چامپو خانگپوک؛ روستای شناور هند، جایی که زندگی و فرهنگ بر آب جریان دارد

در شمال شرقی هند، در ایالت سرسبز مانیپور، دریاچه‌ای گسترده و چشم‌نواز به نام لوکتاک قرار دارد که چشم‌انداز آن با بسیاری از دریاچه‌های جهان تفاوت دارد. در اینجا، سطح آب تنها پهنه‌ای برای رفت‌وآمد قایق‌ها نیست؛ بخش‌هایی از آن را جزیره‌های طبیعی و متحرکی پوشانده‌اند که از انباشت گیاهان، خاک و مواد آلی پدید آمده‌اند. همین بسترهای شناور، که در زبان محلی «فومدی» نامیده می‌شوند، زمینه شکل‌گیری شیوه‌ای کم‌نظیر از زندگی را فراهم کرده‌اند. در میان این چشم‌انداز شگفت‌انگیز، چامپو خانگپوک به‌عنوان یکی از شناخته‌شده‌ترین سکونتگاه‌های شناور دریاچه لوکتاک، توجه گردشگران، پژوهشگران و علاقه‌مندان به فرهنگ‌های بومی را به خود جلب می‌کند. خانه‌هایی که بر بستری طبیعی و انعطاف‌پذیر قرار گرفته‌اند، قایق‌هایی که نقش خیابان را ایفا می‌کنند و مردمانی که زندگی روزمره‌شان با تغییرات آب هماهنگ است، تصویری متفاوت از رابطه انسان و محیط طبیعی به نمایش می‌گذارند.

بااین‌حال، جذابیت این سکونتگاه فقط در شکل غیرمعمول خانه‌ها و مسیرهای آبی آن خلاصه نمی‌شود. چامپو خانگپوک را باید از منظر گسترده‌تری نیز شناخت: به‌عنوان جامعه‌ای که معیشت، هویت فرهنگی و سنت‌های اجتماعی آن با یک اکوسیستم حساس و ارزشمند پیوند خورده است؛ اکوسیستمی که بقای گونه‌های کمیاب جانوری و آینده جوامع محلی به سلامت آن وابسته است. دریاچه لوکتاک، بزرگ‌ترین دریاچه آب شیرین شمال شرقی هند، یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های طبیعی و اقتصادی مانیپور به شمار می‌رود. این دریاچه در تأمین معاش ماهیگیران، فراهم‌کردن منابع غذایی، حفظ تنوع زیستی و شکل‌دادن به هویت فرهنگی منطقه نقشی اساسی دارد. ویژگی شاخص لوکتاک، وجود فومدی‌هاست؛ توده‌هایی شناور که از بقایای گیاهان، مواد آلی و خاک تشکیل شده‌اند. این توده‌ها در اندازه‌ها و ضخامت‌های متفاوت دیده می‌شوند و برخی از آن‌ها به‌اندازه‌ای استوارند که می‌توانند محل استقرار خانه‌ها، فعالیت‌های ماهیگیری و دیگر فعالیت‌های انسانی باشند. برای ساکنان چامپو خانگپوک، آب یک مانع طبیعی نیست، بلکه بخشی از فضای زندگی است. رفت‌وآمد میان خانه‌ها، دسترسی به محل‌های ماهیگیری و ارتباط با دیگر نقاط دریاچه از طریق قایق انجام می‌شود. در چنین محیطی، شناخت جریان آب، تغییرات فصلی و ویژگی‌های فومدی‌ها نه یک دانش تَفننی، بلکه مهارتی ضروری برای زندگی روزانه است.

این شیوه سکونت نشان می‌دهد که انسان می‌تواند با تکیه بر شناخت دقیق محیط خود، راه‌هایی متفاوت برای سازمان‌دهی زندگی اجتماعی و اقتصادی بیابد. البته چنین سازگاری‌ای به معنای نبود دشواری نیست؛ ناپایداری بسترهای شناور، تغییرات سطح آب، آلودگی و فشار بر منابع طبیعی، همواره پایداری این شیوه زندگی را با چالش روبه‌رو می‌کند. در جنوب دریاچه لوکتاک، یکی از شگفت‌انگیزترین زیستگاه‌های طبیعی جهان قرار دارد: پارک ملی کیبول لامجاو؛ منطقه‌ای حفاظت‌شده که به‌عنوان تنها پارک ملی شناور جهان شناخته می‌شود. این پارک حدود ۴۰ کیلومتر مربع وسعت دارد و بخش مهمی از ویژگی منحصربه‌فرد آن به فومدی‌هایی بازمی‌گردد که سطح تالابی آن را می‌پوشانند. اهمیت این پارک بیش از هر چیز به حضور گوزن سانگای (Rucervus eldii eldii) مربوط است؛ گونه‌ای کمیاب و در معرض خطر که نماد طبیعی ایالت مانیپور محسوب می‌شود. این حیوان را به سبب شیوه خاص حرکتش روی بسترهای نرم و ناپایدار، «گوزن رقصان» نیز می‌نامند. سانگای برای حرکت در این محیط باید با ویژگی‌های زمینی سازگار شود که برخلاف مراتع معمولی، زیر پایش انعطاف‌پذیر است.

بر اساس اطلاعات اداره جنگل‌های مانیپور، این گوزن در سال ۱۹۵۱ منقرض‌شده تلقی شد، اما در سال ۱۹۵۳ دوباره در کیبول لامجاو مشاهده شد. نخستین سرشماری آن در سال ۱۹۷۵ تنها ۱۴ رأس را ثبت کرد، موضوعی که ضرورت حفاظت از این گونه و زیستگاه آن را آشکار ساخت. پیوند چامپو خانگپوک با این پارک از نظر جغرافیایی و زیست‌محیطی اهمیت دارد. هر دو بخشی از منظومه آبی لوکتاک هستند و وضعیت آب، پوشش گیاهی و منابع غذایی دریاچه بر زندگی انسان و حیات وحش تأثیر می‌گذارد. بااین‌حال، نباید چنین تصور کرد که همه فعالیت‌های روستاییان مستقیماً به حفاظت از پارک کمک می‌کند؛ این رابطه به نحوه استفاده از منابع و شرایط مدیریت محیط‌زیست بستگی دارد.

برای ساکنان چامپو خانگپوک، دریاچه منظره‌ای برای تماشا نیست؛ منبع اصلی معاش و فضای شکل‌گیری روابط اجتماعی است. ماهیگیری سنتی، نگهداری تجهیزات صید و فروش ماهی از فعالیت‌هایی هستند که اقتصاد خانوارهای این سکونتگاه به آن‌ها وابسته است. خانه‌های ماهیگیری شناور که در منطقه با نام محلی «خانگپوک‌شانگ» شناخته می‌شوند، با استفاده از مصالح در دسترس، از جمله بامبو، نی و مواد گیاهی ساخته می‌شوند. این سرپناه‌ها امکان می‌دهند ماهیگیران برای مدت طولانی در نزدیکی محل صید بمانند و رفت‌وآمدهای روزانه خود را کاهش دهند. در چنین جامعه‌ای، دانش بومی جایگاهی اساسی دارد. شناخت مسیرهای آبی، آگاهی از رفتار ماهی‌ها، تشخیص تغییرات فصلی و مهارت در حرکت با قایق، دانشی است که طی سال‌ها تجربه و انتقال میان نسل‌ها شکل گرفته است. زنان نیز در این اقتصاد نقشی مهم دارند. گزارش اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت درباره زنان ماهیگیر در دریاچه لوکتاک نشان می‌دهد که زنان در فعالیت‌های مرتبط با ماهیگیری و تأمین معاش خانواده مشارکت مؤثری دارند و در کنار مردان با دشواری‌های معیشتی و محیط‌زیستی روبه‌رو هستند. با وجود این ظرفیت‌ها، زندگی در سکونتگاه شناور همیشه آسان نیست. تغییرات محیطی، کاهش کیفیت آب، فشار بر منابع شیلاتی و دشواری دسترسی به برخی خدمات عمومی، آینده اقتصادی خانواده‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد. ازاین‌رو، توسعه پایدار چامپو خانگپوک باید هم‌زمان به حفاظت از دریاچه و بهبود شرایط زندگی ساکنان آن توجه کند.

فومدی‌ها یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های طبیعی دریاچه لوکتاک هستند. این توده‌های شناور از ترکیبی از گیاهان، بقایای آلی و خاک تشکیل شده‌اند و در شکل‌گیری زیستگاه‌های طبیعی، تأمین مواد مورد استفاده جوامع محلی و ایجاد چشم‌انداز خاص دریاچه نقش دارند. بااین‌حال، وجود فومدی‌ها به‌خودی‌خود به معنای سلامت کامل اکوسیستم نیست. ضخامت، ترکیب و پراکندگی آن‌ها، همراه با کیفیت آب و جریان‌های آبی، در تعیین وضعیت زیست‌محیطی دریاچه اهمیت دارد. تغییر در تعادل طبیعی این عوامل می‌تواند بر ماهی‌ها، گیاهان آبزی و زیستگاه سانگای اثر بگذارد. یکی از چالش‌های مهم لوکتاک، ایجاد تعادل میان نیازهای گوناگون این پهنه آبی است: حفظ زیستگاه حیات وحش، پشتیبانی از ماهیگیری، تأمین آب و استفاده از منابع دریاچه برای تولید انرژی. سازمان توسعه دریاچه لوکتاک نیز در برنامه‌های مدیریتی خود بر بهبود کیفیت آب، احیای بخش‌های آسیب‌دیده، مدیریت فومدی‌ها و ارتقای معیشت جوامع محلی تأکید کرده است. این موضوع یک پرسش مهم را مطرح می‌کند: چگونه می‌توان از طبیعت محافظت کرد، بدون آنکه مردمانی که نسل‌ها در کنار آن زندگی کرده‌اند، از منابع و شیوه معیشت خود محروم شوند؟ پاسخ پایدار به این پرسش، نیازمند مشارکت واقعی ساکنان در تصمیم‌گیری‌ها، استفاده از پژوهش‌های علمی و تدوین برنامه‌هایی است که هم حفاظت از تنوع زیستی و هم امنیت اقتصادی خانواده‌ها را در نظر بگیرند.

زندگی در محیطی که بخش بزرگی از رفت‌وآمد در آن با قایق انجام می‌شود، مانع شکل‌گیری سنت‌های فرهنگی پرشور نیست. یکی از جشن‌های مهم مانیپور، «یائوشانگ» است؛ جشنی که معمولاً در فصل بهار و هم‌زمان با دوره جشن هولی برگزار می‌شود و در فرهنگ محلی جایگاهی برجسته دارد. یائوشانگ در بسیاری از نقاط مانیپور با گردهمایی‌های اجتماعی، موسیقی، رقص و فعالیت‌های ورزشی همراه است. یکی از جلوه‌های شناخته‌شده آن «تابال چونگبا» است؛ رقص سنتی گروهی که معمولاً جوانان در آن با همراهی موسیقی و حرکات هماهنگ شرکت می‌کنند. در چامپو خانگپوک، محیط آبی زندگی روزانه می‌تواند شکل ارتباطات اجتماعی و شیوه برگزاری گردهمایی‌ها را تحت تأثیر قرار دهد. قایق‌ها وسیله رفت‌وآمد و ارتباط میان خانه‌ها هستند و دریاچه بخشی از فضای مشترک جامعه را تشکیل می‌دهد. همین پیوند نزدیک میان زندگی و آب، زمینه‌ای فراهم می‌کند تا سنت‌های محلی در ارتباط با ویژگی‌های محیطی تجربه شوند.

البته درباره جزئیاتی مانند برگزاری رژه‌های رنگ‌پاشی با قایق یا اجرای تابال چونگبا بر سکوهای شناور در این روستا، نباید بدون شواهد مستقل حکم قطعی داد. آنچه با اطمینان می‌توان گفت این است که فرهنگ مانیپور از سنت‌های زنده و متنوعی برخوردار است و بررسی چگونگی بازتاب این سنت‌ها در سکونتگاه‌های شناور، موضوعی ارزشمند برای پژوهش‌های مردم‌شناختی و فرهنگی به شمار می‌رود. از این منظر، یائوشانگ تنها یک جشن نیست؛ فرصتی برای شناخت شیوه‌هایی است که جوامع محلی از طریق آن‌ها هویت خود را حفظ می‌کنند، روابط میان نسل‌ها را استحکام می‌بخشند و فضای اجتماعی مشترک خود را زنده نگه می‌دارند.

چامپو خانگپوک و دریاچه لوکتاک ظرفیت قابل‌توجهی برای گردشگری طبیعت‌محور و فرهنگی دارند. بازدیدکنندگان می‌توانند با چشم‌انداز فومدی‌ها، شیوه زندگی ماهیگیران و اهمیت تالاب در اقتصاد و فرهنگ منطقه آشنا شوند. نزدیکی این منظومه طبیعی به پارک ملی کیبول لامجاو نیز بر اهمیت آن برای علاقه‌مندان به حیات وحش می‌افزاید. اما توسعه گردشگری در چنین محیط حساسی باید با احتیاط انجام شود. افزایش رفت‌وآمد قایق‌ها، تولید زباله، مزاحمت برای حیات وحش و تبدیل زندگی روزمره مردم به نمایشی صرف برای گردشگران، از خطرهایی هستند که در صورت نبود مدیریت مناسب ممکن است پدید آیند.

گردشگری مسئولانه باید به چند اصل پایبند باشد:

• مشارکت جامعه محلی: راهنمایی گردشگران، ارائه خدمات و فروش محصولات محلی تا حد امکان به خود ساکنان سپرده شود.
• حفاظت از محیط‌زیست: زباله‌ها مدیریت شوند و فعالیت‌های گردشگری با محدودیت‌های حفاظت از حیات وحش هماهنگ باشند.
• احترام به فرهنگ بومی: سنت‌ها و زندگی روزمره مردم بدون تحریف یا مزاحمت معرفی شوند.
• توزیع منافع اقتصادی: درآمد گردشگری به بهبود معیشت خانوارها و حفاظت از منابع طبیعی کمک کند.

چنین رویکردی می‌تواند چامپو خانگپوک را به نمونه‌ای ارزشمند از گردشگری پایدار تبدیل کند؛ الگویی که در آن حفاظت از میراث طبیعی و حمایت از جامعه محلی دو هدف جداگانه نیستند، بلکه یکدیگر را تقویت می‌کنند. چامپو خانگپوک بیش از آنکه صرفاً یک جاذبه دیدنی باشد، نمونه‌ای از سازگاری انسان با محیطی غیرمعمول است. در این سکونتگاه، آب مسیر ارتباط است، فومدی بستر زندگی را فراهم می‌کند و ماهیگیری پیوندی مستقیم میان اقتصاد خانوارها و سلامت طبیعت به وجود می‌آورد. در مقیاسی گسترده‌تر، دریاچه لوکتاک و پارک ملی کیبول لامجاو نشان می‌دهند که حفاظت از طبیعت بدون توجه به جوامع انسانی و شناخت نیازهای آن‌ها نمی‌تواند به راه‌حلی پایدار منتهی شود. گوزن سانگای، توده‌های شناور گیاهی و خانواده‌های ماهیگیر، هر یک بخشی از داستان مشترکی هستند که آینده آن به مدیریت مسئولانه منابع طبیعی وابسته است.

چامپو خانگپوک همچنین یادآور می‌شود که فرهنگ انسانی برای تداوم خود الزاماً به محیط‌های شهری یا زیرساخت‌های متعارف نیاز ندارد. سنت‌های اجتماعی، جشن‌ها، مهارت‌های بومی و روابط میان نسل‌ها می‌توانند در دل محیطی شکل بگیرند که اساس آن آب و زمین شناور است. اهمیت واقعی چامپو خانگپوک در همین پیوند نهفته است: جایی که شناخت طبیعت، حفظ فرهنگ و تأمین معاش باید در کنار یکدیگر قرار گیرند تا هم جامعه انسانی و هم میراث طبیعی آن برای نسل‌های آینده باقی بمانند.

 منابع

1. Loktak Development Authority. Loktak Lake and Associated Wetlands.: loktaklake.org .https://www.loktaklake.org/
2. Forest Department, Government of Manipur. Introduction: Keibul Lamjao National Park and Sangai Deer https://forest.manipurforest.gov.in/introduction/ .
3. Press Information Bureau, Government of India. Empowering Fishermen in India’s Only Floating Village in Manipur. 9 January 2025.