گزارش تحلیلی از فیلم نازا

مقدمه:

«نازا» مستندی ۸۰ دقیقه‌ای است که حاصل حدود سه سال کار مخفیانه، ساخته «یووال آبراهام» و «راحل شور»، دو فیلمساز اسرائیلی است. سازندگان فیلم با ۲۴ افسر و نظامی صهیونیستی، به‌ویژه نیروهای حاضر در ساختارهای اطلاعاتی و مرتبط با شناسایی اهداف، گفت‌وگو کردند. این مصاحبه‌ها عمدتاً به صورت مخفیانه و شبانه روی پشت‌بام‌های تل‌آویو انجام شده و هویت منابع برای حفظ امنیت آنان آشکار نشده است.

این فیلم با عنوان "نازا" بر اساس شهادت افسران و سربازان اطلاعاتی اسرائیل ساخته شده است. این فیلم چیزی را که سازندگان آن به عنوان یک سیستم یکپارچه برای هدف قرار دادن فلسطینی‌ها در نوار غزه توصیف می‌کنند، با تکیه بر نظارت، هوش مصنوعی و بمباران از راه دور، ردیابی می‌کند.

به گفته سازندگانش، عنوان فیلم به اختصاری اشاره دارد که توسط ارتش اسرائیل برای نشان دادن تعداد مورد انتظار غیرنظامیان کشته شده در یک حمله هوایی، شامل مردان، زنان و کودکان، استفاده می‌شود.

این فیلم این اصطلاح را در قلب تحقیقات خود قرار می‌دهد و نشان می‌دهد که چگونه می‌توان تلفات غیرنظامی پیش‌بینی‌شده را به اعدادی که در انتخاب هدف و اجرای حمله استفاده می‌شوند، تبدیل کرد.

مقامات و چهره‌های اسرائیلی به مستند اسرائیلی که در جشنواره بین‌المللی فیلم ونیز به نمایش گذاشته شده بود، حمله کرده و سازندگان آن را به ارائه روایتی توهین‌آمیز برای اسرائیل و سربازانش متهم کرده‌اند. این مستند که به جنگ در نوار غزه می‌پرداخت، بر اساس شهادت‌های درون تشکیلات نظامی و اطلاعاتی اسرائیل ساخته شده بود. این حمله محدود به مقامات نبود؛ بلکه به فعالان و چهره‌های رسانه‌ای اسرائیلی در پلتفرم‌های رسانه‌های اجتماعی نیز گسترش یافت. برخی این فیلم را به عنوان "افترای خونین" علیه اسرائیل توصیف کردند، در حالی که برخی دیگر کارگردانان آن را به ارائه روایتی که به نفع دشمنان اسرائیل به افکار عمومی بین‌المللی است، متهم کردند.

تأثیر این فیلم تنها به جایزه‌ای که در جشنواره دریافت کرد، محدود نشد. پس از نمایش اولیه، بحث گسترده‌ای را در مورد جنگ اسرائیل علیه غزه و نقش سینما در انتقال شهادت قربانیان و عاملان آن و آشکار کردن پیامدهای جنگ برانگیخت.

این فیلم به دلیل جسارت شهادت‌هایی که در آن وجود داشت و از اقدامات نظامی اسرائیل در نوار غزه صحبت می‌کرد، در طول نمایش خود در جشنواره جنجال گسترده‌ای به پا کرد.

فیلمی که اسرائیل را در آسیب‌پذیرترین نقطه‌اش هدف قرار می‌دهد

فلسطینیان اغلب قبل از اینکه حتی اجازه بحث در مورد جنایتی که علیه آنها انجام شده است را داشته باشند، ملزم به اثبات قربانی بودن خود بوده‌اند. اما این سیستم شروع به فروپاشی کرده است.

اگر ۷ اکتبر ۲۰۲۳، زلزله‌ای نظامی، اطلاعاتی و سیاسی در داخل اسرائیل بود، جنگی که پس از آن رخ داد، زلزله دیگری را در حوزه‌های اخلاقی، حقوقی و سیاسی به راه انداخت. مشکل اسرائیل دیگر محدود به مقیاس ویرانی، تعداد قربانیان یا تصاویر گرسنگی و آوارگی نیست. بلکه در انباشت شواهد، شهادت‌ها، تحقیقات و اقدامات قانونی و در حلقه رو به گسترش کسانی است که اکنون مایل به زیر سوال بردن روایت اسرائیل هستند، از جمله صداهای اسرائیلی که از درون خود نهادهای نظامی، حقوق بشری و فرهنگی بیرون می‌آیند.

حتی عنوان فیلم نیز بار معنایی تندی دارد؛ «نازا» یک اصطلاح نظامی اسرائیلی است که برای اشاره به تعداد پیش‌بینی‌شده تلفات غیرنظامی یا «خسارات جانبی» در طول برنامه‌ریزی حمله استفاده می‌شود. بنابراین، قبل از انجام حمله، غیرنظامیان به آماری تبدیل می‌شوند که در فرآیند ارزیابی پیامدهای بمباران گنجانده می‌شوند. این یکی از حساس‌ترین مسائل در پرتو قوانین بین‌المللی بشردوستانه است.

در این زمینه، فیلم مستند «نازا» جبهه‌ای بسیار تأثیرگذار را به جبهه‌های نبرد موجود اضافه می‌کند: جبهه سینما و هنر.

عبارت «و شاهدی از میان مردم خود شهادت داد» در اینجا بسیار مهم به نظر می‌رسد، نه به این دلیل که فلسطینی برای تأیید فاجعه خود به یک شاهد اسرائیلی نیاز داشت، بلکه به این دلیل که شهادت از درون سیستم تحت اتهام، اهمیت ویژه‌ای در سنجش روایت رسمی پیدا می‌کند، به ویژه اگر منبع آن قابل تأیید و تأیید توسط شواهد مستقل باشد. در اینجا، بحث از سوال «آیا این اتفاق افتاد؟» به سوالاتی که بیشتر به مسئولیت قانونی مربوط می‌شوند، تغییر می‌کند: «چگونه این اتفاق افتاد؟ چه کسی تصمیم گرفت؟ چه اطلاعاتی در دسترس آنها بود؟»

چرا اسرائیلی‌ها این کار را می‌کنند؟

سوال اساسی اینجاست: چرا افسران، روزنامه‌نگاران، هنرمندان و سازمان‌های اسرائیلی مطالبی را منتشر می‌کنند که به شدت از سیاست‌های دولتشان انتقاد می‌کند؟

به نظر هیچ پاسخ واحدی وجود ندارد. برخی از این صداها ناشی از حقوق بشر و اصول اخلاقی هستند، برخی دیگر ناشی از ملاحظات حرفه‌ای مربوط به حق مردم برای دانستن، و برخی دیگر منعکس کننده یک مبارزه داخلی در مورد ماهیت دولت، آینده آن، استقلال نهادهای آن و محدودیت‌های اقتدار دولت هستند.

علاوه بر این، برخی از منتقدان اسرائیلی لزوماً کل روایت فلسطینی‌ها را نمی‌پذیرند. آنها ممکن است ادامه اشغال، نقض‌ها و مصونیت از مجازات را تهدیدی برای خود جامعه اسرائیل، تعمیق انزوای آن و تضعیف نهادهای آن بدانند.

بنابراین، این پدیده نباید به یک توضیح واحد تقلیل یابد. رد این صداها توسط فلسطینی‌ها صرفاً به دلیل اسرائیلی بودنشان اشتباه خواهد بود، همانطور که در نظر گرفتن آنها به عنوان جایگزینی برای شهادت‌های فلسطینیان اشتباه خواهد بود. ارزش اصلی آنها در این واقعیت نهفته است که منابع نسبتاً مستقلی را به فرآیند بررسی حقایق و به چالش کشیدن روایت رسمی اضافه می‌کنند.

اسرائیل تا چه مدت می‌تواند دوام بیاورد؟

خود این سوال نیاز به توضیح دارد. به نظر، اصطلاح «استقامت» ممکن است نشان دهد که کاهش مشروعیت بین‌المللی ناگزیر به فروپاشی دولت منجر می‌شود، نتیجه‌ای که موازنه قدرت فعلی آن را تأیید نمی‌کند.

اسرائیل هنوز از قابلیت‌های نظامی، اقتصادی و فناوری قابل توجهی و همچنین اتحادهای بین‌المللی تأثیرگذار، به ویژه رابطه استراتژیک خود با ایالات متحده، برخوردار است. با این حال، وقتی هزینه حقوقی و سیاسی ادامه سیاست‌های فعلی را در نظر می‌گیریم، موضوع متفاوت می‌شود.

یک دولت ممکن است بتواند با وجود هزینه‌های بالای دیپلماتیک، قابلیت‌های نظامی خود را حفظ کند، اتحادهای خود را با وجود کاهش وجهه عمومی خود حفظ کند و بدون تغییر فوری سیاست‌های خود با مراحل قانونی روبرو شود. بنابراین، سوال دقیق‌تر این نیست که «اسرائیل تا چه مدت دیگر می‌تواند دوام بیاورد؟» یا «چه زمانی فروپاشی خواهد کرد؟»

سوال عینی‌تر این است که اگر شکاف بین توانایی‌های نظامی و مشروعیت این سیاست‌ها، همراه با هزینه‌های حقوقی، دیپلماتیک و اقتصادی آنها، همچنان رو به افزایش باشد، اسرائیل تا چه حد می‌تواند سیاست‌های فعلی خود را حفظ کند؟

تا آنجا که می‌بینیم، هیچ پاسخ قطعی برای این سوال وجود ندارد. اما تاریخ حقوقی روابط بین‌الملل به ما می‌آموزد که فرسایش مشروعیت لزوماً به تغییر فوری منجر نمی‌شود. با این حال، وقتی به تصمیمات قضایی، محدودیت‌های تسلیحاتی یا تجاری، تغییرات در سیاست‌های دولتی و پاسخگویی افراد و نهادها تبدیل شود، می‌تواند به عامل مهمی تبدیل شود.

دولت‌ها نه در یک لحظه تأسیس می‌شوند و نه در یک لحظه فرو می‌پاشند. خود اسرائیل از طریق انباشت حمایت، تسلیحات، به رسمیت شناختن و تبلیغات ساخته شده است و جایگاه آن نیز می‌تواند از طریق انباشت فیلم‌ها، گزارش‌ها، شهادت‌ها، پرونده‌های حقوقی و مواضع سیاسی فرسایش یابد. اینها نقاطی هستند که به هم نزدیک می‌شوند و ترک‌هایی که گسترش می‌یابند، تا جایی که دیواری را که زمانی بسیار طولانی و نفوذناپذیر به نظر می‌رسید، تضعیف می‌کنند.

اهمیت «نازا» به این دلیل تقویت می‌شود که به نقطه‌ای بسیار حساس حمله می‌کند: تصویر طلایی ساخته شده برای اسرائیل، به ویژه تصویر «اخلاقی‌ترین ارتش». وقتی شهادت از درون جامعه اسرائیل، از افرادی که قرار است از کشور خود دفاع کنند و به ارتش آن تقدس ویژه‌ای ببخشند، می‌آید، انکار بسیار دشوارتر می‌شود و عبارت «شاهدی از میان مردم خود» نیروی سیاسی و اخلاقی استثنایی پیدا می‌کند.

اگرچه این فیلم حکمی صادر نمی‌کند، اما نکته‌ی مهمی را مطرح می‌کند و دری را برای سینماها، جشنواره‌ها، پلتفرم‌ها، روزنامه‌نگاران و فعالان حقوق بشر می‌گشاید تا بحث را گسترش داده و حقایق را بررسی کنند.

در نبردهای طولانی و دشوار، تجلیل از هر دستاوردی ضروری می‌شود؛ پیروزی‌های بزرگ هرگز به طور کامل محقق نمی‌شوند، بلکه از گام‌های کوچکی ساخته می‌شوند که روی هم انباشته می‌شوند تا روایت، پویایی قدرت و تعادل قوا را تغییر دهند. «ناسا» اعلام فروپاشی دیوار نیست، اما مطمئناً یکی از ترک‌هایی است که دیگر نمی‌توان پنهان کرد.

سیستم هدف‌گیری چگونه کار می‌کند؟

به گفته سازندگانش، عنوان فیلم به اختصاری اشاره دارد که توسط ارتش اسرائیل برای نشان دادن تعداد مورد انتظار غیرنظامیان کشته شده در یک حمله هوایی، شامل مردان، زنان و کودکان، استفاده می‌شود.

این فیلم این اصطلاح را در قلب تحقیقات خود قرار می‌دهد و نشان می‌دهد که چگونه می‌توان تلفات غیرنظامی پیش‌بینی‌شده را به اعدادی که در انتخاب هدف و اجرای حمله استفاده می‌شوند، تبدیل کرد.

برای انجام مصاحبه‌ها، فیلمسازان به مدت سه سال مخفیانه کار کردند و از چندین شرکت‌کننده در پشت بام‌های تل‌آویو فیلمبرداری کردند، هویت آنها را پنهان کردند و صدا و ویژگی‌های آنها را به صورت دیجیتالی تغییر دادند تا از عواقب آن محافظت کنند.

همچنین، قرار گرفتن فیلم در برنامه جشنواره فیلم ونیز به تعویق افتاد تا تیم سازنده فرصت داشته باشد رویه‌های مربوط به حفاظت از منابع و پنهان کردن هویت شرکت‌کنندگان را نهایی کند.

فیلم «نازا» خشم مقامات و چهره‌های اسرائیلی را برانگیخت

مقامات و چهره‌های اسرائیلی به مستند اسرائیلی که در جشنواره بین‌المللی فیلم ونیز به نمایش گذاشته شده بود، حمله کرده و سازندگان آن را به ارائه روایتی توهین‌آمیز برای اسرائیل و سربازانش متهم کرده‌اند. برخی این فیلم را به عنوان "افترای خونین" علیه اسرائیل توصیف کردند، در حالی که برخی دیگر کارگردانان آن را به ارائه روایتی که به نفع دشمنان اسرائیل به افکار عمومی بین‌المللی است، متهم کردند.

نفتالی بنت، نخست وزیر سابق اسرائیل، از برجسته‌ترین منتقدان این فیلم بود و آن را به ارائه روایتی مبنی بر ارتکاب نسل‌کشی اسرائیل در غزه متهم کرد.

بنت این فیلم را «افترا به خون» توصیف کرد و افزود آنچه این فیلم را دردناک‌تر می‌کند این است که این روایت از سوی فیلمسازان اسرائیلی است و در سراسر جهان منتشر می‌شود.

بنت از ارتش اسرائیل دفاع کرد و گفت که اسرائیل در حال مقابله با حماس است، که او آن را به استفاده از غیرنظامیان به عنوان سپر انسانی متهم کرد و تلفات غیرنظامیان در طول جنگ به این معنی نیست که اسرائیل عمداً آنها را هدف قرار می‌دهد.

او همچنین به آنچه که او اقدامات اسرائیل برای حفاظت از غیرنظامیان توصیف کرد، از جمله صدور هشدار قبل از برخی حملات، تخلیه ساکنان از مناطق جنگی و کمک به کمپین‌های واکسیناسیون، اشاره کرد.

در آخرین تحولات، ایال زمیر، رئیس ستاد کل ارتش اسرائیل، اعلام کرد که به دادستان کل ارتش دستور داده است تا اقدامات قانونی احتمالی علیه فیلم «نازا» و افراد دخیل در آن را بررسی کند. او همچنین دستور تشکیل تیمی را برای رسیدگی به آنچه که او «اتهامات دروغین» علیه ارتش توصیف کرد، با مشارکت کارشناسانی از اسرائیل و سراسر جهان صادر کرد.

زامیر افزود که او همچنین تحقیقاتی را در مورد جنبه‌های امنیت اطلاعات و شناسایی طرف‌هایی که احتمالاً در افشای آنچه او "اطلاعات طبقه‌بندی شده" مورد استفاده در تولید فیلم توصیف کرد، هدایت کرده است.

رئیس ستاد ارتش اسرائیل گفت که این فیلم "تلاشی عمدی برای تضعیف مستقیم مشروعیت ارتش اسرائیل و کشور اسرائیل" است.

او افزود که این «حرکتی علیه کشور اسرائیل است، نه فقط علیه ارتش آن»، و سازندگان آن را به اتخاذ «روایت‌های نفرت از اسرائیل» و بدنام کردن سربازان و فرماندهان اسرائیلی متهم کرد. او تأکید کرد که اجازه نخواهد داد «سربازان از طریق دروغ و تهمت‌های خونین به اهداف تبدیل شوند.»

رسانه‌های اسرائیلی فاش کردند که زامیر در پاسخ به فیلم «نازا» جلسه‌ای فوری با فرماندهان ارشد ارتش در ستاد وزارت دفاع («کیریا») برگزار کرده است. او بر لزوم مقابله با آنچه که او «ادعاهای خطرناک و دروغین» می‌نامد، با تمام ابزارهای موجود در اختیار ارتش اسرائیل تأکید کرد.

به گفته شرکت پخش اسرائیل و کانال ۷، شرکت‌کنندگان در جلسه به این نتیجه رسیدند که ادعاهای مطرح شده در فیلم را نمی‌توان نادیده گرفت یا بی‌پاسخ گذاشت.

در پایان جلسه، زمیر به واحد سخنگوی ارتش اسرائیل دستور داد تا مصاحبه‌های فوری با مقامات ارشد درگیر در جنگ علیه نوار غزه، از جمله خلبانان جنگنده، افسران مرکز فرماندهی و اطلاعات نظامی، و همچنین نمایندگان فرماندهی جنوب و سایر واحدها، ترتیب دهد تا دیدگاه اسرائیل در مورد جنگ در غزه را هماهنگ کند.

نازا مستندی که جهانی شد

نازا ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۶ (۱۹ شهریور) در هشتادوسومین جشنواره بین‌المللی فیلم ونیز در ایتالیا برای نخستین بار به نمایش درآمد. این فیلم تنها مستند حاضر در بخش مسابقه اصلی جشنواره بود و برای دریافت شیر طلایی رقابت کرد.

نخستین نمایش فیلم با استقبال گسترده تماشاگران همراه شد و حاضران حدود ۲۵ دقیقه به صورت ایستاده سازندگان آن را تشویق کردند؛ واکنشی که به یکی از خبرسازترین رویدادهای جشنواره تبدیل شد.

چند روز بعد، «نازا» جایزه ویژه هیات داوران جشنواره فیلم ونیز را دریافت کرد و به این ترتیب، موفقیت آن در عرصه بین‌المللی تثبیت شد.

یووال آبراهام پس از دریافت جایزه، از منتقدان فیلم خواست آن را تماشا کنند و تاکید کرد که هدف اصلی سازندگان، آگاه کردن افکار عمومی اسرائیل از روایت‌های مطرح‌شده درباره عملیات نظامی در غزه است.

موفقیت «نازا» در ونیز با پوشش گسترده رسانه‌های بین‌المللی همراه شد. خبرگزاری‌های مطرح بین المللی و شماری از نشریات تخصصی سینمایی، به محتوای فیلم، شهادت ۲۴ نظامی و نیروهای اطلاعاتی اسرائیلی، استفاده از فناوری‌های هوش مصنوعی و دریافت جایزه ویژه هیات داوران پرداختند.

رسانه‌های جهانی به‌ویژه بر این نکته تمرکز کردند که فیلم توسط دو فیلمساز اسرائیلی ساخته شده و بخش مهمی از روایت آن از زبان افرادی درون ساختار نظامی و اطلاعاتی اسرائیل بیان می‌شود.

به این ترتیب، «نازا» در فاصله کوتاهی از یک مستند تازه‌اکران‌شده به موضوعی جهانی تبدیل شد؛ اثری که هم در محافل سینمایی و هم به دلیل موضوع آن درباره جنگ غزه، از نظر سیاسی و رسانه‌ای در سطح بین‌المللی مورد توجه قرار گرفت.

در ادامه مسیر بین‌المللی «نازا»، این مستند قرار است در شصت‌وچهارمین دوره جشنواره فیلم نیویورک نیز به نمایش درآید.. حضور «نازا» در یکی از مهم‌ترین جشنواره‌های سینمایی آمریکا، دامنه توجه بین‌المللی به این مستند و روایت آن درباره عملکرد ساختار نظامی و اطلاعاتی رژیم صهیونیستی در جنگ غزه را بیش از پیش گسترش خواهد داد.

https://www.aljazeera.net/arts/2026/9/12

https://www.irna.ir/news/86263555/

https://www.aljazeera.net/opinions/2026/9/18

https://www.aljazeera.net/arts/2026/9/13