«حضرت محمد (ص)، پیام‌آور صلح جهانی در میراث فکری و معرفتی هندو ـ ایرانی»
یادنامه هزار و پانصدمین سالگرد میلاد پیامبر اکرم (ص) ـ جلد نخست
هم‌زمان با فرارسیدن سالگرد ولادت باسعادت پیامبر رحمت و خاتم انبیا، حضرت محمد مصطفی (ص) و در گرامی‌داشت هفته وحدت که در هندوستان از تاریخ 4 لغایت 9 شهریور 1405 بود، جلد نخست مجموعه مقالات علمی و فرهنگی با عنوان حضرت محمد (ص)، پیام‌آور صلح جهانی در میراث فکری و معرفتی هندو-ایرانی منتشر شد.
این اثر که با همکاری و حمایت خانه فرهنگ جمهوری اسلامی ایران در بمبئی ـ هندوستان و مؤسسه دولتی علوم اجتماعی و هنرهای واسانت رائو نایک ناگپور فراهم آمده، مجموعه‌ای از پژوهش‌ها و دیدگاه‌های علمی استادان، پژوهشگران و صاحب‌نظران هندی و ایرانی را دربرمی‌گیرد و تلاش دارد شخصیت پیامبر اسلام (ص) را از منظر صلح، اخلاق، عدالت، همزیستی، معنویت، مدارا و گفت‌وگوی میان ادیان مورد بررسی قرار دهد. جلد نخست این مجموعه شامل ۳۵ مقاله به زبان‌های انگلیسی، هندی و مراتی است و از این حیث، نمونه‌ای قابل توجه از گفت‌وگوی علمی و فرهنگی میان سنت اسلامی و میراث فکری و معرفتی هند به شمار می‌رود.
در ابتدا قرار بود هم‌زمان با این مناسبت، یک کنفرانس بین‌المللی یک‌روزه با موضوع «حضرت محمد (ص) به عنوان پیام‌آور صلح جهانی» برگزار شود. این برنامه با همکاری خانه فرهنگ جمهوری اسلامی ایران در بمبئی و مؤسسه دولتی علوم اجتماعی و هنرهای واسانت رائو نایک در ناگپور طراحی و برنامه‌ریزی شده بود. با این حال، شرایط ناشی از تحولات و درگیری‌های منطقه‌ای، مشکلات و محدودیت‌های پس از جنگ و همچنین برخی پروتکل‌ها و محدودیت‌های دولت هند، امکان برگزاری کنفرانس را فراهم نکرد. با وجود لغو این نشست، مقالات علمی متعددی از سوی استادان و پژوهشگران دریافت شده بود. ازاین‌رو، برای حفظ این سرمایه علمی، تصمیم گرفته شد مجموعه مقالات در قالب یک اثر پژوهشی مستقل گردآوری، تدوین و منتشر شود.
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این مجموعه، نگاه آن به پیامبر اسلام (ص) تنها از منظر تاریخ و سیره اسلامی نیست؛ بلکه شخصیت پیامبر اکرم (ص) در پیوند با برخی مفاهیم بنیادین موجود در سنت‌های فکری هند مورد مطالعه قرار گرفته است.
در این چارچوب، مفاهیمی همچون: رحمة للعالمین؛ صلح و عدالت؛ عدم خشونت یا Ahimsa؛ همزیستی مسالمت‌آمیز؛ برابری و برادری انسانی؛ بخشش و شفقت؛ اخلاق فردی و اجتماعی؛ وحدت و برادری جهانی و گفت‌وگوی میان ادیان و تمدن‌ها در کنار آموزه‌ها و میراث پیامبر اکرم (ص) قرار گرفته‌اند.
از این منظر، مجموعه حاضر را می‌توان تلاشی برای ایجاد پل معرفتی میان اسلام، سنت‌های هندی، بودایی، جینی، هندو، صوفیانه و میراث فارسی در شبه‌قاره دانست.
جلد نخست شامل ۳۵ مقاله است که موضوعات متنوع تاریخی، دینی، اخلاقی، اجتماعی، ادبی، فرهنگی و تمدنی را دربرمی‌گیرد.
بخش انگلیسی و هندی
۱. حضرت محمد (ص) به عنوان یک فرمانده نظامی: یک تحلیل انتقادی نویسنده: پروفسور مظهر عالم صدیقی
۲. فرهنگ درباری هند و ایرانی و ترویج صلح بین ادیان نویسنده: دکتر سید محمد دیباجی فروشانی
۳. اسلام: دینی با صلح و مدارای جهانی نویسنده: دکتر سید محمد اقبال شاه القادری
۴. برهمنان حسینی: تلفیق فرهنگی نویسنده: دکتر عایشه باسط
۵. عدم خشونت و رفتار اخلاقی حضرت محمد (ص) و بودا: یک مطالعه تطبیقی نویسنده: پروفسور مانوهر کومبهاره
۶. تأثیر توحید اسلامی بر گورو نانک نویسنده: دکتر تجیندر سینگ راوال
۷. برابری و برادری جهانی در سنت‌های اولیه بودایی و اسلامی از طریق منابع کتیبه‌ای نویسنده: دکتر آشیش شنده
۸. بودیسم و اسلام در هند: برخوردهای تاریخی و تبادلات فکری نویسنده: دکتر ناگسن دونگر
۹. انضباط اخلاقی (سیلا) و شریعت: نظام‌های اخلاقی در بودیسم و اسلام نویسنده: دکتر سوبود گورل
۱۰. مطالعه تطبیقی اخوان جهانی و جهان، یک خانواده است نویسنده: جاوید علی
۱۱. عدم خشونت و رفتار اخلاقی در آموزه‌های حضرت محمد (ص)، ماهاویرا و بودا نویسنده: مانیشا بودا
۱۲. محمد (ص) به عنوان یک رهبر سیاسی موفق جهان نویسنده: دکتر عبداللطیف
۱۳. عشق، رحمت و بخشش؛ فضایل بنیادی در میراث معنوی حضرت محمد (ص) و عیسی مسیح نویسنده: سهیل ابراهیم شیخ
۱۴. حضرت محمد (ص) به عنوان پیام‌آور صلح جهانی در سنت دانش هند و ایرانی نویسنده: سوشیل کومار
۱۵. سهم نظیر میر وزیر علی عبرتی عظیم‌آبادی در ادبیات فارسی: یک تحلیل نویسندگان: خانم شمس جابی و دکتر شاهد خانم
۱۶. ظهور اذان و تلاوت عبادی در اسلام نویسنده: دکتر بوداراتنا لیهیتکار
۱۷. شناسایی غذاهای سالم و تأثیر غذا در پرتو آموزه‌های حضرت محمد (ص) نویسنده: ترنم ناز
۱۸. حضرت محمد (ص): الگوی موفق تجارت اخلاقی نویسنده: محمدعلی ابوطالبی منصوری تفت
۱۹. حضرت محمد (ص) به عنوان پیام‌آور صلح جهانی در سنت دانش هند و ایرانی نویسنده: دکتر سمیه مزیل ۱۲۹ کاچی
۲۰. حضرت محمد (ص): مبشر جهانی صلح، عدالت و رحمت نویسنده: محمد اقدس منصوری
۲۱. حضرت محمد (ص) و برنامه روزانه کاری ایشان نویسنده: دکتر زیبا صدیقی
۲۲. عشق، رحمت و بخشش در آموزه‌های حضرت محمد (ص) و عیسی مسیح: یک مطالعه تطبیقی الهیاتی و اخلاقی نویسنده: دکتر جاوید صدیقی
۲۳. حضرت محمد (ص) به عنوان یک متولی: یک تحلیل انتقادی نویسنده: امیر صدیقی
۲۴. حضرت محمد (ص) در سنت دانش هند و ایرانی: یک مطالعه انتقادی نویسندگان: ابوذر هاشمی و پروفسور افتخار احمد
۲۵. حضرت محمد (ص) از دریچه تاریخ نویسنده: ذاکر حسین شیخ
۲۶. زندگی حضرت محمد (ص) نویسنده: دکتر ترنم بیگم
۲۷. دیدگاه‌ها و آموزه‌های حضرت محمد (ص) نسبت به زنان نویسنده: دکتر گلریز خان
۲۸. هماهنگی و همزیستی مسالمت‌آمیز در متون صوفیانه فارسی نویسنده: پروفسور عالم اشرف
۲۹. عدم خشونت و رفتار اخلاقی: آموزه‌های حضرت محمد (ص)، ماهاویرا و بودا نویسنده: عبدالصمد شیخ
۳۰. حضرت محمد (ص)، مظهر رحمت برای بشریت نویسنده: دکتر عبدالشمیم
۳۱. پیام جهانی توحید حضرت محمد (ص): از نسل آدم، سلف احترام به ادیان و نقش سفیر صلح نویسنده: دکتر قاضی رفیق‌الدین ریاض‌الدین
۳۲. نقش اسلام در توسعه بشریت نویسنده: نها آفرین تاج محمد
بخش مراتی کتاب نیز نشان‌دهنده تلاش مجموعه برای انتقال موضوع پیامبر اسلام (ص) به فضای زبانی و فرهنگی منطقه‌ای و برقراری ارتباط میان میراث اسلامی و ادبیات و سنت‌های بومی هند است.
۳۳. نماد شفقت و هدایت: تصویر پیامبر در ادبیات صوفیانه هندی ـ فارسی نویسنده: آفتاب جهانگیر مجاور
۳۴. عدم خشونت و آموزه‌های حضرت محمد (ص): یک مطالعه تطبیقی نویسنده: دکتر پورنیما اس. وانکِده
۳۵. تأثیر تعالیم حضرت محمد (ص) بر سنت کبیر نویسنده: شوبانگی کیشور لامسوگه
مقدمه کتاب با تأکید بر پیوند دیرینه تمدنی ایران و شبه‌قاره هند آغاز می‌شود؛ پیوندی که تنها به روابط سیاسی و جغرافیایی محدود نبوده، بلکه در طول قرن‌ها در عرصه‌های زبان، ادبیات، فلسفه، عرفان، دین، هنر و اندیشه تداوم یافته است. در این مقدمه، «میراث فکری و معرفتی هندو ـ ایرانی» به عنوان بستری برای کثرت‌گرایی، همگرایی فرهنگی و احترام متقابل معرفی شده و برگزاری گفت‌وگویی علمی درباره پیامبر اسلام (ص) در چنین بستری، اقدامی در جهت استمرار همین سنت تاریخی دانسته شده است. همچنین در مقدمه تأکید شده است که اگرچه شرایط منطقه‌ای و بین‌المللی مانع برگزاری کنفرانس شد، اما دریافت مقالات متعدد از پژوهشگران مختلف نشان داد که موضوع «حضرت محمد (ص) به عنوان پیام‌آور صلح جهانی» ظرفیت گسترده‌ای برای گفت‌وگوی علمی میان فرهنگ‌ها و ادیان دارد.
از نکات برجسته این مقدمه، پیوند دادن پیام جهانی «رحمة للعالمین» با مفاهیمی همچون آهیمسا و واسودایوا کوتومباکام است؛ پیوندی که چارچوب فکری اصلی این مجموعه را شکل می‌دهد.
در شکل‌گیری و انتشار این اثر، همکاری میان نهادهای فرهنگی و دانشگاهی اهمیت ویژه‌ای داشته است. خانه فرهنگ جمهوری اسلامی ایران در بمبئی، با توجه به جایگاه تاریخی خود در حوزه روابط فرهنگی ایران و هند، زمینه شکل‌گیری این پروژه را فراهم کرد. در سوی دیگر، همکاری مؤسسه دولتی علوم اجتماعی و هنرهای واسانت رائو نایک در ناگپور، به‌ویژه مشارکت علمی پروفسور مانوهر تی. کومبهار و دکتر آیشیش شنده، در تدوین و انتشار این مجموعه نقش مهمی داشته است.
همچنین در مقدمه اثر، از تلاش‌های پروفسور مظهر عالم صدیقی به عنوان هماهنگ‌کننده و از دیگر استادان، پژوهشگران، نویسندگان، ویراستاران و دست‌اندرکاران چاپ و نشر تقدیر شده است.
پروفسور مظهر عالم صدیقی، یکی از چهره‌های شناخته‌شده در حوزه زبان و ادبیات فارسی در هند و از ویراستاران این مجموعه است. وی اهل کترول، روستایی در جالی‌لاک از شهرستان داربانگا در ایالت بیهار است. تحصیلات کارشناسی ارشد خود را در رشته زبان فارسی از دانشگاه باباصاحب بهیم‌رائو امبدکار، مظفرپور، به پایان رساند و مدرک دکترای زبان فارسی را از دانشگاه جواهر لعل نهرو (JNU) دهلی نو دریافت کرد. وی در فاصله سال‌های ۱۹۸۷ تا ۱۹۸۹ به عنوان رئیس باشگاه ادبی فعالیت داشت و در اول ماه مه ۱۹۸۹ به شعبه کتیبه‌شناسی کتیبه‌های عربی و فارسی دانشگاه دولتی ناگپور پیوست و تا سال ۱۹۹۷ در آنجا فعالیت کرد.
در سال ۱۹۹۷، از طریق کمیسیون خدمات عمومی ماهاراشترا (MPSC) به خدمات آموزشی ایالت پیوست و به عنوان استادیار زبان فارسی در مؤسسه دولتی هنر و علوم اجتماعی واسانترائو نایک در ناگپور مشغول به کار شد. در سال ۲۰۰۷ به بمبئی منتقل شد و در کالج اسماعیل یوسف در جوگشواری شرقی بمبئی به عنوان دانشیار و رئیس گروه فارسی خدمت کرد و سپس در سال ۲۰۱۶ به ناگپور بازگشت. پروفسور صدیقی در طول فعالیت دانشگاهی خود با دانشگاه‌ها و نهادهای علمی مختلف هند همکاری داشته و عضو هیئت مطالعات و هیئت علمی رشته زبان فارسی در دانشگاه‌هایی همچون دانشگاه سنت گاجه بابا امراواتی، دانشگاه بمبئی، دانشگاه RTM ناگپور و دانشگاه ساویتری‌بای فوله پونا بوده است. همچنین ریاست هیئت مطالعات زبان فارسی در دانشگاه ناگپور و همکاری با هیئت تحریریه MSBSHSE پونا را بر عهده داشته است.
کارنامه علمی وی شامل انتشار حدود ۶۰ مقاله پژوهشی در مجلات ملی و بین‌المللی، مشارکت در نزدیک به ۵۰ کنفرانس ملی و بین‌المللی، تألیف چهار کتاب و ویرایش چندین کتاب آموزشی برای مقاطع مختلف تحصیلی است. همچنین بیش از ۴۰ مقاله و برنامه علمی از وی از طریق رادیو آل ایندیا پخش شده و در برگزاری کنفرانس‌ها، سمینارها و نشست‌های علمی و ملی و بین‌المللی نیز مشارکت داشته است. وی همچنین در پروژه‌های مختلف پژوهشی و ترجمه اسناد تاریخی فارسی و اردو مشارکت داشته و به عنوان عضو برخی کمیته‌های دولتی انتخاب و کاریابی فعالیت کرده است. شش دانشجوی دکتری نیز تحت نظارت علمی وی موفق به دریافت مدرک دکتری شده‌اند.
در سال ۲۰۱۳، وی برای شرکت در یک دوره ۲۹ روزه زبان فارسی به ایران سفر کرد. پس از بازنشستگی از سمت استادی و ریاست گروه فارسی در مؤسسه دولتی هنر و علوم اجتماعی واسانترائو نایک ناگپور، همچنان در فعالیت‌های علمی، پژوهشی و ترجمه اسناد تاریخی فارسی و اردو مشارکت دارد.
اهمیت اصلی این کتاب را می‌توان در چند محور خلاصه کرد:
نخست، گفت‌وگوی بین‌فرهنگی: اثر حاضر تلاش می‌کند شخصیت پیامبر اسلام (ص) را در چارچوبی معرفی کند که برای مخاطبان هندی نیز قابل فهم و قابل گفت‌وگو باشد.
دوم، رویکرد میان‌رشته‌ای: مقالات کتاب تنها به حوزه مطالعات اسلامی محدود نیستند، بلکه تاریخ، ادیان، فلسفه، اخلاق، ادبیات فارسی، مطالعات صوفیانه، مطالعات بودایی، فرهنگ هند، سیاست، اقتصاد، تغذیه و روابط اجتماعی را نیز دربرمی‌گیرند.
سوم، توجه به میراث مشترک ایران و هند: بخش مهمی از مقالات، نقش زبان فارسی، ادبیات صوفیانه و تعاملات تاریخی میان ایران و هند را در شکل‌گیری فضای فرهنگی مشترک بررسی می‌کند.
چهارم، بررسی پیامبر اسلام (ص) از منظر صلح و اخلاق: در بسیاری از مقالات، مفاهیمی مانند رحمت، عدالت، عدم خشونت، بخشش، برادری و همزیستی مسالمت‌آمیز محور مطالعه قرار گرفته‌اند.
پنجم، چندزبانه بودن اثر: انتشار مقالات به زبان‌های انگلیسی، هندی و مراتی، کتاب را به اثری فراتر از یک مجموعه صرفاً فارسی یا اسلامی تبدیل کرده و امکان دسترسی مخاطبان گسترده‌تری در هند را فراهم ساخته است.
ششم، اهمیت آن برای مطالعات هند و ایران: این مجموعه می‌تواند برای پژوهشگران حوزه مطالعات ایران‌شناسی، هندشناسی، مطالعات اسلامی، ادیان تطبیقی، تاریخ روابط ایران و هند و مطالعات صلح، منبعی قابل توجه باشد.
کتاب «حضرت محمد (ص)، پیام‌آور صلح جهانی در میراث فکری و معرفتی هندو-ایرانی» را می‌توان یکی از نمونه‌های قابل توجه فعالیت‌های علمی و فرهنگی در زمینه معرفی چهره پیامبر اسلام (ص) در فضای دانشگاهی و فرهنگی هند دانست. اهمیت این اثر تنها در تعداد مقالات یا تنوع زبان‌های آن نیست؛ بلکه در تلاشی است که برای ایجاد گفت‌وگویی علمی میان میراث اسلامی و سنت‌های فکری و اخلاقی هند صورت گرفته است.
این کتاب نشان می‌دهد که شخصیت پیامبر اکرم (ص) می‌تواند موضوع مطالعه و گفت‌وگویی فراتر از مرزهای دینی و جغرافیایی باشد و مفاهیمی چون صلح، رحمت، عدالت، اخلاق، عدم خشونت، بخشش، کرامت انسانی و همزیستی مسالمت‌آمیز می‌توانند زمینه‌ای مشترک برای گفت‌وگوی تمدن‌ها فراهم آورند. از این منظر، انتشار این مجموعه را می‌توان اقدامی در جهت تقویت دیپلماسی فرهنگی، توسعه گفت‌وگوی بین ادیان، معرفی میراث فکری اسلام در جامعه دانشگاهی هند و تحکیم پیوندهای دیرینه فرهنگی ایران و شبه‌قاره هند ارزیابی کرد.
این مجموعه ارزشمند در دو مجلد تدوین شده است؛ جلد اول شامل پژوهش‌هایی به زبان‌های انگلیسی، هندی و مراتی است که روانه بازار نشر گردیده و جلد دوم آن، ویژه مقالات اردو و فارسی، مراحل آماده‌سازی و چاپ را سپری می‌کند.
نظر شما