مسجد پالایا جوما پالی در کیلاکاری ایالت تامیل نادو

در شهر ساحلی و تاریخی کیلاکاری (Kilakarai) در شهرستان راماناتاپورام ایالت تامیل‌نادو هند، مسجدی تاریخی با نام «پالایا جوما پالی» (Palaiya Jumma Palli) قرار دارد که در میان مردم با نام‌های «مسجد جامع قدیم» (Old Jumma Masjid) و «مین کادای پالی» (Meen Kadai Palli) نیز شناخته می‌شود. این مسجد از مهم‌ترین بناهای تاریخی اسلامی جنوب هند به شمار می‌رود و در منابع میراثی، تاریخ شکل‌گیری آن به سده هفتم میلادی و حدود سال‌های ۶۲۸ تا ۶۳۰ میلادی نسبت داده شده است. بر اساس این روایت، مسجد در همان سده‌های نخست ظهور اسلام و در دوران حیات پیامبر اسلام(ص) شکل گرفته و از این جهت در شمار کهن‌ترین مساجد منسوب به دوره آغازین اسلام در هند قرار می‌گیرد.

اهمیت پالایا جوما پالی تنها در قدمت منسوب به آن خلاصه نمی‌شود؛ این مسجد نمونه‌ای قابل توجه از شکل‌گیری و تثبیت جامعه مسلمان در سواحل جنوب هند و همچنین نمونه‌ای ارزشمند از تعامل میان سنت اسلامی و فرهنگ معماری بومی تامیل است. به همین دلیل، مطالعه آن را می‌توان نه صرفاً از منظر تاریخ ادیان، بلکه از دیدگاه تاریخ تجارت اقیانوسی، مهاجرت، شهرهای بندری، معماری و شکل‌گیری فرهنگ مسلمانان تامیل مورد توجه قرار داد. کیلاکاری در گذشته یکی از شهرهای بندری مهم در جنوب شرقی شبه‌قاره هند بود. قرار گرفتن این شهر در ساحل خلیج منار، آن را در مسیر ارتباطات دریایی میان سواحل هند، سریلانکا و سرزمین‌های غرب اقیانوس هند قرار می‌داد. همین موقعیت جغرافیایی زمینه مناسبی برای رفت‌وآمد بازرگانان عرب و یمنی و شکل‌گیری جوامع تجاری مسلمان در این منطقه فراهم کرد.

در واقع، تاریخ اسلام در جنوب هند را نمی‌توان جدا از تاریخ تجارت دریایی اقیانوس هند مطالعه کرد. بازرگانان عرب پیش از ظهور اسلام نیز با بنادر جنوب هند ارتباط داشتند و پس از ظهور اسلام، شبکه‌های تجاری موجود به تدریج به یکی از مسیرهای مهم انتقال فرهنگ و دین اسلام تبدیل شدند. در چنین فضایی، شهرهایی مانند کیلاکاری، کایال‌پاتنام و دیگر بنادر ساحل تامیل‌نادو به مراکز مهم حضور مسلمانان تبدیل شدند. پژوهش‌های مربوط به معماری اسلامی تامیل‌نادو نیز نشان می‌دهند که مساجد این منطقه حاصل یک روند طولانی تعامل میان جامعه مسلمان و محیط فرهنگی و معماری جنوب هند بوده‌اند.

روایت تاریخی ساخت مسجد

بر اساس روایت تاریخی رایج درباره پالایا جوما پالی، گروه‌هایی از بازرگانان یمنی که در قلمرو پادشاهی پاندیا سکونت یا فعالیت تجاری داشتند، پس از پذیرش اسلام در سده نخست هجری، در شکل‌گیری نخستین جامعه مسلمان این منطقه نقش داشتند. در این روایت، نام باذان (Bazan/Badhan ibn Sasan)، والی ایرانی‌تبار یمن در اواخر دوره ساسانی، نیز مطرح شده است. باذان در منابع اسلامی از نخستین شخصیت‌های صاحب‌نفوذ یمن دانسته می‌شود که پس از دریافت خبر ظهور اسلام، به پیامبر اسلام(ص) گروید. با این حال، از منظر پژوهش تاریخی باید میان روایت سنتی درباره تأسیس مسجد و شواهد باستان‌شناختی مربوط به ساختمان موجود تفاوت قائل شد. تاریخ ۶۲۸ تا ۶۳۰ میلادی در منابع میراثی و پژوهش‌های معرفی‌کننده مسجد به‌طور گسترده تکرار شده است، اما بنا در دوره‌های بعدی دستخوش بازسازی شده و نمی‌توان همه اجزای ساختمان امروزی را متعلق به سده هفتم میلادی دانست. منابع مختلف، بازسازی مهم مسجد را در سال ۱۰۳۶ میلادی ذکر می‌کنند. از این رو، تعبیر علمی‌تر آن است که پالایا جوما پالی دارای سنت تاریخی بسیار کهنی است که شکل‌گیری آن به سده هفتم میلادی نسبت داده می‌شود، در حالی که ساختمان موجود حاصل چندین مرحله ساخت، بازسازی و تحول تاریخی است.

یکی از تاریخ‌های مهم در تاریخ این مسجد، سال ۱۰۳۶ میلادی است که در منابع مختلف به عنوان زمان بازسازی آن ذکر شده است. این بازسازی نشان می‌دهد که مسجد نه یک بنای متعلق به گذشته‌ای دور و فراموش‌شده، بلکه نهادی زنده بوده که در طول قرن‌ها با نیازهای جامعه مسلمان منطقه تغییر کرده و به حیات خود ادامه داده است. همین استمرار تاریخی یکی از ویژگی‌های مهم پالایا جوما پالی است. مسجد همچنان یک مکان مذهبی فعال است و در کنار ارزش تاریخی، برای جامعه مسلمان کیلاکاری کارکرد عبادی و اجتماعی دارد. بنابراین، این بنا را باید هم‌زمان یک میراث معماری، سند تاریخی و مکان زنده دینی دانست.

معماری؛ تلفیق اسلام و سنت بومی تامیل

یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های پالایا جوما پالی، معماری آن است. برخلاف بسیاری از مساجد مشهور شمال هند که در دوره‌های بعدی تحت تأثیر سنت‌های معماری ایرانی، آسیای مرکزی و مغولی قرار گرفتند، معماری برخی مساجد کهن جنوب هند ارتباط نزدیک‌تری با سنت‌های بومی منطقه دارد. پالایا جوما پالی نمونه‌ای از آن چیزی است که پژوهشگران از آن با عنوان «معماری اسلامی دراویدی» یا Dravidian-Islamic Architecture یاد می‌کنند. در این شیوه، برخی عناصر ساختاری و تزئینی معماری جنوب هند در بنایی با کارکرد اسلامی به کار گرفته شده‌اند. ستون‌های سنگی، تالارهای ستون‌دار، تناسبات بنا و برخی جزئیات معماری، یادآور سنت‌های معماری تامیل هستند؛ با این تفاوت که عناصر تصویری مربوط به پیکره انسان یا حیوان که در برخی بناهای مذهبی هندو دیده می‌شود، در فضای اسلامی مسجد جایگاهی ندارد.

این ویژگی از نظر تاریخ هنر بسیار مهم است، زیرا نشان می‌دهد ورود اسلام به هند الزاماً به معنای کنار گذاشتن کامل سنت‌های معماری محلی نبود. در بسیاری از مناطق جنوب هند، مسلمانان در ساخت مساجد از زبان معماری سرزمین محل سکونت خود استفاده کردند و در نتیجه گونه‌ای معماری پدید آمد که هم هویت اسلامی داشت و هم با محیط فرهنگی تامیل پیوند برقرار می‌کرد. در همین زمینه، پژوهش‌های معماری اسلامی تامیل‌نادو به وجود صدها مسجد با ویژگی‌های دراویدی در طول قرن‌های مختلف اشاره کرده‌اند. این مساجد نشان‌دهنده نوعی سازگاری فرهنگی و معماری میان جامعه مسلمان و جامعه محلی هستند.

محراب و مسئله جهت قبله

در فضای داخلی مسجد، محراب مهم‌ترین عنصر معماری اسلامی برای مشخص کردن جهت نماز است. در روایت‌های مربوط به پالایا جوما پالی، جهت‌گیری محراب و ارتباط آن با قبله مورد توجه قرار گرفته است و گاهی این ویژگی به عنوان نشانه‌ای از دانش دریانوردی و شناخت مسیرهای جغرافیایی بازرگانان مسلمان تفسیر شده است.

البته از دیدگاه علمی، بهتر است چنین ادعایی با احتیاط مطرح شود. جهت‌یابی دریایی در اقیانوس هند پیش از اسلام نیز سابقه‌ای طولانی داشت و مسلمانان اولیه نیز از دانش‌های موجود در میان دریانوردان عرب، ایرانی و هندی بهره می‌گرفتند. بنابراین، جهت‌گیری مسجد را می‌توان در چارچوب گسترده‌تر دانش جغرافیایی و دریانوردی جوامع تجاری اقیانوس هند بررسی کرد، نه صرفاً به عنوان یک «اثبات» منفرد برای وجود یک نظام ناوبری خاص.

اهمیت پالایا جوما پالی زمانی بیشتر آشکار می‌شود که آن را در زمینه تاریخ مسلمانان تامیل مطالعه کنیم. مسلمانان جنوب هند در طول قرن‌ها میان میراث اسلامی و فرهنگ بومی تامیل پیوند برقرار کردند. این تعامل تنها در معماری مشاهده نمی‌شود؛ بلکه در زبان، ادبیات، نام‌های جغرافیایی، سنت‌های اجتماعی، تجارت و حتی شکل‌های بیان مذهبی نیز دیده می‌شود. یکی از جلوه‌های مهم این تعامل، پیدایش سنت عربی ـ تامیل یا «آروی» (Arwi) بود؛ یعنی استفاده از خط عربی برای نگارش زبان تامیل. وجود سنگ‌نوشته‌ها و آثار مرتبط با مسلمانان تامیل نشان می‌دهد که جامعه مسلمان جنوب هند نه یک جامعه کاملاً جدا از محیط محلی، بلکه بخشی از شبکه اجتماعی و فرهنگی منطقه بوده است. در منابع مربوط به پالایا جوما پالی نیز به وجود سنگ‌نوشته‌ای با خط آروی اشاره شده است. این مسئله از نظر تاریخ فرهنگی اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا نشان می‌دهد اسلام در جنوب هند تنها از طریق بناهای مذهبی حضور پیدا نکرد؛ بلکه به تدریج با زبان و فرهنگ بومی وارد گفت‌وگو شد و شکل‌های جدیدی از هویت فرهنگی پدید آورد.

جایگاه پالایا جوما پالی در تاریخ اسلام هند

پالایا جوما پالی را معمولاً در کنار چند مسجد بسیار کهن دیگر هند، از جمله مسجد چرامان جمعه در کودونگالور کرالا و مسجد باروادا در غوگها گجرات، در شمار بناهایی قرار می‌دهند که در سنت‌های تاریخی هند به نخستین مساجد این سرزمین نسبت داده شده‌اند. با این حال، درباره تاریخ دقیق تأسیس و میزان اصالت بخش‌های اولیه هر یک از این بناها، میان روایت‌های سنتی، منابع محلی و مطالعات تاریخی تفاوت‌هایی وجود دارد. از این منظر، ارزش پالایا جوما پالی فقط در این پرسش خلاصه نمی‌شود که «آیا این بنا نخستین مسجد هند بوده است یا نه؟» بلکه اهمیت اصلی آن در این است که یکی از قدیمی‌ترین نشانه‌های حضور و استمرار جامعه مسلمان در جنوب هند محسوب می‌شود و تصویری ارزشمند از ارتباط میان اسلام، تجارت دریایی و فرهنگ بومی جنوب هند ارائه می‌دهد.

درک اهمیت این مسجد بدون توجه به خود شهر کیلاکاری کامل نیست. این شهر در طول قرن‌ها به یکی از مراکز مهم مسلمانان تامیل تبدیل شد و مساجد متعددی در دوره‌های مختلف در آن ساخته شدند. برخی از این بناها در دوره‌های متأخر، به‌ویژه در سده‌های هفدهم و هجدهم، شکل‌های پیشرفته‌تری از معماری اسلامی ـ دراویدی را به نمایش گذاشتند. بنابراین، پالایا جوما پالی را می‌توان نقطه‌ای در یک چشم‌انداز تاریخی گسترده‌تر دانست؛ چشم‌اندازی که در آن بندر، تجارت، مهاجرت، اسلام، زبان تامیل و معماری محلی در طی قرن‌ها با یکدیگر تعامل داشته‌اند. پژوهش‌های معاصر درباره معماری مساجد تامیل‌نادو نیز کیلاکاری را یکی از مهم‌ترین مراکز مطالعه این گونه معماری معرفی می‌کنند.

پالایا جوما پالی از یک سو مکانی برای عبادت مسلمانان است و از سوی دیگر، بخشی از میراث تاریخی چندفرهنگی هند محسوب می‌شود. تاریخ آن یادآور این واقعیت است که گسترش اسلام در شبه‌قاره هند تنها از طریق فتوحات سیاسی صورت نگرفت، بلکه تجارت، مهاجرت، ارتباطات دریایی، تعاملات اجتماعی و ارتباط میان جوامع ساحلی نیز در شکل‌گیری آن نقش اساسی داشتند. از همین منظر، این مسجد را می‌توان سندی از تاریخ طولانی ارتباط میان شبه‌جزیره عربستان، ایران، سواحل جنوب هند و جهان اقیانوس هند دانست. موقعیت جغرافیایی کیلاکاری در یک منطقه دریایی مهم، به این شهر امکان داد تا در شبکه گسترده مبادلات کالا، انسان، دانش و فرهنگ قرار گیرد.

مسجد پالایا جوما پالی یا مسجد جامع قدیم کیلاکاری یکی از بناهای شاخص در مطالعه تاریخ اسلام در جنوب هند است. سنت تاریخی، تاریخ شکل‌گیری آن را به سال‌های ۶۲۸ تا ۶۳۰ میلادی نسبت می‌دهد و منابع میراثی آن را در زمره کهن‌ترین مساجد هند معرفی می‌کنند؛ در حالی که بازسازی‌های تاریخی، از جمله بازسازی سال ۱۰۳۶ میلادی، نشان می‌دهد که بنای امروزی نتیجه فرآیندی طولانی از ساخت، بازسازی و تحول است. ارزش اصلی این مسجد در حقیقت در پیوند چند تاریخ نهفته است: تاریخ اسلام، تاریخ تجارت دریایی اقیانوس هند، تاریخ مسلمانان تامیل و تاریخ معماری بومی جنوب هند. معماری آن نشان می‌دهد که جامعه مسلمان در جنوب هند چگونه توانست عناصر اسلامی را با زبان معماری محلی تامیل درآمیزد و میراثی متفاوت از الگوهای رایج معماری اسلامی شمال هند پدید آورد. از این رو، پالایا جوما پالی را می‌توان نه تنها یک مسجد کهن، بلکه نمادی از گفت‌وگوی تاریخی میان فرهنگ اسلامی و فرهنگ جنوب هند دانست؛ گفت‌وگویی که در طول بیش از یک هزاره در معماری، زبان، تجارت، جامعه و زندگی دینی مسلمانان این منطقه ادامه یافته است. این مقاله توسط محمد علی ابوطالبی دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بمبئی نوشته شده است. 

منابع:

1.      Gibb, H. A. R. & Beckingham, C. F., The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354, Vol. IV, Hakluyt Society, 1994, pp. 814–815. This source is cited as a primary reference regarding the historical background of the mosque.
2.      Indian National Trust for Art and Cultural Heritage (INTACH), *Palaiya Jumma Palli (from the Magnificent Heritage series). This source provides valuable information on the building's history, its 1036 renovation, and its heritage significance.
3.      Indian Institute of Advanced/Islamic Studies – IOS, Few Oldest Mosques of India; this collection identifies Palaiya Jumma Palli as dating back to 630 CE.
4.      https://indoislamicheritage.com/historical_entities/details/8202