراث تاریخی و خلاقیت معاصر، فرهنگ محلی و ارتباط جهانی و آموزش دانشگاهی و تجربه حرفه‌ای سینما نهفته است.

دوازدهمین دوره جشنواره که برای ژانویه ۲۰۲۷ برنامه‌ریزی شده، می‌تواند مرحله دیگری در روند تثبیت این ساختار باشد. با این حال، ارزیابی دقیق جایگاه بین‌المللی جشنواره نیازمند مطالعه نظام‌مند درباره ترکیب فیلم‌های انتخاب‌شده، کشورها و زبان‌های حاضر، تعداد مخاطبان، همکاری‌های بین‌المللی، تأثیر اقتصادی و فرهنگی جشنواره بر شهر و همچنین نقش آن در مسیر حرفه‌ای فیلمسازان منطقه خواهد بود. در مجموع،  این جشنواره را می‌توان نه فقط یک جشنواره فیلم، بلکه یک نهاد فرهنگی منطقه‌ای با گرایش بین‌المللی دانست که از طریق سینما تلاش می‌کند میراث تاریخی مَراتوادا را با جریان‌های جدید هنر و فرهنگ تصویری پیوند دهد.

1. Ajanta-Ellora International Film Festival (AIFF). (2026). Official Submission Portals, Schedules, and Rules. Retrieved from Official Website: https://aifilmfest.in/
2. FilmFreeway Platform. (2026). Ajanta-Ellora International Film Festival - Call for Entries and Guidelines. Retrieved from https://filmfreeway.com/AjantaElloraFilmFest
3. Marathwada Art Culture and Film Foundation. (2026). Institutional Mission Statements & Historical Retrospectives. Chhatrapati Sambhajinagar, Maharashtra, India.
4. De Valck, M. (2016). Film Festivals: From European Geopolitics to Global Exhibition Networks. Anthem Press.