معرفی کتاب
نام کتاب: مهاجرت بازگشتی در افغانستان: )مطالعه چالش‌ها و فرصت‌ها(
نویسنده: گروه پژوهش شورای متخصصان هرات
گروه پژوهشگران: دکتر نجیب‌الرحمن حدید، نذیراحمد نوری (سدید)، عبدالرحمن کریمی، دکتر افسانه واحدیار و دکتر صدف مردان
دستیار تدارکات و منشی گروه: کبری سالاری
صفحه‌آرا: وحیداحمد آزاد
موضوع: مهاجرت بازگشتی، بازگشت اجباری مهاجران، ادغام مجدد، سرمایه انسانی و پیامدهای اقتصادی، اجتماعی، سیاسی ـ نهادی و فرهنگی
ناشر: ستاره نقره ای
سال چاپ: ۱۴۰۵ هـ.ش
تیراژ: ۱۰۰۰ جلد
تعداد صفحات:300 صفحه
کتاب «مهاجرت بازگشتی در افغانستان: مطالعه چالش‌ها و فرصت‌ها» به بررسی یکی از مهم‌ترین مسائل انسانی و اجتماعی افغانستان در شرایط کنونی می‌پردازد. بازگشت گسترده مهاجران، به‌ویژه در شرایطی که شمار قابل توجهی از آنان پس از سال‌ها زندگی در کشورهای همسایه و گاه پس از تولد و رشد در آن کشورها به افغانستان بازمی‌گردند، صرفاً یک جابه‌جایی جمعیتی نیست، بلکه پدیده‌ای چندبعدی است که با مسائل اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، نهادی و فرهنگی کشور پیوند مستقیم دارد. از این منظر، شناخت دقیق پیامدهای بازگشت مهاجران و چگونگی مدیریت آن، برای سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی توسعه و تقویت ظرفیت‌های اجتماعی و نهادی افغانستان اهمیت ویژه‌ای دارد.
این پژوهش با هدف شناخت و تبیین چالش‌ها و فرصت‌های ناشی از بازگشت مهاجران به افغانستان تدوین شده و تلاش می‌کند این پدیده را از زوایای مختلف مورد بررسی قرار دهد. رویکرد اثر تنها بر مشکلات و فشارهای ناشی از بازگشت متمرکز نیست، بلکه ظرفیت‌های انسانی، مهارت‌ها، دانش و تجربیات بازگشت‌کنندگان را نیز به‌عنوان سرمایه‌ای بالقوه برای توسعه کشور مورد توجه قرار می‌دهد. از همین رو، پژوهش حاضر در پی آن است که میان مسئله مهاجرت، توسعه و ظرفیت‌های حکمرانی در افغانستان ارتباط برقرار کرده و تصویری جامع‌تر از وضعیت بازگشت مهاجران ارائه کند.
محتوای کتاب بر این دیدگاه استوار است که بازگشت گسترده و اجباری مهاجران، به‌ویژه در شرایطی که افغانستان با محدودیت‌های شدید در ظرفیت‌های نهادی، ضعف زیرساخت‌های اقتصادی و شکنندگی ساختارهای اجتماعی مواجه است، می‌تواند فشار مضاعفی بر منابع و امکانات موجود وارد کند. افزایش نیاز به اشتغال، مسکن، خدمات عمومی، آموزش، مراقبت‌های اجتماعی و فرصت‌های اقتصادی، از جمله پیامدهایی است که می‌تواند روند ادغام مجدد بازگشت‌کنندگان را با دشواری مواجه سازد. در مقابل، بخشی از بازگشت‌کنندگان دارای مهارت‌ها، دانش و تجربیاتی هستند که در صورت فراهم‌شدن بستر مناسب می‌تواند در تقویت سرمایه انسانی و توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور نقش مؤثری ایفا کند. کتاب با توجه هم‌زمان به این دو وجه، مهاجرت بازگشتی را هم یک چالش و هم یک فرصت بالقوه برای افغانستان تلقی می‌کند.
از ویژگی‌های برجسته این پژوهش، بهره‌گیری از روش‌های مختلف برای بررسی ابعاد گوناگون موضوع است. پژوهش ابتدا با تکیه بر دیدگاه نخبگان، فرصت‌ها و چالش‌های بازگشت مهاجران را در چهار بعد اقتصادی، اجتماعی، سیاسی ـ نهادی و فرهنگی بررسی کرده و سپس موضوعات به‌دست‌آمده را از طریق یک مصاحبه گروه کانونی با مهاجران بازگشت‌کننده از کشورهای همسایه عینی‌سازی کرده است. در ادامه، یافته‌های حاصل با تجربه زیسته گروه دیگری از بازگشت‌کنندگان در قالب یک مطالعه پدیدارشناختی پیوند خورده و مفهوم «حس بازگشت به وطن» مورد توجه قرار گرفته است. همچنین سیاست‌های ملی و بین‌المللی مرتبط با بازگشت مهاجران با استفاده از روش تحلیل اسنادی بررسی شده تا ابعاد این پدیده در اسناد و سیاست‌های بالادستی نیز روشن شود.
مدل مفهومی پژوهش در چارچوب «پیوند مهاجرت ـ توسعه ـ حکمرانی» صورت‌بندی شده است. بر اساس این چارچوب، بازگشت اجباری مهاجران یک پدیده اجتماعی ـ ساختاری در نظر گرفته می‌شود که از طریق مجموعه‌ای از عوامل و مؤلفه‌های به‌هم‌پیوسته، پیامدهای چندبعدی برای جامعه مبدأ ایجاد می‌کند. یافته‌های پژوهش، فرصت‌ها و چالش‌های بازگشت مهاجران را در چهار بعد اقتصادی، اجتماعی، سیاسی ـ نهادی و فرهنگی، در قالب نوزده مضمون اصلی و چهل‌ونُه کد فرعی تعریف کرده است. نتایج نشان می‌دهد که با توجه به محدودیت زیرساخت‌ها و شکنندگی وضعیت موجود، چالش‌های ناشی از بازگشت مهاجران بر فرصت‌های آن غلبه دارد و این وضعیت به‌ویژه روند ادغام بازگشت‌کنندگان در جامعه را با مشکل مواجه کرده و در مواردی زمینه مهاجرت دوباره آنان را فراهم ساخته است.
از منظر علمی و اجتماعی، ارزش این اثر در آن است که مسئله مهاجرت بازگشتی را از یک موضوع صرفاً جمعیتی و انسانی فراتر برده و آن را در پیوند با توسعه، حکمرانی، سرمایه انسانی و آینده اجتماعی افغانستان بررسی می‌کند. توجه هم‌زمان به تجربه زیسته بازگشت‌کنندگان، دیدگاه نخبگان و سیاست‌های ملی و بین‌المللی، به پژوهش امکان داده است تصویری چندوجهی از این پدیده ارائه کند. از این حیث، کتاب می‌تواند برای پژوهشگران حوزه مهاجرت و مطالعات افغانستان، نهادهای سیاست‌گذار، سازمان‌های اجتماعی و توسعه‌ای و مجموعه‌های فعال در امور مهاجران و بازگشت‌کنندگان، منبعی قابل استفاده باشد.
ساختار کلی کتاب بر مبنای همین رویکرد پژوهشی تنظیم شده و مباحث آن از طرح مسئله و چارچوب مفهومی آغاز شده و در ادامه به بررسی ابعاد اقتصادی، اجتماعی، سیاسی ـ نهادی و فرهنگی بازگشت مهاجران، دیدگاه نخبگان، تجربه بازگشت‌کنندگان، مفهوم «حس بازگشت به وطن» و تحلیل سیاست‌های ملی و بین‌المللی اختصاص می‌یابد. یافته‌های پژوهش نیز بر اساس مضامین و کدهای استخراج‌شده سامان یافته و در نهایت، تصویری از چگونگی بروز فرصت‌ها و چالش‌های بازگشت مهاجران در جامعه افغانستان ارائه می‌شود. تعداد دقیق فصل‌ها یا گفتارهای کتاب در اطلاعات موجود ذکر نشده است و ازاین‌رو از اعلام عددی که مستند به فهرست مطالب اثر نباشد، خودداری می‌شود.
نظر شما