استاد رشید بت از چهره‌های شناخته‌شده و تأثیرگذار هنر خوشنویسی در پاکستان است؛ هنرمندی که بیش از شش دهه از عمر خود را با قلم، مرکب، حروف و زیبایی‌شناسی خوشنویسی سپری کرده و در کنار آفرینش آثار هنری، بخش مهمی از فعالیت خود را به آموزش و انتقال این هنر به نسل‌های جدید اختصاص داده است. جایگاه او تنها به آثارش محدود نمی‌شود؛ حضور در نمایشگاه‌های متعدد داخلی و بین‌المللی، فعالیت آموزشی، داوری در رقابت‌های بین‌المللی و دریافت نشان حسن کارکردگی ریاست جمهوری پاکستان در سال ۱۹۸۹، بخشی از کارنامه طولانی او را تشکیل می‌دهد.

رشید بت در سال ۱۹۶۱ فعالیت خود در عرصه  خوشنویسی را آغاز کرد و در ادامه، برای فراگیری اصول و فنون این هنر، نزد استادانی چون خواجه محمود اختر و حافظ یوسف صدیقی آموزش دید. در سال‌های بعد، خوشنویسی برای او از یک علاقه هنری فراتر رفت و به مسیر اصلی زندگی حرفه‌ای و هنری‌اش تبدیل شد. منابع مختلف درباره زندگی و فعالیت‌های او نیز بر همین تداوم و پایبندی چندین‌دهه‌ای به هنر خوشنویسی تأکید کرده‌اند.

خانه رشید بت در اسلام‌آباد  فضایی آرام و دلنشین دارد؛ فضایی که حس عمیقی از آرامش و رضایت را به انسان منتقل می‌کند. رشید بت می‌گوید: زندگی یک خوشنویس، زندگی بدون دغدغه است. تمام زندگی‌ام را بدون استرس گذرانده‌ام، چون باور دارم خداوند روزی مرا می‌رساند و زحماتم را بی‌پاسخ نمی‌گذارد. رشید بت در سال ۱۹۴۴ در خانواده‌ای کشمیری به دنیا آمد. نخستین آشنایی او با خوشنویسی زمانی شکل گرفت که در یک روزنامه، مسئول بخش خوشنویسی بود. اما در سال ۱۹۶۷ تصمیم گرفت این هنر را به‌صورت جدی و حرفه‌ای دنبال کند و آموزش خوشنویسی را نزد خواجه محمود اختر و حافظ یوسف صدیقی آغاز کرد. او در ۹۰ سالگی نیز همچنان شور و نشاط جوانی را در چهره و رفتارش دارد؛ چنان‌که سن و سالش کمتر از آنچه است، به نظر می‌رسید. همین انرژی و سرزندگی در آثارش نیز دیده می‌شود؛ آثاری که با خط‌های قدرتمند و جسورانه، رنگ‌های زنده و تذهیب هنرمندانه، نگاه مخاطب را به خود جلب می‌کنند. رشید بت نمونه‌ای زنده از این واقعیت است که هنر کهن خوشنویسی اسلامی همچنان زنده، پویا و تأثیرگذار است. وی  در زیرزمین خانه‌اش دنیایی از خط و خوشنویسی آفریده است؛ جایی که با ورود به آن، گویی از دنیای روزمره فاصله می‌گیرید و قدم به جهانی آرام، زیبا و سرشار از رمز و راز حروف می‌گذارید. در آنجا هر حرکت قلم داستانی در دل خود دارد، هر حرف جهانی از زیبایی می‌آفریند و هر سطر، نگاه انسان را با خود همراه می‌کند. همین‌جاست که رشید بت در سکوت شب با هنر خود خلوت می‌کند، همین‌جاست که رشید بت در سکوت شب با هنر خود خلوت می‌کند، ایده‌های تازه را پرورش می‌دهد و آیات قرآن، سخنان پیامبر اکرم(ص)، کلمات و روایات ائمه معصومین(ع)، و نیز اشعاری از اقبال لاهوری، حافظ شیرازی و مولانا را در قالب آثار خوشنویسی خود با جلوه‌ای تازه و ماندگار به تصویر می‌کشد.

اما این زیرزمین تنها محل آفرینش آثار او نیست؛ بلکه مرکزی برای زنده نگه داشتن و انتقال میراثی هنری به نسل‌های آینده نیز به شمار می‌رود. رشید بت خوشنویسی را تنها برای خود نگه نداشته، بلکه در طول سال‌ها تلاش کرده است دانش، تجربه و ظرافت‌های این هنر را به علاقه‌مندان منتقل کند. او در خانه خود زمینه آموزش و تربیت علاقه‌مندان به خوشنویسی را فراهم کرده و شاگردان بسیاری در پاکستان و دیگر نقاط جهان از آموزش و راهنمایی او بهره برده‌اند. امروز نیز در اسلام‌آباد و راولپندی، در بخش‌های هنرهای زیبا در دانشگاه‌ها و کالج‌های مختلف، می‌توان شاگردان و هنرجویانی را دید که از آموزش و شیوه هنری او تأثیر پذیرفته‌اند و این هنر را ادامه می‌دهند. به این ترتیب، زیرزمین خانه رشید بت تنها کارگاه یک هنرمند نیست؛ بلکه به چراغی می‌ماند که روشنایی آن از دستی به دست دیگر منتقل می‌شود. در اینجا تنها حروف بر کاغذ نقش نمی‌بندند؛ بلکه هنری کهن، میراثی ارزشمند و ذوقی زیباشناختی نیز به دست نسل تازه سپرده می‌شود. شاید زیباترین جلوه ماندگاری یک استاد همین باشد که روزی قلم از حرکت بازایستد، اما هنری که او آموخته است، در دستان شاگردانش با جان و طراوتی تازه به راه خود ادامه دهد.

برای استاد رشید بت، خوشنویسی تنها زیبا نوشتن کلمات و حروف نیست؛ بلکه هنری است که در آن قلم و کلمه، زیبایی و معنویت، و هنر و اندیشه در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. او در سخنرانی‌ها و گفتگوهای مختلف، درباره جایگاه خوشنویسی در هنر اسلامی و ارتباط آن با کتابت قرآن کریم سخن می گوید. در یکی از سخنرانی‌های او در کمیسیون عالی پاکستان در لندن نیز بر این نکته تأکید شده بود که هنر خوشنویسی اسلامی تا اندازه زیادی از تلاش برای نگارش هرچه زیباتر کلام الهی، یعنی قرآن کریم، سرچشمه گرفته است. او همچنین با اشاره به وضعیت خوشنویسی در جهان اسلام، از کشورهایی همچون ایران، ترکیه، مصر و یمن به‌عنوان جوامعی یاد کرده بود که این هنر در آن‌ها همچنان زنده و پویاست. در آثار رشید بت، آیات قرآن کریم، احادیث، اذکار، دعاها و متون دینی و ادبی با ترکیبی از سنت‌های کلاسیک خوشنویسی و بیان هنری معاصر دیده می‌شوند.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های کارنامه رشید بت، نقش او در آموزش خوشنویسی است. شاید هیچ بخشی از فعالیت‌های او به اندازه این جنبه، ارتباط او را با نسل‌های مختلف علاقه‌مندان به خوشنویسی نشان ندهد. رشید بت در سال‌های ۱۹۹۱ تا ۱۹۹۴م در پاکستان تلویزیون، برنامه هفتگی خود را درباره خوشنویسی ارائه می‌کرد و از طریق این برنامه به آموزش این هنر می‌پرداخت. منابعی که درباره زندگی هنری او منتشر شده‌اند، او را از نخستین هنرمندانی می‌دانند که آموزش منظم خوشنویسی را از طریق رسانه الکترونیکی در پاکستان به مخاطبان عمومی ارائه کردند. این تجربه از آن جهت اهمیت دارد که آموزش خوشنویسی در آن دوره عمدتاً در قالب رابطه سنتی استاد و شاگرد انجام می‌شد، اما برنامه تلویزیونی رشید بت امکان آشنایی شمار بسیار بیشتری از مردم با اصول و زیبایی‌های این هنر را فراهم کرد. از این منظر، می‌توان استاد رشید بت را از جمله پیشگامان آموزش خوشنویسی در زمان خود دانست که با استفاده از تلویزیون، امکان یادگیری خوشنویسی در خانه را برای مخاطبان فراهم کرد؛ روشی که از جهاتی با مفهوم کلاس‌های آنلاین امروزی شباهت دارد. به بیان دیگر، او در زمان خود شیوه‌ای نوین و غیرسنتی برای آموزش خوشنویسی از طریق رسانه را پایه‌گذاری کرد. او بعدها نیز فعالیت آموزشی خود را ادامه داد و در مراکز دانشگاهی و هنری مختلف از جمله دانشگاه هنری راولپندی (NCA)، دانشگاه فاطمه جناح برای زنان و دانشگاه بین‌المللی اسلامی اسلام‌آباد به تدریس خوشنویسی پرداخت.  بنابراین، میراث رشید بت تنها در آثار موجود او خلاصه نمی‌شود؛ بخشی از این میراث در شاگردان و هنرجویانی است که طی سال‌ها از دانش و تجربه او بهره برده‌اند.

در جریان دیداری که مسئول خانه فرهنگ جمهوری اسلامی ایران راولپندی با استاد رشید بت در منزل ایشان داشت، حضور هیأتی از کشور چین نیز جلب توجه کرد. اعضای این هیأت نزد استاد حضور داشتند و از او شیوه‌ها، فنون و ظرافت‌های مختلف خوشنویسی، به‌ویژه خط نستعلیق، را می‌آموختند. در گفت‌وگو با اعضای این هیأت دریافتیم که آنان هر سال برای فراگیری خط نستعلیق نزد استاد رشید بت به پاکستان می‌آیند و پس از بازگشت به چین، آموخته‌ها و تجربیات خود را به علاقه‌مندان و هنرجویان دیگر منتقل می‌کنند. این دیدار به‌خوبی نشان می‌دهد که دامنه آموزش و تأثیرگذاری هنری استاد رشید بت تنها به هنرجویان پاکستانی محدود نمانده است؛ بلکه علاقه‌مندان و هنرجویانی از کشورهای دیگر، از جمله چین، نیز برای آموختن این هنر نزد او حضور پیدا می‌کنند. به این ترتیب، هنر و تجربه‌ای که او طی سال‌ها در عرصه خوشنویسی به دست آورده، از مرزهای پاکستان فراتر رفته و از طریق شاگردانش به سرزمین‌های دیگر نیز راه یافته است.

حضور در نمایشگاه‌ها و عرصه بین‌المللی

فعالیت هنری رشید بت به پاکستان محدود نمانده است. آثار او در کشورهای مختلف به نمایش درآمده و در مجموعه‌های گوناگون قرار گرفته‌اند. در منابع منتشرشده درباره فعالیت‌های بین‌المللی او، از حضورش در برنامه‌ها و نمایشگاه‌هایی در ایران، آمریکا، بریتانیا، چین، عراق، مالزی، کویت، تونس و الجزایر نام برده شده است. در سال ۲۰۱۴، یک نمایشگاه انفرادی از آثار او در چارچوب بینال خوشنویسی شارجه برگزار شد. در این رویداد، از فعالیت‌های او در زمینه  هنر خوشنویسی تقدیر شد. منابع تخصصی هنر اسلامی همچنین به حضور آثار او در بناها و مجموعه‌های مهم، از جمله مجلس سنای پاکستان، مسجد فیصل اسلام‌آباد، بنیاد الفرقان در لندن، دانشکده پزشکی و بیمارستان آغاخان کراچی و دروازه مکه در عربستان سعودی اشاره کرده‌اند. در نمایشگاه‌ها و نقدهای هنری مختلف نیز آثار او در کنار آثار هنرمندان برجسته دیگر معرفی شده‌اند. در سال ۲۰۱۷، نمایشگاه «حروف» در گالری ست رنگ اسلام‌آباد، آثار رشید بت را در کنار آثار خوشنویس ترک فرحت کورلو به نمایش گذاشت. این نمایشگاه نمونه‌ای از حضور هنر خوشنویسی پاکستان در گفت‌وگوی هنری میان فرهنگ‌های مختلف بود.

نوآوری در کنار وفاداری به سنت

یکی از نکات قابل توجه در هنر رشید بت، رابطه  میان سنت و بیان هنری معاصر است. او در عین وفاداری به اصول خوشنویسی کلاسیک، از ترکیب‌بندی، رنگ، زمینه و شیوه‌های تزئینی برای ایجاد بیان بصری متفاوت استفاده کرده است. در برخی منابع هنری از توجه ویژه او به تذهیب و نورپردازی در آثار خوشنویسی نیز یاد شده است. خبرگزاری آسوشیتدپرس پاکستان در گزارشی درباره یک نمایشگاه خوشنویسی، از رشید بت به‌عنوان هنرمندی یاد کرده که در آثار خود از تکنیک‌های تذهیب و نورپردازی بهره گرفته است. در آثار او، به‌ویژه ترکیب حروف طلایی با زمینه‌های تیره، نوعی بیان بصری شکل می‌گیرد که در عین برخورداری از ریشه‌های سنتی، برای مخاطب معاصر نیز جذابیت دارد. نقدهای هنری درباره آثار او بارها به همین ویژگی اشاره کرده‌اند.

رشید بت و ایران؛ یک ارتباط واقعی در عرصه هنر

از منظر فعالیت‌های خانه فرهنگ جمهوری اسلامی ایران در راولپندی، یکی از مهم‌ترین جنبه‌های کارنامه رشید بت، ارتباط هنری او با ایران است. بر اساس منابع منتشرشده درباره فعالیت‌های بین‌المللی او، ایران در میان کشورهایی قرار دارد که آثار رشید بت در آن‌ها به نمایش درآمده است. این نکته اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا ارتباط او با ایران صرفاً در سطح علاقه‌مندی نظری به هنر ایرانی یا اشاره به سنت‌های ایرانی نیست، بلکه در قالب حضور هنری و نمایش آثار نیز نمود داشته است.

یکی از مهم‌ترین نمونه‌های این ارتباط، نمایشگاه مشترک خوشنویسی ایرانی و پاکستانی است که در آن از سوی پاکستان، استاد رشید بت، الهی بخش مطیع و ناصر سیماب و از سوی ایران، احمدعلی برودی و احسان محمدپور حضور داشتند. بر اساس گزارش خبرگزاری آسوشیتدپرس پاکستان هدف این نمایشگاه معرفی هنر و فرهنگ خوشنویسی ایران و تقویت روابط فرهنگی میان ایران و پاکستان عنوان شده بود. این رویداد را می‌توان یکی از روشن‌ترین نمونه‌های حضور رشید بت در یک فضای مشترک هنری ایران و پاکستان دانست؛ فضایی که در آن، خوشنویسان دو کشور از طریق زبان مشترک هنر با یکدیگر ارتباط برقرار کردند.

حضور در کنار استاد غلامحسین امیرخانی

یکی دیگر از شواهد مهم در ارتباط حرفه‌ای رشید بت با جامعه خوشنویسی ایران، حضور او در هیئت داوری مسابقه بین‌المللی خوشنویسی IRCICA در کنار استاد غلامحسین امیرخانی، رئیس انجمن خوشنویسان ایران، نیز از دیگر شواهد ارتباط حرفه‌ای ایشان با جامعه خوشنویسی ایران به شمار می‌رود. در فهرست رسمی اعضای هیئت داوری پنجمین مسابقه خوشنویسی IRCICA، نام غلامحسین امیرخانی، استاد خوشنویسی ایران، و رشید بت، استاد خوشنویسی پاکستان، در کنار استادان و کارشناسان برجسته‌ای از کشورهای مختلف دیده می‌شود. در دوره بعدی این مسابقه نیز نام هر دو هنرمند در فهرست هیئت داوران دیده می‌شود. حضور هر دو در چنین هیئت‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که هنر خوشنویسی پاکستان و ایران در سطح حرفه‌ای و جهانی، در یک فضای مشترک قرار گرفته است.

نستعلیق و پیوند تاریخی ایران و شبه‌قاره

در بحث درباره خوشنویسی رشید بت و ارتباط آن با ایران، نمی‌توان از جایگاه نستعلیق و زبان فارسی در تاریخ فرهنگی شبه‌قاره چشم پوشید. فارسی برای چندین قرن یکی از زبان‌های مهم علمی، ادبی و دیوانی در شبه‌قاره بود. در همین بستر، شعر و نثر فارسی، کتابت، خوشنویسی و هنرهای وابسته به آن در هند و سپس در سرزمین‌های امروزی پاکستان رشد و گسترش یافتند. نستعلیق نیز در این میان جایگاه ویژه‌ای پیدا کرد و به یکی از مهم‌ترین شیوه‌های بصری نگارش شعر و متون فارسی تبدیل شد. از این منظر، خوشنویسی در پاکستان تنها یک هنر وارداتی یا تقلیدی نیست، بلکه بخشی از تاریخ گسترده فرهنگی و ادبی این منطقه است که با ایران و جهان فارسی‌زبان پیوندهای تاریخی عمیقی دارد. خود رشید بت نیز در سخنانش درباره تاریخ و انواع خطوط، به جایگاه نستعلیق در ایران و پاکستان اشاره کرده است. در عین حال، هنر او را نباید تنها به نستعلیق محدود کرد. آثار و فعالیت‌های آموزشی او نشان می‌دهد که با شیوه‌های مختلف خوشنویسی، از جمله کوفی و دیگر خطوط سنتی، نیز کار کرده و آموزش داده است.

یک هنرمند در خدمت تداوم یک میراث

اهمیت استاد رشید بت تنها در تعداد نمایشگاه‌ها یا جوایز او خلاصه نمی‌شود. شاید مهم‌ترین بخش میراث او، تلاشی باشد که برای زنده نگه داشتن خوشنویسی و انتقال آن به نسل‌های بعد انجام داده است. در دوره‌ای که فناوری دیجیتال بسیاری از شکل‌های سنتی نوشتن را دگرگون کرده، خوشنویسی همچنان هنری است که به تمرکز، صبر، دقت، تمرین و ارتباط مستقیم میان دست و ذهن نیاز دارد.

رشید بت از طریق تلویزیون، دانشگاه، کارگاه، نمایشگاه و ارتباط مستقیم با هنرجویان، این هنر را به گروه‌های مختلفی از جامعه معرفی کرده است. او خود در یکی از برنامه‌های معرفی آثارش توضیح داده بود که آموزش از طریق تلویزیون امکان ارتباط با شمار بسیار زیادی از علاقه‌مندان را برای او فراهم کرده و برخی از آنان نمونه‌های خط خود را برایش ارسال می‌کردند تا درباره آن‌ها راهنمایی دریافت کنند.

علاقه و دلبستگی رشید بت به ایران را می‌توان از این موضوع نیز دریافت که پس از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران و تأیید خبر شهادت رهبر معظم انقلاب، نام رشید بت در میان نخستین افرادی بود که برای ابراز تسلیت و همدردی در خانه فرهنگ ایران راولپندی حضور یافت. رشید بت همچنین در جریان سفر دکتر مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور اسلامی ایران، به پاکستان، در دیداری که در هتل سرینا برگزار شد، یکی از آثار برجسته خوشنویسی خود را به ایشان اهدا کرد.

منابع:

https://www.app.com.pk/culture-heritage/iranian-pakistani-calligraphy-show-tomorrow/?utm_source=chatgpt.com

https://arts.ircica.org/competition/5th-calligraphy-competition?utm_source=chatgpt.com