قلعه اختیارالدین در شمال بافت تاریخی هرات و در مجاورت دیوار شمالی شهر قدیم قرار دارد. این دژ بر فراز یک تپه مصنوعی ساخته شده و ساختار امروزی آن حاصل چندین دوره ساخت، تخریب، بازسازی و مرمت است؛ به همین دلیل نمی‌توان تمام بنا را متعلق به یک دوره تاریخی مشخص دانست.

از هریوا تا ارگ اختیارالدین

پیشینه هرات به دوران باستان بازمی‌گردد. بر اساس اطلاعات مرکز میراث جهانی یونسکو، این شهر در حدود ۵۰۰ سال پیش از میلاد به‌عنوان شهری باستانی در منطقه آریا شکل گرفته بود و موقعیت جغرافیایی، هرات را به یکی از مراکز مهم تجاری و راهبردی منطقه تبدیل می‌کرد.

در سال ۳۳۰ پیش از میلاد و همزمان با لشکرکشی اسکندر مقدونی، هرات به تصرف او درآمد. یونسکو محل ارگ اختیارالدین را بر روی بقایای یک دژ باستانی مرتبط با دوره اسکندر می‌داند، با این حال ارگ کنونی را نمی‌توان همان دژ دانست؛ چرا که این مجموعه در طول قرن‌ها بارها تخریب و بازسازی شده است.

کاوش‌های باستان‌شناسی نیز نشان داده‌اند که لایه‌های تاریخی این مجموعه بسیار عمیق است. در یکی از کاوش‌ها، ایجاد گودالی به عمق ۱۳ متر در محوطه ارگ، لایه‌هایی از تاریخ حدود ۲۶۰۰ ساله این مجموعه و شواهدی از سکونت پیشااسلامی در هرات را آشکار کرد.

از ویرانی مغول تا بازسازی کرت‌ها

ارگ اختیارالدین در جریان حملات مغول آسیب جدی دید و پس از آن، در دوره حکومت آل‌کرت بازسازی شد. منابع تاریخی درباره تاریخ دقیق و سازندگان بخش‌های مختلف ارگ دیدگاه‌های متفاوتی دارند، اما ساختار اصلی قلعه موجود، ارتباط نزدیکی با بازسازی‌های سده‌های میانه به‌ویژه دوره کرت‌ها دارد. یونسکو نیز شکل کلی برج‌ها و باروهای باقی‌مانده را عمدتاً به بازسازی اوایل قرن چهاردهم میلادی نسبت می‌دهد.

نام «اختیارالدین» نیز با همین دوره و شخصیتی به همین نام در تاریخ هرات پیوند خورده است؛ فردی که از وزیران و شخصیت‌های مهم آن عصر بود و نقش پررنگی در بازسازی قلعه داشت.

ارگ در روزگار تیموریان؛ درخشش مکتب هرات

با ظهور تیموریان، هرات وارد یکی از درخشان‌ترین دوره‌های تاریخ خود شد. شاهرخ، فرزند تیمور، هرات را به مرکز حکومت خود تبدیل کرد و شهر در سده‌های چهاردهم و پانزدهم میلادی به یکی از مراکز اصلی سیاست، دانش، هنر و معماری منطقه تبدیل گردید.

ارگ اختیارالدین در این دوره دستخوش تغییر و توسعه شد. شاهرخ بخش‌هایی از ارگ را بازسازی کرد و تزئینات کاشی‌کاری آن دوره هنوز در برخی قسمت‌های بنا به چشم می‌خورد. پژوهش‌های باستان‌شناسی نیز بقایای یک مجموعه ورودی با تزئینات معماری متعلق به دوره شاهرخ را شناسایی کرده است. در واقع قلعه اختیارالدین را می‌توان آینه‌ای تمام‌نما از هنر و معماری مکتب هرات دانست.

دژی برای دفاع، اقامت و نگهداری خزانه

کارکرد ارگ اختیارالدین در طول تاریخ تنها به امور نظامی محدود نماند. این مجموعه در دوره‌های مختلف به‌عنوان دژ دفاعی، محل اقامت حاکمان، خزانه و حتی زندان مورد استفاده قرار گرفت.

ساختار ارگ شامل دو بخش اصلی است: بخش مرتفع‌تر و مستحکم‌تر در قسمت بالایی، و بخش دیگری که در قسمت پایین‌تر گسترش یافته است. برج‌ها، دیوارهای دفاعی و فضاهای داخلی گوناگون این مجموعه، هر کدام بخشی از تاریخ چندصدساله این بنا را بازتاب می‌دهند.

جنگ‌هایی که از ارگ گذشت

موقعیت استراتژیک ارگ باعث شد این بنا در دوره‌های مختلف درگیر جنگ و محاصره باشد. در نیمه نخست قرن نوزدهم میلادی، ارگ در جریان محاصره‌های سال‌های ۱۸۳۸ و ۱۸۵۶ آسیب‌های جدی دید. با کاهش اهمیت نظامی در اواخر قرن نوزدهم، بخش شرقی ارگ به محل اقامت فرمانده نظامی و بخش غربی آن به محل نگهداری مهمات تبدیل شد.

از فرسودگی تا آغاز مرمت‌های علمی

در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی، هیئت‌های باستان‌شناسی با حمایت یونسکو وضعیت ارگ را بررسی کردند و سپس عملیات کاوش و مرمت آن دنبال شد. در سال‌های بعد، مؤسسه توسعه آقاخان از سال ۲۰۰۵ برنامه‌ای گسترده برای حفاظت از میراث تاریخی هرات اجرا کرد که ارگ اختیارالدین در مرکز آن قرار داشت. هدف این پروژه‌ها تثبیت ساختار تاریخی و فراهم کردن امکان استفاده فرهنگی و عمومی از مجموعه بود.

ارگ؛ موزه‌ای در دل یک دژ تاریخی

یکی از مهم‌ترین اقدامات سال‌های اخیر، پیوند حفاظت از ارگ با احیای موزه هرات بود. موزه ملی هرات در سال ۲۰۱۱ و پس از سال‌ها تعطیلی، دوباره درهای خود را در محوطه ارگ به روی مردم گشود. آثار این موزه طیف گسترده‌ای از دوره‌های تاریخی، از هزاره‌های پیش از میلاد تا دوره‌های اسلامی را دربر می‌گیرد و کارکرد فرهنگی تازه‌ای به این دژ بخشیده است.

مقصدی برای گردشگری تاریخی

امروز ارگ اختیارالدین تنها یک بنای نظامی برجای‌مانده از گذشته نیست، بلکه بخش مهمی از هویت تاریخی و فرهنگی هرات و یکی از اصلی‌ترین جاذبه‌های گردشگری این شهر است. حفظ این دژ کهن، در واقع حفاظت از حافظه تاریخی شهری است که قرن‌ها در مسیر رفت‌وآمد تمدن‌ها، حکومت‌ها و فرهنگ‌های مختلف قرار داشته است.

منبع:

https://iraf.ir/138926/cultural/%d8%b1%d8%a7%d9%88%db%8c-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%db%8c%d8%ae-%d8%af%d9%88-%d9%87%d8%b2%d8%a7%d8%b1-%d8%b3%d8%a7%d9%84%d9%87%d8%9b-%d9%82%d9%84%d8%b9%d9%87-%d8%a7%d8%ae%d8%aa%db%8c%d8%a7%d8%b1%d8%a7%d9%84/