حوض‌های تاریخی هرات که روزگاری از منابع مهم تأمین آب ساکنان این منطقه بودند، امروز بخشی از میراث معماری و حافظه اجتماعی افغانستان به شمار می‌روند. مسئولان محلی شمار این حوض‌ها را بیش از ۴۵۰ مورد اعلام کرده‌اند. پژوهش‌های دانشگاهی نیز نشان می‌دهند که این سازه‌ها علاوه بر کارکرد آبرسانی، با ساختار محله‌های قدیمی و شیوه زندگی مردم ارتباط داشته‌اند. با وجود مرمت برخی از این بناها، تخریب شماری از حوض‌ها و کمبود اطلاعات جامع درباره وضعیت آن‌ها، حفاظت از این میراث تاریخی را به موضوعی مهم تبدیل کرده است.
حوض‌ها در زندگی روزمره مردم هرات
حوض‌های تاریخی هرات در گذشته نقش مهمی در تأمین آب آشامیدنی و مصارف روزانه مردم داشتند. آب از طریق کانال‌ها و مسیرهای انتقال به این مخازن می‌رسید و ساکنان آن را برای استفاده در خانه‌ها با خود می‌بردند. ساختار برخی از این حوض‌ها نیز به حفظ خنکای آب در فصل تابستان کمک می‌کرد.
در گزارشی از طلوع‌نیوز درباره حوض‌های تاریخی هرات، محمد انور، از ساکنان این شهر، خاطرات خود از حوض چهارسوق را روایت کرده است. به گفته او، آب از طریق یک کانال وارد حوض می‌شد و مردم آن را در کوزه‌های سفالی به خانه می‌بردند. او همچنین به یخ‌بستن آب در زمستان و خنک‌بودن آن در تابستان اشاره کرده است.
محمد ابراهیم حبیبی، رئیس نگارخانه هنر بهزاد، نیز گفته است که مردم آب حوض‌ها را به خانه‌ها منتقل می‌کردند و افرادی مسئول توزیع آن در بازار بودند.
این روایت‌ها نشان می‌دهند که حوض‌ها تنها مخازن ذخیره آب نبودند، بلکه بخشی از زندگی روزمره و روابط اجتماعی محله‌های هرات را شکل می‌دادند. خاطرات مردم از این بناها همچنین بخشی از تاریخ شفاهی شهر و شیوه‌های سنتی تأمین آب را بازتاب می‌دهد.
بیش از ۴۵۰ حوض تاریخی در هرات
به گفته صدیق میر، مسئول حفاظت از آثار تاریخی در اداره اطلاعات و فرهنگ هرات، شمار حوض‌های تاریخی این منطقه بیش از ۴۵۰ مورد است. بنا بر اظهارات او، این حوض‌ها در شهر، محله‌ها، روستاها و شهرستان‌های هرات پراکنده‌اند و برخی محله‌ها نیز چند حوض تاریخی دارند.
با این حال، منابع بررسی‌شده فهرست جامعی ارائه نمی‌کنند که موقعیت، قدمت، وضعیت حفاظتی و سابقه مرمت تمام این بناها را مشخص کند. بنابراین، رقم اعلام‌شده را باید آمار نقل‌شده از مسئولان محلی دانست.
در گزارش رسانه‌ای یادشده، قدمت بیش از ۱۵۰۰ سال برای حوض‌های تاریخی هرات مطرح شده است. با این حال، نمی‌توان این قدمت را به‌طور یکسان به تمام حوض‌های موجود نسبت داد. تعیین تاریخ ساخت هر بنا به بررسی اسناد تاریخی، ویژگی‌های معماری و شواهد میدانی نیاز دارد.
پژوهش‌های دانشگاهی درباره نظام سنتی آبرسانی
اهمیت حوض‌های تاریخی هرات در پژوهش‌های دانشگاهی نیز بررسی شده است. غلام‌محمد عاصم و تتسویا آندو در مقاله‌ای که سال ۲۰۲۰ در نشریه Journal of Architecture and Planning منتشر شد، توزیع و ویژگی‌های معماری ۱۱ حوض باقی‌مانده در شهر قدیم هرات را مطالعه کردند. این پژوهش با استفاده از اسناد فارسی، نقشه‌های تاریخی، تصاویر ماهواره‌ای، مصاحبه با ساکنان و بررسی میدانی انجام شده است.
مطالعه دیگری که در سال ۲۰۲۵ درباره شبکه سنتی آبرسانی و زهکشی شهر قدیم هرات منتشر شد، به ارتباط مسیرهای انتقال آب با ساختار محله‌ها و ویژگی‌های جغرافیایی شهر پرداخت. بر اساس یافته‌های این پژوهش، شبکه تاریخی آبرسانی با توجه به شیب زمین سازمان یافته بود و از چهار محله عبور می‌کرد. این مطالعه همچنین از وجود بیش از ۸۰ مسیر یا آبراهه زهکشی در ساختار سنتی شهر سخن می‌گوید.
این پژوهش‌ها نشان می‌دهند که برای شناخت حوض‌های تاریخی، بررسی ارتباط آن‌ها با مسیرهای انتقال آب و ساختار محله‌ها نیز ضروری است. از این منظر، حوض‌ها بخشی از نظام سنتی مدیریت آب و سازمان فضایی شهر بوده‌اند.
البته یافته‌های مربوط به ۱۱ حوض مطالعه‌شده را نمی‌توان به تمام حوض‌های شهر و ولایت هرات تعمیم داد؛ همان‌طور که آمار اعلام‌شده بیش از ۴۵۰ حوض نیز به‌تنهایی وضعیت حفاظتی این مجموعه را مشخص نمی‌کند.
مرمت حوض‌های تاریخی؛ از مزداخان تا بافت قدیم شهر
با وجود اهمیت تاریخی این بناها، شماری از حوض‌های هرات آسیب دیده یا تخریب شده‌اند. ولی‌شاه بهره، کارشناس آثار تاریخی، در گزارش طلوع‌نیوز گفته است که بسیاری از حوض‌های روستایی در جریان جنگ‌ها از بین رفته‌اند و کمبود بودجه نیز مانع توجه کافی به حفاظت و مرمت آن‌ها شده است.
در کنار این مشکلات، اسناد موجود از اجرای پروژه‌های حفاظتی در برخی بناها حکایت دارند. شرکت انکشاف ملی افغانستان در سال ۲۰۲۰ از آغاز عملیات مرمت حوض تاریخی مزداخان در ناحیه دوازدهم هرات خبر داد. در سند این شرکت، بودجه اعلام‌شده برای آغاز پروژه ۳ میلیون و ۵۰۰ هزار و ۲۹۰ افغانی و ابعاد تقریبی حوض ۱۲٫۲ متر طول، ۷٫۳ متر عرض و چهار متر عمق ذکر شده است.
این سند، حوض مزداخان را بر اساس روایت بزرگان محلی به دوره تیموری نسبت می‌دهد.
فعالیت‌های مؤسسه آقاخان برای فرهنگ در شهر قدیم هرات نیز نمونه‌ای از تلاش برای حفاظت از میراث معماری این شهر است. بر اساس مستندات این مؤسسه، برنامه حفاظت از بافت تاریخی شامل مرمت دو حوض، حفاظت از بناهای تاریخی و بهسازی زیرساخت‌های محله‌ای بوده است. این تجربه اهمیت توجه هم‌زمان به بناهای تاریخی و محیط پیرامون آن‌ها را نشان می‌دهد.
گردشگری فرهنگی؛ فرصتی برای معرفی میراث هرات
بر اساس گزارش طلوع‌نیوز، برخی از حوض‌های مرمت‌شده هرات به مراکز فرهنگی تبدیل شده‌اند و مورد توجه گردشگران داخلی و خارجی قرار گرفته‌اند.
این بناها می‌توانند در کنار دیگر آثار تاریخی شهر، زمینه آشنایی بازدیدکنندگان با شیوه‌های سنتی تأمین آب، معماری بومی و زندگی اجتماعی نسل‌های گذشته را فراهم کنند. روایت‌های محلی و مستندات تاریخی نیز می‌توانند به معرفی بهتر این آثار کمک کنند.
میراثی فراتر از سازه‌های تاریخی
حوض‌های تاریخی هرات بخشی از تاریخ معماری، مدیریت سنتی آب و زندگی اجتماعی افغانستان را بازتاب می‌دهند. روایت‌های ساکنان، پژوهش‌های دانشگاهی و اسناد پروژه‌های مرمتی هر یک بخشی از اهمیت این مجموعه را روشن می‌کنند.
نظر شما