مدرسه آنگلو عربی دهلی؛ میراث آموزشی ۳۳۰ ساله در گذر از عصر مغول تا هند معاصر
در میان خیابان‌های تاریخی دهلی قدیم، نزدیک دروازه اجمری، بنایی قرار دارد که تاریخ آن با دگرگونی‌های سیاسی، فرهنگی و آموزشی شبه‌قاره هند پیوند خورده است. مدرسه متوسطه عالی آنگلو عربی (Anglo-Arabic Senior Secondary School) از جمله نهادهای آموزشی دیرپای هند است که ریشه‌های آن به سال ۱۶۹۶ میلادی بازمی‌گردد؛ دورانی که امپراتوری مغول هنوز بخش بزرگی از شبه‌قاره را در اختیار داشت. این مؤسسه در طول بیش از سه قرن، تغییر حکومت‌ها، گسترش نفوذ بریتانیا، استقلال هند و تحولات نظام آموزشی این کشور را تجربه کرده است. اهمیت مدرسه آنگلو عربی تنها در قدمت ساختمان یا استمرار فعالیت آموزشی آن خلاصه نمی‌شود. تاریخ این مؤسسه، روایتی از پیوند آموزش سنتی با علوم و ادبیات جدید، از جایگاه زبان فارسی و عربی در فرهنگ هند و از کوشش نسل‌های مختلف برای سازگار کردن میراث علمی گذشته با نیازهای زمانه است. این مدرسه را می‌توان یکی از نمونه‌های قابل توجه استمرار نهادهای آموزشی در تاریخ پرفرازونشیب دهلی دانست؛ نهادی که هویت آن در گذر زمان دگرگون شده، اما پیوندش با آموزش همچنان باقی مانده است.
غازی‌الدین خان؛ بنیان‌گذار مدرسه در عصر مغول
تاریخ این مدرسه با نام غازی‌الدین خان فیروز جنگ اول، از فرماندهان برجسته سپاه امپراتور اورنگ‌زیب، پیوند دارد. او در دهه پایانی قرن هفدهم، مؤسسه‌ای آموزشی در نزدیکی دروازه اجمری دهلی تأسیس کرد که بعدها به نام «مدرسه غازی‌الدین خان» شناخته شد. این اقدام در فضایی صورت گرفت که آموزش علوم دینی، ادبیات کلاسیک و زبان‌های علمی آن روزگار، به‌ویژه عربی و فارسی، جایگاه مهمی در حیات فرهنگی و اداری جامعه داشت. غازی‌الدین خان افزون بر موقعیت نظامی خود، در تاریخ سیاسی هند نیز اهمیت دارد؛ زیرا پدر قمرالدین خان، مشهور به آصف‌جاه اول، بنیان‌گذار سلسله آصف‌جاهی و نخستین نظام حیدرآباد، بود. بدین ترتیب، نام بنیان‌گذار مدرسه با دو حوزه مهم تاریخ هند، یعنی دربار مغول و شکل‌گیری حکومت حیدرآباد، ارتباط پیدا می‌کند. مدرسه در آغاز با الگوی آموزش سنتی فعالیت می‌کرد و در آن، دانش‌هایی متناسب با نیازهای دینی، ادبی و اجتماعی زمان تدریس می‌شد. در آن دوره، زبان فارسی نه‌تنها زبان مهم ادبیات و شعر، بلکه یکی از زبان‌های اصلی مکاتبات درباری و اداری در بخش‌های بزرگی از هند بود. ازاین‌رو، توجه به آموزش فارسی و متون کلاسیک را باید در بستر گسترده‌تر فرهنگ علمی و اداری شبه‌قاره بررسی کرد.
از افول مغولان تا احیای مدرسه در سال ۱۷۹۲
تضعیف تدریجی حکومت مغول، ناامنی‌های سیاسی و تغییر مناسبات قدرت، بسیاری از نهادهای علمی و آموزشی را با دشواری روبه‌رو کرد. مدرسه غازی‌الدین خان نیز از این تحولات تأثیر پذیرفت و بنا بر روایت تاریخی آن، در اوایل دهه ۱۷۹۰ فعالیت اولیه‌اش متوقف شد. بااین‌حال، تعطیلی مدرسه پایان داستان آن نبود. در سال ۱۷۹۲، با حمایت شماری از اشراف و علاقه‌مندان به آموزش، مؤسسه‌ای با رویکردی گسترده‌تر در همان محل احیا شد. این مرکز که در قالب یک کالج شرقی فعالیت می‌کرد، علاوه بر سنت‌های علمی پیشین، به ادبیات، علوم و هنرها نیز توجه داشت. این تحول را می‌توان نخستین مرحله مهم در بازتعریف هویت مدرسه دانست. آموزش دیگر صرفاً به چارچوب اولیه محدود نبود و مؤسسه به‌تدریج در مسیر تبدیل شدن به مرکزی برای پاسخ‌گویی به نیازهای علمی و فرهنگی جامعه قرار گرفت. موقعیت مدرسه در نزدیکی دروازه اجمری و بیرون از محدوده تاریخی شهر محصور شاه‌جهان‌آباد نیز به هویت مکانی آن شکل می‌داد. در دوره‌های بعد، این مجموعه با عنوان «قلعه دانشگاه» یا «قلعه کالج» نیز شناخته شد؛ تعبیری که با ساختمان محصور و جایگاه آموزشی آن ارتباط داشت.
ورود نظام آموزشی انگلیسی و شکل‌گیری کالج انگلیسی‌ـ‌عربی
در سال ۱۸۲۸، در دوره گسترش نفوذ شرکت هند شرقی بریتانیا، مؤسسه بار دیگر سازمان‌دهی شد و عنوان کالج انگلیسی‌ـ‌عربی به آن پیوند خورد. هدف این مرحله، افزودن آموزش زبان و ادبیات انگلیسی به سنت آموزشی پیشین بود. در نتیجه، زبان‌های عربی و فارسی و میراث علمی شرق در کنار برنامه‌های آموزشی مرتبط با زبان و دانش اروپایی قرار گرفتند. این دگرگونی را باید در چارچوب تغییرات گسترده آموزش در هند قرن نوزدهم فهمید. حکومت استعماری به‌تدریج نظام‌های تازه‌ای برای آموزش و تربیت نیروهای اداری ایجاد می‌کرد، درحالی‌که بخش‌هایی از جامعه هند می‌کوشیدند دانش سنتی خود را حفظ کنند و هم‌زمان با علوم و زبان‌های جدید آشنا شوند. کالج انگلیسی‌ـ‌عربی در نقطه تلاقی این دو جریان قرار گرفت. چارلز ادوارد تِرِوِلیان، از چهره‌های شناخته‌شده مباحث آموزشی در هند بریتانیا و برادر همسر توماس بابینگتون مکالی، در تحولات مرتبط با گسترش آموزش انگلیسی نقش داشت. نام او در روایت تاریخ این مؤسسه نیز مطرح می‌شود. بااین‌حال، تحول آموزشی کالج را نباید تنها به یک فرد نسبت داد؛ این روند حاصل تغییرات سیاسی، سیاست‌های استعماری، حمایت‌های محلی و نیازهای در حال دگرگونی جامعه بود.
اهمیت این مرحله در آن است که مدرسه توانست بخشی از سنت آموزشی پیشین خود را در قالبی تازه ادامه دهد. حضور زبان انگلیسی در کنار فارسی و عربی، بازتاب دوره‌ای بود که در آن زبان، دانش و قدرت سیاسی رابطه‌ای نزدیک و پیچیده با یکدیگر پیدا کرده بودند.
مطبع‌العلوم؛ گسترش دانش از راه چاپ و انتشار
یکی از رویدادهای مهم در تاریخ فکری این مؤسسه، فعالیت علمی و انتشاراتی آن در قرن نوزدهم بود. دکتر اشپرنگر، که در دوره‌ای مدیریت کالج را بر عهده داشت، در شکل‌گیری فعالیت‌های انتشاراتی آن نقش ایفا کرد. چاپخانه‌ای با نام «مطبع‌العلوم» به این مجموعه نسبت داده می‌شود و در سال ۱۸۴۵ نیز نشریه‌ای با عنوان «قِران‌السعدین» در ارتباط با آن انتشار یافت. این فعالیت‌ها را باید در زمینه گسترش صنعت چاپ در هند بررسی کرد. چاپ، امکان انتشار گسترده‌تر متون ادبی، علمی و آموزشی را فراهم آورد و به تدریج شیوه انتقال دانش را تغییر داد. متونی که پیش‌تر عمدتاً از راه نسخه‌نویسی، کتابت و حلقه‌های محدود علمی گردش می‌کردند، اکنون امکان یافتند با سرعت و گستره بیشتری در دسترس خوانندگان قرار گیرند. از این منظر، تجربه کالج انگلیسی‌ـ‌عربی تنها به آموزش در کلاس محدود نبود؛ فعالیت انتشاراتی آن نیز در فضای شکل‌گیری فرهنگ علمی جدید اهمیت داشت. پیوند آموزش با چاپ و نشر، مؤسسه را در جریان تحولاتی قرار می‌داد که در قرن نوزدهم بر ادبیات، روزنامه‌نگاری و ارتباطات فکری هند تأثیر گذاشتند.
استادان و نقش آنان در حیات اجتماعی
تاریخ نهادهای آموزشی تنها با نام بنیان‌گذاران و مدیران ثبت نمی‌شود؛ معلمان و استادان نیز در شکل‌گیری شخصیت علمی و اجتماعی آن‌ها سهم دارند. در روایت تاریخ کالج انگلیسی‌ـ‌عربی، از رائو شمشاد علی خان به‌عنوان یکی از چهره‌های مرتبط با این مؤسسه یاد شده است. او در سال ۱۹۴۷ به مدرسه پیوست و تا سال ۱۹۷۵ در آن فعالیت داشت. زندگی حرفه‌ای او با دوره‌ای از تحولات اساسی در تاریخ هند هم‌زمان بود: استقلال کشور، شکل‌گیری نظم سیاسی جدید و سپس اعلام وضعیت اضطراری در سال ۱۹۷۵. بنا بر روایت‌های موجود، فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی او نیز با این تحولات ارتباط پیدا کرد و در جریان وضعیت اضطراری بازداشت شد. این نمونه نشان می‌دهد که تاریخ مدرسه را نمی‌توان کاملاً جدا از تاریخ اجتماعی و سیاسی هند مطالعه کرد. مؤسسات آموزشی، افزون بر انتقال دانش، محل برخورد اندیشه‌ها، شکل‌گیری دیدگاه‌های اجتماعی و پرورش شخصیت‌هایی هستند که ممکن است در عرصه‌های گوناگون زندگی عمومی نقش ایفا کنند.
دانش‌آموختگان؛ پیوند مدرسه با تاریخ فکری هند
مدرسه آنگلو عربی در روایت‌های تاریخی خود با نام شماری از شخصیت‌های شناخته‌شده علمی، ادبی و فرهنگی هند پیوند دارد. از جمله این نام‌ها، سر سید احمد خان است که بعدها به یکی از پیشگامان اصلاح آموزشی مسلمانان هند تبدیل شد و در شکل‌گیری جریان منتهی به تأسیس کالج محمدن انگلیسی‌ـ‌شرقی در علیگر نقش اساسی داشت؛ مؤسسه‌ای که بعدها به دانشگاه اسلامی علیگر تبدیل شد. اهمیت سر سید احمد خان در تاریخ آموزش هند، به کوشش او برای گسترش دانش جدید و ایجاد ارتباط میان آموزش سنتی و علوم جدید بازمی‌گردد. یادآوری ارتباط او با سنت آموزشی دهلی، امکان بررسی پیوند میان نهادهای قدیمی و جنبش‌های اصلاح آموزشی قرن نوزدهم را فراهم می‌کند.
محمدحسین آزاد، نویسنده و منتقد ادبی اردو، از دیگر نام‌هایی است که در فهرست دانش‌آموختگان یا شخصیت‌های مرتبط با این مدرسه ذکر شده است. همچنین از افضل احمد، معروف به افضل احمد، و اخترالایمان، شاعر و فیلم‌نامه‌نویس برجسته اردو، در روایت‌های مربوط به چهره‌های مرتبط با مؤسسه یاد می‌شود. میرزا مسعود نیز به‌عنوان شخصیتی مرتبط با ورزش هاکی هند در این فهرست آمده است. در بررسی این نام‌ها، باید میان دانش‌آموختگان قطعی، افرادی که مدتی در مؤسسه تحصیل کرده‌اند و شخصیت‌هایی که صرفاً با محیط آموزشی آن ارتباط داشته‌اند، تفاوت قائل شد؛ زیرا جزئیات این ارتباط در منابع مختلف ممکن است یکسان نباشد. بااین‌همه، حضور نام‌های علمی، ادبی و ورزشی در تاریخ مدرسه نشان می‌دهد که بررسی سرگذشت آن می‌تواند دریچه‌ای به مطالعه تاریخ آموزش و پرورش نخبگان در دهلی بگشاید.
کتابی برای ثبت میراث مدرسه
برای ثبت تاریخ این مؤسسه، کتابی با عنوان *The School at Ajmeri Gate: An Educational Legacy of Delhi* به قلم دو مدیر پیشین مدرسه معرفی شده است. این اثر با پرداختن به گذشته مؤسسه، به اهمیت حفظ اسناد، خاطرات و روایت‌های مربوط به نهادهای آموزشی تاریخی توجه می‌دهد. چنین آثاری از آن جهت ارزشمندند که تاریخ یک مدرسه را از محدوده سال تأسیس، فهرست مدیران و شرح ساختمان فراتر می‌برند. اسناد آموزشی، خاطرات استادان، تجربه‌های دانش‌آموزان، تغییرات برنامه درسی و ارتباط مؤسسه با جامعه پیرامون، همگی می‌توانند بخش‌هایی از تاریخ اجتماعی یک شهر را روشن کنند.
برای پژوهشگران تاریخ آموزش، زبان و ادبیات، مطالعه چنین منابعی امکان می‌دهد که تحول یک نهاد آموزشی را در بستر دگرگونی‌های گسترده‌تر جامعه هند بررسی کنند. البته اطلاعات کتاب‌شناختی کامل این اثر، از جمله نام دقیق نویسندگان، سال انتشار و ناشر، باید با فهرست رسمی ناشر یا کتابخانه‌ای معتبر تطبیق داده شود.
مدرسه در هند معاصر
مدرسه آنگلو عربی امروز به‌عنوان یک مؤسسه آموزشی در دهلی قدیم فعالیت می‌کند و به نسل جدید دانش‌آموزان خدمات آموزشی ارائه می‌دهد. اطلاعات معرفی مدرسه، آن را مؤسسه‌ای مختلط با دوره‌های تحصیلی ششم تا دوازدهم و وابسته به هیئت مرکزی آموزش متوسطه هند (CBSE) معرفی می‌کند. بر اساس اطلاعات ارائه‌شده درباره آن، زبان انگلیسی در کنار زبان‌های هندی، اردو، عربی و فارسی در فضای آموزشی مدرسه جایگاه دارد؛ جزئیات برنامه درسی و زبان‌های تدریس‌شونده باید با اطلاعات رسمی و به‌روز خود مدرسه تطبیق داده شود. استمرار فعالیت این مؤسسه در شهری که در طول قرن‌ها دگرگونی‌های گسترده‌ای را تجربه کرده، نشان‌دهنده اهمیت حفظ نهادهای آموزشی تاریخی است. چنین مدارسی می‌توانند علاوه بر وظیفه اصلی خود در آموزش دانش‌آموزان، زمینه‌ای برای آشنایی نسل‌های جدید با تاریخ محلی، میراث زبانی و تحولات نظام آموزش در هند فراهم کنند.
حفظ این میراث صرفاً به مرمت ساختمان یا نگهداری نام تاریخی مدرسه محدود نمی‌شود. ثبت اسناد، گردآوری خاطرات فارغ‌التحصیلان، معرفی چهره‌های علمی و ادبی مرتبط با مؤسسه، حفاظت از آثار چاپی قدیمی و ایجاد آرشیو دیجیتال می‌تواند به شناخت دقیق‌تر گذشته و انتقال آن به آینده کمک کند.
مدرسه آنگلو عربی دهلی نمونه‌ای از نهادی است که در گذر بیش از سه قرن، بارها با شرایط تازه روبه‌رو شده و هویت آموزشی خود را بازتعریف کرده است. این مؤسسه از مدرسه‌ای که در عصر مغول به ابتکار غازی‌الدین خان شکل گرفت، به مرکزی تبدیل شد که در دوره استعمار با آموزش انگلیسی پیوند خورد و سپس در چارچوب نظام آموزشی هند معاصر به فعالیت ادامه داد. سرگذشت آن، بخشی از تاریخ بزرگ‌تر دهلی و هند است: تاریخ ارتباط فارسی و عربی با آموزش سنتی، ورود زبان انگلیسی و الگوهای جدید آموزشی، گسترش چاپ و نشر و شکل‌گیری نسل‌هایی از دانش‌آموختگان که در عرصه‌های علمی، ادبی و اجتماعی فعالیت کردند. ارزش واقعی مدرسه آنگلو عربی در این است که گذشته و حال را به یکدیگر پیوند می‌دهد. این مدرسه یادآور آن است که تاریخ آموزش تنها تاریخ کتاب‌ها و کلاس‌ها نیست؛ بلکه تاریخ انسان‌ها، زبان‌ها، اندیشه‌ها و نهادهایی است که در برابر تغییرات دوام می‌آورند و با هر نسل، معنایی تازه پیدا می‌کنند. حفظ چنین مؤسساتی، در واقع حفظ بخشی از حافظه فرهنگی و علمی هند است.
تارنمای رسمی این مدرسه به آدرس ذیل می باشد:
نظر شما