دیجیتال‌سازی کتیبه‌های عربی و فارسی و بازخوانی میراث تاریخی هند

در گوشه‌وکنار شهرهای تاریخی هند، بر دیوار مسجدها، آرامگاه‌ها، دروازه‌ها، مدارس، کاروانسراها و بناهای عمومی، هنوز هزاران کتیبه به زبان‌های عربی، فارسی و دیگر زبان‌های تاریخی این سرزمین باقی مانده است؛ نوشته‌هایی که هر یک می‌توانند بخشی از تاریخ سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و ادبی هند را روایت کنند. بسیاری از این کتیبه‌ها برای مردم امروز ناشناخته‌اند و حتی در مواردی، به دلیل دشواری خواندن خطوط تاریخی و کاهش آشنایی عمومی با زبان فارسی و عربی، اطلاعات مندرج در آنها تنها در اختیار گروه محدودی از متخصصان قرار دارد. اکنون تلاش سازمان باستان‌شناسی هند برای دیجیتال‌سازی مجموعه‌ای از کتیبه‌های عربی و فارسی در ناگپور، فرصتی تازه برای بازگرداندن این اسناد به عرصه پژوهش و شناخت عمومی تاریخ هند فراهم کرده است.

بر اساس گزارش منتشرشده در روزنامه Deccan Chronicle در ۲۸ سپتامبر، سازمان باستان‌شناسی هند (ASI) روند دیجیتال‌سازی مجموعه‌ای از کتیبه‌های عربی و فارسی موجود در شعبه کتیبه‌شناسی ناگپور را در چارچوب پروژه Bharat SHRI آغاز کرده است. قرار است تصاویر و اطلاعات مربوط به این کتیبه‌ها، همراه با رونوشت‌ها و داده‌های توصیفی، به صورت آنلاین در اختیار پژوهشگران و عموم علاقه‌مندان قرار گیرد. اهمیت این اقدام تنها در حفظ دیجیتال یک مجموعه تاریخی خلاصه نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند زمینه دسترسی نسل جدید پژوهشگران به منابعی را فراهم کند که تاکنون عمدتاً در بایگانی‌ها و مجموعه‌های تخصصی نگهداری می‌شده‌اند.

شعبه کتیبه‌شناسی عربی و فارسی سازمان باستان‌شناسی هند در ناگپور سابقه طولانی در شناسایی، ثبت، مطالعه و حفاظت از این نوع اسناد دارد. گزارش‌های رسمی ASI نشان می‌دهد که این شعبه همچنان به بررسی و ثبت کتیبه‌های جدید در مناطق مختلف هند می‌پردازد و در سال‌های گذشته نیز نمونه‌های متعددی از کتیبه‌های فارسی و عربی را در نقاط مختلف کشور شناسایی و مستندسازی کرده است. برای نمونه، در گزارش سالانه این سازمان، از یک کتیبه فارسی مربوط به دروازه‌ای تاریخی در سامبال در اوتار پرادش یاد شده که به سال ۱۳۰۵ هجری قمری، برابر با ۱۸۸۷–۱۸۸۸ میلادی، تعلق دارد و به خط نستعلیق نوشته شده است.

بر اساس اطلاعات مطرح‌شده درباره طرح جدید، شمار قابل توجهی از کتیبه‌های موجود در مجموعه ناگپور به تاریخ دکن، تلانگانا و آندرا پرادش مربوط می‌شوند. در میان آنها نمونه‌هایی از دوره‌های بهمنی، قطب‌شاهی، عادل‌شاهی، مغول و آصف‌جاهی دیده می‌شود. این مجموعه از این جهت اهمیت ویژه‌ای دارد که تاریخ دکن تنها تاریخ سلسله‌های سیاسی نیست؛ بلکه تاریخ تعامل زبان‌ها، ادیان، گروه‌های اجتماعی، معماری، ادبیات و نظام‌های اداری گوناگون نیز هست. در این میان، زبان فارسی برای چندین قرن یکی از زبان‌های مهم اداری، ادبی و فرهنگی بخش‌های وسیعی از هند بود و آثار آن را می‌توان در اسناد درباری، وقف‌نامه‌ها، کتیبه‌های معماری، سنگ‌نوشته‌های آرامگاهی، آثار ادبی و مجموعه‌های کتابخانه‌ای مشاهده کرد.

یکی از نمونه‌های قابل توجهی که در این مجموعه مورد توجه قرار گرفته، کتیبه عربی و فارسی مسجد محی‌الدین در حیدرآباد است. این کتیبه ساخت مسجد را به حاجی حسین، از رجال و اشراف دوره قطب‌شاهی، نسبت می‌دهد و تاریخ ساخت آن را سال ۱۰۴۵ هجری قمری، برابر با ۱۶۳۵ میلادی، در دوران سلطنت عبدالله قطب‌شاه ثبت کرده است. بر اساس اطلاعات موجود، کتیبه به خط نسخ و توسط میرعلی، فرزند میرجان مشهدی، نگاشته شده است. این نمونه نشان می‌دهد که کتیبه‌ها صرفاً نوشته‌هایی تزئینی بر روی بناها نیستند؛ بلکه در بسیاری از موارد، همانند یک سند تاریخی، نام سازنده، حامی بنا، تاریخ احداث، سلسله حاکم و حتی نام کاتب یا خوشنویس را برای آیندگان حفظ کرده‌اند.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار می‌شود که بدانیم حیدرآباد و منطقه دکن یکی از مهم‌ترین مراکز تاریخی حضور و تحول زبان فارسی در جنوب هند بوده است. در دوره قطب‌شاهیان، فارسی در کنار زبان‌های محلی و عربی در حوزه‌های مختلف فرهنگی و اداری حضور داشت و آثار این چندزبانی تاریخی هنوز در معماری و اسناد برجای‌مانده از آن دوره دیده می‌شود. پژوهش درباره کتیبه‌های این دوره می‌تواند به شناخت دقیق‌تر شبکه‌ای از حامیان فرهنگی، دانشمندان، شاعران، خوشنویسان، عالمان، معماران و شخصیت‌های سیاسی کمک کند که نام برخی از آنان شاید در منابع عمومی تاریخ کمتر مورد توجه قرار گرفته باشد.

در واقع، هر کتیبه را می‌توان نوعی «سند تاریخی در محل» دانست. یک متن کوتاه حک‌شده بر سنگ ممکن است اطلاعاتی درباره تاریخ دقیق ساخت یک بنا، نام بانی، جایگاه اجتماعی او، وابستگی سیاسی بنا، زبان رسمی دوره، نوع خط مورد استفاده، ذوق ادبی و حتی تحولات مذهبی جامعه در اختیار پژوهشگر قرار دهد. گاهی نیز یک کتیبه با یک ماده تاریخی دیگر مانند نسخه خطی، وقف‌نامه، تاریخ محلی یا گزارش یک جهانگرد قابل مقایسه است و از طریق این تطبیق، امکان اصلاح یا تکمیل روایت‌های تاریخی فراهم می‌شود.

اهمیت علمی این منابع در تاریخ دکن پیش‌تر نیز مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. آثار کلاسیک مربوط به بناهای تاریخی حیدرآباد، از جمله مجموعه‌های توصیفی و مطالعات کتیبه‌شناختی، نمونه‌های فراوانی از کتیبه‌های دوره قطب‌شاهی را ثبت کرده‌اند. برای مثال، در مطالعات قدیمی مربوط به آثار دکن، کتیبه‌های مساجد و بناهای حیدرآباد با ذکر تاریخ هجری، نام بانی، متن فارسی یا عربی و گاه نام کاتب و شاعر ثبت شده‌اند. این منابع نشان می‌دهند که کتیبه‌های معماری می‌توانند در کنار منابع مکتوب، یکی از پایه‌های مهم بازسازی تاریخ شهری حیدرآباد باشند.

دیجیتال‌سازی این مجموعه‌ها از یک جهت دیگر نیز اهمیت دارد. نسخه فیزیکی یک کتیبه، خواه بر روی سنگ، فلز، چوب یا ماده‌ای دیگر، همواره در معرض فرسایش، آسیب‌های محیطی، تغییرات ساختمانی و حتی محدودیت دسترسی قرار دارد. تصویربرداری با کیفیت بالا و ثبت دقیق اطلاعات آن، امکان ایجاد یک نسخه پایدار پژوهشی را فراهم می‌کند. در مرحله بعد، می‌توان برای هر کتیبه علاوه بر تصویر اصلی، متن اصلی، آوانویسی، ترجمه، تاریخ، محل کشف یا نگهداری، نوع خط، نام بانی، نام کاتب، دوره تاریخی و منابع مرتبط را نیز ثبت کرد.

چنین پایگاه داده‌ای می‌تواند در آینده برای پژوهشگران تاریخ، زبان و ادبیات فارسی، تاریخ هنر، معماری، مطالعات اسلامی، تاریخ اجتماعی هند و حتی مطالعات شهری بسیار ارزشمند باشد. پژوهشگری که در تهران، بمبئی، دهلی، حیدرآباد، لندن یا هر نقطه دیگری از جهان فعالیت می‌کند، بدون نیاز به سفر به آرشیوهای مختلف می‌تواند تصویر و اطلاعات یک کتیبه را مشاهده و با نمونه‌های مشابه مقایسه کند. از این منظر، دیجیتال‌سازی می‌تواند فاصله میان آرشیوهای تخصصی و جامعه علمی جهانی را کاهش دهد.

نکته مهم دیگر، مسئله زبان است. بسیاری از مردم حیدرآباد و دیگر شهرهای تاریخی هند امروز قادر به خواندن خطوط فارسی و عربی مورد استفاده در کتیبه‌های چند قرن گذشته نیستند. حتی برای فارسی‌زبانان امروزی نیز خواندن برخی نمونه‌های نستعلیق، نسخ، ثلث یا خطوط قدیمی بدون آموزش تخصصی آسان نیست. بنابراین، انتشار صرف تصویر کتیبه کافی نیست. مرحله مهم‌تر، فراهم کردن خوانش علمی، تصحیح متن، ترجمه و توضیح تاریخی آن است. اگر یک کتیبه دیجیتالی شود اما متن آن همچنان برای مخاطب عمومی غیرقابل فهم باقی بماند، بخش بزرگی از ظرفیت فرهنگی آن بلااستفاده خواهد ماند.

از همین رو، می‌توان مرحله بعدی این پروژه را ایجاد یک سامانه چندزبانه دانست که در آن هر کتیبه علاوه بر تصویر اصلی، دارای متن فارسی یا عربی، transliteration، ترجمه انگلیسی و در صورت امکان ترجمه به زبان‌های هندی مانند هندی، اردو و تلگو باشد. چنین رویکردی می‌تواند کتیبه‌شناسی را از یک حوزه کاملاً تخصصی به یک ابزار آموزشی و فرهنگی عمومی تبدیل کند.

برای هند، این موضوع اهمیت مضاعفی دارد؛ زیرا تاریخ این کشور حاصل تعامل طولانی‌مدت زبان‌ها و فرهنگ‌های گوناگون است. فارسی در بخش‌های مهمی از تاریخ هند، به‌ویژه از دوره سلاطین مسلمان تا دوره مغول و حکومت‌های منطقه‌ای، در عرصه‌های اداری، ادبی و فرهنگی نقش داشته است. به همین دلیل، مطالعه میراث فارسی هند به معنای مطالعه تاریخ یک زبان خارجی در یک سرزمین نیست؛ بلکه بررسی بخشی از تاریخ خود هند است که در آن فارسی با زبان‌های هندی، عربی، ترکی، سانسکریت و زبان‌های منطقه‌ای در تعامل قرار گرفته است.

حیدرآباد نمونه برجسته‌ای از این تاریخ چندلایه است. معماری شهر، نام بناها، کتیبه‌ها، نسخه‌های خطی، ادبیات درباری و اسناد تاریخی آن، مجموعه‌ای از تعاملات فرهنگی را نشان می‌دهد که طی چند قرن شکل گرفته است. کتیبه‌های قطب‌شاهی، بهمنی، مغولی و آصف‌جاهی هر کدام بخشی از این زنجیره تاریخی را نمایندگی می‌کنند. بنابراین، دیجیتال‌سازی آنها فقط اقدامی برای نگهداری یک متن قدیمی نیست؛ بلکه نوعی بازگرداندن حافظه تاریخی شهر به فضای عمومی و دانشگاهی است.

از سوی دیگر، این اقدام می‌تواند زمینه همکاری میان سازمان‌های میراث فرهنگی، دانشگاه‌ها، گروه‌های زبان و ادبیات فارسی، مراکز مطالعات اسلامی، کتابخانه‌ها و پژوهشگران مستقل را فراهم کند. دانشگاه‌های هند دارای گروه‌های مطالعات فارسی و اردو هستند و بسیاری از پژوهشگران جوان می‌توانند با استفاده از این مجموعه‌ها موضوعات جدیدی را در زمینه تاریخ زبان فارسی، کتیبه‌شناسی، تاریخ اجتماعی دکن، خوشنویسی و مطالعات معماری دنبال کنند.

تجربه تاریخی نیز نشان می‌دهد که کتیبه‌شناسی عربی و فارسی در هند حوزه‌ای قدیمی و جدی از مطالعات علمی بوده است. انتشار مجموعه‌هایی مانند Epigraphia Indo-Moslemica و پژوهش‌های متعدد درباره کتیبه‌های فارسی مناطق مختلف هند، بخش مهمی از میراث علمی این حوزه را شکل داده است. فهرست‌های تخصصی موجود نیز نمونه‌های متعددی از مطالعات کتیبه‌های فارسی از بنگال و آگرا تا گوالیار، آجمیر، حیدرآباد، مادورای و مناطق دیگر هند را نشان می‌دهد.

اکنون فناوری دیجیتال امکان می‌دهد این میراث از مرحله ثبت و نگهداری فراتر رود و به یک منبع باز پژوهشی تبدیل شود. در چنین شرایطی، حتی یک کتیبه کوچک و کمتر شناخته‌شده می‌تواند موضوع یک مقاله دانشگاهی، یک پروژه دانشجویی، یک مستند تاریخی یا یک برنامه آموزشی قرار گیرد. همچنین مقایسه دیجیتال کتیبه‌های مختلف می‌تواند به شناسایی شباهت‌های خطی، واژگانی، ادبی و تاریخی میان مناطق مختلف هند کمک کند.

از این منظر، اقدام سازمان باستان‌شناسی هند را می‌توان بخشی از روند گسترده‌تر تحول میراث مکتوب و سنگی هند از «میراث قابل مشاهده اما کمتر خوانده‌شده» به «میراث قابل دسترس و قابل پژوهش» دانست. کتیبه‌ها سال‌هاست در برابر چشم مردم قرار دارند، اما بخش بزرگی از اطلاعات آنها برای جامعه امروز خاموش مانده است. دیجیتال‌سازی، همراه با خوانش و ترجمه علمی، می‌تواند این سکوت را بشکند.

حفظ میراث تاریخی تنها به معنای حفاظت از ساختمان‌ها و اشیای قدیمی نیست؛ گاهی مهم‌ترین بخش میراث، متنی است که بر روی یک سنگ حک شده و نام، تاریخ و داستانی را برای نسل‌های آینده باقی گذاشته است. کتیبه‌های عربی و فارسی هند دقیقاً از همین نوع میراث‌اند. آنها شاهدانی خاموش بر تاریخ چندصدساله این سرزمین هستند و اکنون فناوری دیجیتال می‌تواند امکان شنیده‌شدن صدای این شاهدان خاموش را برای پژوهشگران و نسل جدید فراهم کند.

اگر این پروژه با انتشار تصاویر باکیفیت، متن دقیق، ترجمه‌های معتبر، اطلاعات تاریخی و امکان جست‌وجوی موضوعی و جغرافیایی تکمیل شود، مجموعه کتیبه‌های عربی و فارسی هند می‌تواند به یکی از منابع مهم مطالعات تاریخ فرهنگی و زبانی شبه‌قاره تبدیل شود؛ منبعی که نه‌تنها گذشته حیدرآباد و دکن، بلکه بخش‌هایی از تاریخ پیچیده و چندزبانه هند را برای نسل امروز و آینده قابل مشاهده، مطالعه و بازخوانی خواهد کرد.

منابع:

1.      Archaeological Survey of India (ASI). BharatSHRI: Arabic and Persian Epigraphy Through Ages. Ministry of Culture, Government of India. BharatSHRI – Arabic and Persian Epigraphy Through Ages
2.      Encyclopaedia Iranica – Epigraphy V ,Archaeological Survey of India. Epigraphia Indo-Moslemica. Annual series of studies and records of Arabic and Persian inscriptions from the Indian subcontinent. New Delhi: Archaeological Survey of India.
3.      Epigraphia Indo-Moslemica – Google Books, Archaeological Survey of India. Epigraphia Indica: Arabic and Persian Supplement. New Delhi: Archaeological Survey of India. This series contains scholarly studies of Arabic and Persian inscriptions from different parts of India, including the Deccan.
4.      Bendrey, V. S. A Study of Muslim Inscriptions. A study based substantially on materials published in Epigraphia Indo-Moslemica. A Study of Muslim Inscriptions – Digital Edition
5.      Deccan Chronicle. “Rare Records Reveal Hidden History of India: Arabic and Persian Records Go Digital.” Hyderabad, 28 September 2026. The newspaper report provides the immediate journalistic basis for the article concerning the digitisation of Arabic and Persian inscriptions held by the Archaeological Survey of India.