دانشکده برهانی کالج و زبان ها و سنت های مکتوب هند

بررسی تاریخی و فرهنگی با تأکید بر جامعه داوودی بهره، زبان اردو و سنت‌های مکتوب هند

بمبئی از دیرباز یکی از مهم‌ترین مراکز چندزبانه و چندفرهنگی هند بوده است. در تاریخ این شهر، زبان‌های گوناگونی از جمله فارسی، اردو، گجراتی، مراتی و انگلیسی در حوزه‌های مختلف اجتماعی، اداری، تجاری، مذهبی و ادبی حضور داشته‌اند. در میان نهادهای آموزشی معاصر این شهر، دانشکده برهانی کالج Burhani College جایگاه ویژه‌ای دارد؛ مؤسسه‌ای که در سال ۱۹۷۰ تأسیس شد و با جامعه داوودی بهره پیوند تاریخی و نهادی دارد. در نگاه نخست، میان دانشکده برهانی کالج و مطالعات فارسی ارتباط مستقیمی مشاهده نمی‌شود؛ زیرا این کالج در ساختار آموزشی کنونی خود دارای دپارتمان مستقل زبان و ادبیات فارسی نیست. بااین‌حال، بررسی دقیق‌تر تاریخ آموزشی جامعه داوودی بهره، زبان‌های مورد استفاده در سنت فرهنگی این جامعه، حضور اردو در برنامه آموزشی کالج و پیشینه دیرینه آموزش فارسی در دانشگاه بمبئی، امکان شناسایی یک حوزه ارتباط فرهنگی و پژوهشی میان این دو نهاد را فراهم می‌کند.

دانشکده کالج برهانی؛ یک نهاد آموزشی وابسته به جامعه داوودی بهره

کالج برهانی در سال ۱۹۷۰ به ابتکار سیدنا محمد برهان‌الدین، پنجاه‌ودومین داعی‌المطلق جامعه داوودی بهره، تأسیس شد. مدیریت آن بر عهده Burhani Education Society است که یک سال پیش از تأسیس کالج، یعنی در سال ۱۹۶۹، ایجاد شده بود. وب‌سایت رسمی کالج هدف این انجمن را گسترش آموزش در حوزه‌های مختلف دانش، بدون محدودیت‌های مربوط به طبقه، عقیده یا مذهب، معرفی می‌کند. کالج در طول بیش از پنج دهه فعالیت خود، حوزه‌های آموزشی متنوعی را در زمینه تجارت، هنر، مدیریت، رسانه و برخی رشته‌های جدید توسعه داده است. در معرفی رسمی کالج نیز بر تنوع فرهنگی محیط آموزشی، برابری، احترام و همدلی تأکید شده است.  از این منظر، کالج برهانی را می‌توان بخشی از تاریخ گسترش نهادهای آموزشی جامعه داوودی بهره در هند دانست؛ نهادهایی که تلاش کرده‌اند میان میراث فرهنگی جامعه و آموزش مدرن ارتباط برقرار کنند.

برای بررسی رابطه احتمالی میان کالج برهانی و مطالعات فارسی، باید نخست به سنت گسترده‌تر آموزش در جامعه داوودی بهره توجه کرد. منابع رسمی جامعه داوودی بهره، آموزش و یادگیری را یکی از ارزش‌های اساسی این جامعه معرفی می‌کنند. همچنین شبکه آموزشی این جامعه در دوره معاصر شامل مؤسسات مختلفی است که مهم‌ترین آنها Aljamea-tus-Saifiyah است.  

تاریخ رسمی Aljamea-tus-Saifiyah نیز نشان می‌دهد که سنت آموزشی جامعه داوودی بهره ریشه در میراث فاطمی و سپس مراکز علمی و دینی در یمن دارد و بعداً به سواحل غربی هند منتقل شده است. همین منبع، تأسیس کالج برهانی در بمبئی در سال ۱۹۷۰ را در کنار دیگر تحولات آموزشی جامعه ثبت کرده است.  این پیشینه اهمیت زبان را دوچندان می‌کند؛ زیرا سنت علمی و مذهبی این جامعه در طول تاریخ از چندین زبان استفاده کرده است. در این میان، عربی جایگاه مهمی در متون دینی داشته، در حالی که زبان جامعه در هند با گجراتی پیوند داشته و لسان‌الدعوت نیز به‌عنوان گونه‌ای زبانی مبتنی بر گجراتی و نوشته‌شده با خط عربی شکل گرفته است.

لسان‌الدعوت؛ نقطه مهم در مطالعات زبانی

یکی از مهم‌ترین زمینه‌های پژوهشی برای بررسی رابطه داوودی بهره با مطالعات فارسی، مطالعه لسان‌الدعوت (Lisan al-Dawat) است. لسان‌الدعوت در اساس بر پایه گجراتی شکل گرفته، اما واژگان قابل توجهی از عربی، فارسی و اردو در آن وارد شده است و با خط عربی نوشته می‌شود. بنابراین این زبان را می‌توان یکی از نمونه‌های مهم تماس و تعامل زبانی در تاریخ جوامع مسلمان غرب هند دانست.

البته نباید این واقعیت را به معنای «فارسی بودن» لسان‌الدعوت تلقی کرد؛ چنین برداشتی از نظر زبان‌شناختی نادرست خواهد بود. اهمیت آن برای مطالعات فارسی در جای دیگری است: واژگان و مفاهیم فارسی واردشده به یک زبان جامعه‌محور هندی، خود می‌تواند موضوع پژوهش در تاریخ تأثیر زبان فارسی بر زبان‌های هند باشد.

این مسئله در پژوهش‌های مربوط به زبان و ادبیات داوودی بهره نیز اهمیت دارد. پژوهش‌های دانشگاهی درباره سنت مکتوب بهره نشان داده‌اند که متون این جامعه در دوره‌های مختلف از عربی، لسان‌الدعوت و دیگر زبان‌ها استفاده کرده‌اند و واژگان فارسی و اردو نیز در این سنت زبانی حضور داشته‌اند.

ارتباط کالج برهانی با مطالعات فارسی را نمی‌توان جدا از تاریخ زبانی بمبئی بررسی کرد. بمبئی در قرن‌های نوزدهم و بیستم یکی از مراکز مهم انتشار آثار فارسی و فعالیت نویسندگان و پژوهشگران ایرانی و هندی بود. دانشنامه ایرانیکا در مدخل مربوط به «Bombay: Persian Communities» نمونه‌هایی از فعالیت نویسندگان و مترجمان فارسی‌زبان در بمبئی ارائه می‌کند. برای مثال، آثاری درباره تاریخ ایران و هند در بمبئی به زبان فارسی منتشر شده‌اند. همزمان، جامعه داوودی بهره نیز از قرن نوزدهم در بمبئی دارای فعالیت‌های مطبوعاتی و فرهنگی بوده است. پژوهش‌های تاریخی نشان می‌دهد که در دهه‌های ۱۸۴۰ و ۱۸۵۰ برخی آثار تاریخی عربی مربوط به داوودی بهره در بمبئی چاپ می‌شد و در دهه ۱۸۷۰ نیز یک نشریه ادبی مرتبط با جامعه به لسان‌الدعوت در بمبئی منتشر می‌شد. همچنین کتاب Mawsim-i Bahar که در سال ۱۸۸۲ منتشر شد، یکی از آثار مهم در تاریخ مکتوب جامعه داوودی بهره محسوب می‌شود. از این منظر، بمبئی تنها محل استقرار یک کالج معاصر نیست؛ بلکه شهری است که در آن فارسی، عربی، اردو، گجراتی و انگلیسی در یک فضای تاریخی چندزبانه با یکدیگر تماس داشته‌اند.

آموزش فارسی در دانشگاه بمبئی

برای درک ارتباط احتمالی کالج برهانی با فارسی، باید تاریخ آموزش فارسی در دانشگاه بمبئی را نیز در نظر گرفت. بر اساس معرفی رسمی دانشگاه بمبئی، فارسی در این دانشگاه سابقه‌ای بسیار قدیمی دارد. دانشگاه در سال ۱۸۵۷ تأسیس شد و حتی پیش از شکل‌گیری ساختار رسمی دانشگاه، فارسی در بسیاری از مؤسسات آموزشی موجود در منطقه تدریس می‌شد. بر اساس اطلاعات دانشگاه، آموزش فارسی تا سال ۱۹۶۵ در کالج‌های وابسته انجام می‌شد و در سال ۱۹۶۵ فارسی به‌عنوان بخشی از Department of Foreign Languages وارد ساختار دانشگاه شد. سپس در سال ۱۹۹۳، دپارتمان مستقل فارسی دانشگاه بمبئی تأسیس شد. این نکته برای موضوع حاضر بسیار مهم است؛ زیرا نشان می‌دهد که در زمانی که کالج برهانی در سال ۱۹۷۰ تأسیس شد، آموزش فارسی در شبکه دانشگاه بمبئی از قبل دارای سابقه و جایگاه دانشگاهی بود. بااین‌حال، در منابع رسمی مورد بررسی، مدرکی پیدا نشد که نشان دهد کالج برهانی در همان دوره یا در دوره کنونی دارای همکاری رسمی با دپارتمان فارسی دانشگاه بمبئی بوده است.

 زبان اردو؛ حلقه واسط میان کالج برهانی و مطالعات فارسی

یکی از مهم‌ترین مسیرهای احتمالی برای ایجاد ارتباط علمی میان کالج برهانی و مطالعات فارسی، زبان اردو است. اردو و فارسی در تاریخ ادبی شبه‌قاره هند رابطه‌ای بسیار نزدیک داشته‌اند. بخش مهمی از واژگان، اصطلاحات ادبی، مفاهیم عرفانی و سنت‌های شعری اردو در تعامل تاریخی با فارسی شکل گرفته است. از این رو، وجود آموزش و مطالعات اردو در محیط کالج برهانی، زمینه‌ای بالقوه برای مطالعات تطبیقی فارسی و اردو ایجاد می‌کند.

بررسی منابع تاریخی و رسمی نشان می‌دهد که در حال حاضر نمی‌توان از یک ارتباط رسمی و مستقیم میان کالج برهانی و دپارتمان زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بمبئی سخن گفت. بااین‌حال، میان این دو حوزه، زمینه‌های تاریخی، زبانی و فرهنگی قابل توجهی وجود دارد. این ارتباط را می‌توان در چهار محور اصلی خلاصه کرد:

نخست، کالج برهانی بخشی از تاریخ آموزشی جامعه داوودی بهره در بمبئی است؛ جامعه‌ای که سنت علمی و مکتوب آن سابقه‌ای طولانی دارد.

دوم، سنت زبانی داوودی بهره با زبان‌هایی مانند عربی، گجراتی، لسان‌الدعوت و اردو پیوند دارد و در این میان عناصر واژگانی و فرهنگی فارسی نیز قابل مطالعه است.

سوم، بمبئی خود یکی از مراکز تاریخی مهم زبان و ادبیات فارسی در هند بوده و دانشگاه بمبئی نیز سابقه آموزش فارسی را از دوره پیش از استقلال تا امروز حفظ کرده است.

چهارم، وجود مطالعات اردو و پیشینه چندزبانه جامعه داوودی بهره می‌تواند زمینه مناسبی برای مطالعات تطبیقی فارسی، اردو و لسان‌الدعوت ایجاد کند.

بنابراین، دقیق‌ترین نتیجه علمی این است که کالج برهانی در حال حاضر یک مرکز آموزش فارسی نیست، اما می‌تواند از منظر تاریخ زبان، فرهنگ اسلامی هند، مطالعات اردو، لسان‌الدعوت و تاریخ جوامع مسلمان بمبئی، موضوعی ارزشمند برای پژوهش‌های فارسی باشد. به‌ویژه، مطالعه «نقش فارسی در شکل‌گیری واژگان و سنت مکتوب داوودی بهره در هند غربی» می‌تواند موضوعی میان‌رشته‌ای باشد که حوزه‌های زبان و ادبیات فارسی، مطالعات اردو، تاریخ اجتماعی مسلمانان هند و مطالعات داوودی بهره را به یکدیگر پیوند دهد. از این منظر، رابطه کالج برهانی با فارسی را بهتر است نه به‌عنوان یک رابطه نهادی موجود، بلکه به‌عنوان یک ظرفیت پژوهشی و فرهنگی قابل توسعه تعریف کرد.

منابع:

1. https://burhanicollege.edu.in/about-us/?utm_source=chatgpt.com
2. Cambridge University Press – The Multiple Registers of Arabic in the Daudi Bohra Daʿwa. (Cambridge University Press)
3. BOMBAY - Encyclopaedia Iranica