مقدمه
جگن نات آزاد از جمله شاعران، نویسندگان و پژوهشگران برجستهٔ شبه‌قارهٔ هند است که نام او در پیوند با شعر اردو و فارسی، نقد ادبی، مطالعات اقبالی و تحولات فکری و سیاسی سدهٔ بیستم میلادی اهمیت ویژه‌ای دارد. زندگی و آثار او در بستر تاریخی پرآشوبی شکل گرفت که از یک‌سو با اوج‌گیری جنبش‌های آزادی‌خواهانه و از سوی دیگر با واقعهٔ سرنوشت‌ساز تقسیم هند و پاکستان همراه بود. آزاد از معدود ادیبانی است که تجربهٔ زیستهٔ این تحولات را در شعر، نثر و فعالیت‌های فرهنگی خود بازتاب داده است.
تولد، خانواده و سال‌های نخستین
جگن نات آزاد در ۵ دسامبر ۱۹۱۸ میلادی (برابر با ۱۹۱۸ ق) در عیسی‌خیل از توابع میانوالی، ناحیه‌ای نزدیک به راولپندی (که امروز در پاکستان قرار دارد)، دیده به جهان گشود. پدر او، تلوک چند «محروم»، از شاعران شناخته‌شدهٔ اردو و فارسی در روزگار خود بود و همین فضای ادبی خانوادگی نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری ذوق و گرایش‌های ادبی آزاد ایفا کرد. آموزش‌های ابتدایی او عمدتاً در خانه و زیر نظر پدر انجام گرفت و از همان کودکی با شعر، محافل ادبی و نشست‌های اهل قلم آشنا شد.
تحصیلات و شکل‌گیری شخصیت علمی
آزاد تحصیلات رسمی خود را در کلرکوت و سپس در راولپندی ادامه داد و در سال ۱۹۳۳م در میانوالی موفق به اخذ مدرک دیپلوم شد. پس از آن در کالج دی.اِی.بی راولپندی دورهٔ متوسطه را گذراند و در سال ۱۹۳۷م مدرک کارشناسی خود را از کالج گوردن راولپندی دریافت کرد.
علاقهٔ جدی او به زبان و ادبیات فارسی سبب شد برای ادامهٔ تحصیل راهی لاهور شود؛ شهری که در آن زمان یکی از مهم‌ترین مراکز علمی و ادبی شبه‌قاره به شمار می‌رفت. آزاد در لاهور در رشتهٔ ادبیات فارسی به تحصیل پرداخت و در سال ۱۹۴۲م موفق به اخذ مدرک «فارسی آنرز» و در سال ۱۹۴۴م مدرک کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه پنجاب شد.
در این دوره، او از محضر استادان برجسته‌ای چون علامه محمد اقبال لاهوری، دکتر سید عبدالله، صوفی غلام مصطفی تبسم، سید عابد علی عابد و علیم‌الدین سالک بهره برد. تأثیر اقبال لاهوری بر اندیشه، جهان‌بینی و حتی سبک شعری آزاد به‌ویژه در شعر آزاد و مضامین اجتماعی و فلسفی، آشکار و ماندگار است.
فعالیت‌های حرفه‌ای پیش از تقسیم هند
جگن نات آزاد پیش از تقسیم هند و پاکستان، به‌طور جدی وارد عرصهٔ روزنامه‌نگاری و فعالیت‌های فرهنگی شد. او در روزنامهٔ «جی هند» که از نشریات وابسته به کنگرهٔ ملی هند بود، فعالیت می‌کرد. این دوره از زندگی آزاد با نوعی آرمان‌گرایی سیاسی و اجتماعی همراه است که بعدها در شعرهای او، به‌ویژه در مضامین آزادی‌خواهانه و انسانی، بازتاب یافت.
تقسیم هند، مهاجرت و استقرار در دهلی
واقعهٔ تقسیم هند و پاکستان در سال ۱۹۴۷م نقطهٔ عطفی در زندگی آزاد بود. او پس از این رویداد، همراه با خانواده به هند مهاجرت کرد و در دهلی ساکن شد. در دهلی ابتدا به‌عنوان معاون سردبیر در مجلهٔ «ملاپ» مشغول به کار شد و سپس به «Employment News» و بخش انتشارات دولتی هند (Publications Division) پیوست و به‌عنوان دستیار سردبیر اردو فعالیت کرد.
در این دوره، آزاد با چهره‌های برجسته‌ای چون جوش ملیح‌آبادی، عرش ملسیانی، بلونت سینگ و پندت هری چند اختر معاشرت داشت. این ارتباط‌ها نقش مهمی در پختگی فکری و ادبی او ایفا کردند.
مسئلهٔ منسوب‌کردن سرود ملی پاکستان
یکی از مباحث بحث‌برانگیز در زندگی جگن نات آزاد، ادعای سرودن نخستین سرود ملی پاکستان است که با مصرع «ذرے ترے هیں آج ستاروں سے تابناک» آغاز می‌شود. هرچند خود آزاد اشاره کرده که این سرود از رادیو پاکستان پخش شده، اما پژوهشگران متعددی از جمله دکتر صفدر محمود با استناد به اسناد تاریخی، آرشیو رادیو پاکستان و خاطرات معاصران، این ادعا را به‌عنوان «سرود ملی رسمی» رد کرده‌اند و آن را در حد یک «نغمهٔ ملی» دانسته‌اند، نه سرود رسمی مورد تأیید دولت و قائد اعظم. این بحث، بیش از آن‌که جنبهٔ ادبی داشته باشد، بازتاب‌دهندهٔ پیچیدگی‌های تاریخی و سیاسی آن دوره است.
ازدواج دوم و زندگی خانوادگی
آزاد در ژوئیهٔ ۱۹۴۸م برای بار دوم ازدواج کرد. همسر دوم او وملا نام داشت و حاصل این ازدواج سه فرزند بود: آدرش، چندرکانت و پونم. زندگی خانوادگی نسبتاً آرام او در دهلی، زمینه‌ای برای تمرکز بیشتر بر پژوهش، تدریس و تألیف فراهم ساخت.
شعر، سبک و مضامین
جگن نات آزاد هم در قالب‌های کلاسیک چون غزل و رباعی طبع‌آزمایی کرد و هم در شعر آزاد، که بیشتر تحت تأثیر اقبال لاهوری بود، به آفرینش پرداخت. محور اصلی شعر او، به‌ویژه پس از تقسیم هند، مسائل آزادی، وطن، انسان‌گرایی، رنج‌های اجتماعی و جست‌وجوی هویت بود. زبان او ترکیبی از صراحت فکری و لطافت عاطفی است و در بسیاری از اشعارش، نگاه فلسفی و تاریخی به‌وضوح دیده می‌شود.
آثار و تصانیف
نخستین مجموعهٔ شعری آزاد با عنوان ’’طبل و علم‘‘ در سال ۱۹۴۸م منتشر شد. پس از آن مجموعه‌هایی چون ’’بیکراں‘‘، ’’ستاروں سے ذروں تک‘‘، ’’نواے پریشاں‘‘، ’’کهکشاں‘‘، ’’بوی رمیده‘‘، ’’جستجو‘‘، ’’وطن میں اجنبی‘‘ و ’’آئینه در آئینه‘‘ منتشر گردید.
علاوه بر شعر، آزاد آثار پژوهشی و انتقادی مهمی، به‌ویژه دربارهٔ اقبال لاهوری، به نگارش درآورد؛ از جمله:
اقبال اور اس کا عهد، اقبال اور مغربی مفکرین، اقبال اور کشمیر، اقبالؒ کی زندگی، شخصیت اور شاعری، Iqbal: Mind and Art و Iqbal: His Poetry and Philosophy.
آثار دیگری همچون سفرنامهٔ ’’کولمبس کے دیس میں‘‘ و مجموعهٔ نامه‌ها با عنوان ’’روبرو‘‘ نیز از او بر جای مانده است.
فعالیت‌های دانشگاهی و سال‌های پایانی
آزاد در سال ۱۹۶۸م به‌عنوان معاون مدیر اطلاعات در ادارهٔ اطلاعات و مطبوعات، به کشمیر منتقل شد و تا سال ۱۹۷۷م در سمت مدیر روابط عمومی فعالیت داشت. سپس به دعوت دانشگاه جامو، به‌عنوان استاد و رئیس بخش اردو و نیز رئیس دانشکدهٔ مطالعات شرقی منصوب شد و تا سال ۱۹۸۳م در این سمت باقی ماند. او تا پایان عمر به‌عنوان استاد ممتاز (Professor Emeritus) با این دانشگاه همکاری داشت.
درگذشت
جگن نات آزاد در ۲۴ ژوئیهٔ ۲۰۰۴م درگذشت. او میراثی پربار از شعر، پژوهش و فعالیت فرهنگی برجای گذاشت که جایگاهش را به‌عنوان یکی از چهره‌های اثرگذار ادبیات اردو و فارسی در شبه‌قاره تثبیت می‌کند.
غزل فارسی از جگن نات آزاد
دلم مشتاق دیدار جمال یار می ماند
همیشه منتظر لطف و نوال یار می ماند
پُر آفت وادی عشق ست آسائش درین مشکل
دل مضطر بتفتیش کمال یار می ماند
نه آسانست تسخیر خیال حسن دلبر را
کند آن کو همیشه در خیال یار می ماند
جگنؔ نات از وی می خواهی چو نزدیکی خیالش کن
که دلبر هر نه گه غافل زحال یار می ماند
منابع
- منابع جدید شعرای اردو، ص ۹۵۹.
- ماخذات احوال شعرا و مشاهیر، ج ۱، ص ۱۰۰–۱۰۱.
- هیمالیا، برگزیدهٔ شعر پانزده تن از شاعران اردو زبان، ص ۱۰۳–۱۰۸.
- آئینهٔ هند، سال دوم، شمارهٔ ۱۲، مرداد ۱۳۴۳، ص ۲.
- یغما، سال دهم، شمارهٔ ۶، مرداد ۱۳۳۶، ص ۲۷۳–۲۷۴.
- آثار و زندگی‌نامه‌های منتشرشدهٔ جگن نات آزاد به زبان اردو (چاپ دهلی و لاهور).
نظر شما