این مقاله پژوهشی درباره «روابط اردو و فارسی» نوشته دکتر پروفسور محمد عطاالله خان یوسف‌زئی است که دانشگاه کراچی در سال ۲۰۰۲ء به پاس این پژوهش، مدرک دکتری (PhD) را به ایشان اعطا کرد. دکتر صاحب برای تألیف این کتاب صدها کتاب را مورد بررسی و مطالعه قرار داده است که منابع و ارجاعات آنها در پایان هر پنج فصل کتاب درج شده است. این کتاب با حمایت مالی آکادمی ادبیات پاکستان منتشر شده است.
این اثر نخستین بار در سال ۲۰۰۹ء در مجموعه انتشارات انجمن ترقی اردو پاکستان منتشر شد و چاپ دوم آن در سال ۲۰۱۷ء انجام گرفت. چاپ آن توسط فضلی بک، اردو بازار، کراچی صورت گرفته است. همین کتاب موضوع مطالعه ما بوده است.
دکتر صاحب در این کتاب آن‌چنان حجم گسترده‌ای از مطالب درباره زبان اردو گردآوری کرده است که به نظر می‌رسد این کتاب را می‌توان دانشنامه زبان اردو دانست.
علاوه بر این تلاش ارزشمند، دکتر صاحب برای پیشرفت زبان اردو نیز کارهای مهمی انجام داده است، زیرا علاقه عمیقی به ترویج و توسعه زبان اردو داشته است.
همچنین دکتر صاحب مدت زیادی برای تدوین یک روش آسان و مناسب برای تندنویسی اردو (اردو short hand) تلاش کرده است. سرانجام در سال ۱۹۷۷ء روش جدیدی را طراحی کرد که وزارت آموزش و پرورش (نصاب) اسلام‌آباد، بر اساس توصیه کارشناسان، آن را برای تدریس تصویب کرد. همان‌گونه که برای یادگیری تایپ انگلیسی، تمام حروف و کلمات انگلیسی در جمله “a quick brown fox jumps over the lazy dog” گنجانده شده‌اند، به همین ترتیب ایشان برای تمرین تایپ اردو نیز جمله‌ای طراحی کرده است که تمام حروف اردو و شکل‌های آنها را دربر می‌گیرد. آن جمله چنین است: «اگر آپ ضابطہ زور و ثبات پر عمل کریں تو ذلت سے بچ جائیں، خوش ظفر قوت ژال اور ڈٹ کر لڑنے کا حوصلہ و غیرت پیدا ہو».
دکتر صاحب همچنین کتاب‌هایی درباره «ارتقای تندنویسی اردو» (short hand) و «قانونی سندنویسی» تألیف کرده است. همچنین کتاب انگلیسی پروفسور کلیم‌الدین احمد با عنوان (IDOLS) را با نام «اصنام» به اردو ترجمه کرده است. کتاب انگلیسی دکتر رفیق مرزا با عنوان (the prophet & the mankind) را نیز به اردو با عنوان «رسول اکرم اور بنی نوع انسان» ترجمه کرده است. جناب منظر عارفی در نقد این کتاب، در مقاله‌ای که در شماره نوامبر سال ۲۰۱۱ء مجله دوماهنامه «سربکف» کراچی منتشر شده است، نوشته است که با مطالعه تألیف دکتر صاحب با عنوان «اردو زود نویسی» این احساس به وجود می‌آید که تنها کسانی می‌توانند دشواری‌های به وجود آوردن یک هنر جدید را درک کنند که خود با بریدن صخره‌های سخت و سنگلاخ، راه‌های جدیدی ساخته باشند.
در ۲۳ ژوئیه ۲۰۱۰ء مراسم رونمایی از کتاب «روابط اردو و فارسی» در شورای هنر پاکستان، کراچی با ریاست اندیشمند، شاعر و ادیب، پروفسور سحر انصاری برگزار شد. آقای انصاری در سخنرانی ریاست خود گفت که دکتر صاحب گنجینه بزرگی را در قالب یک کتاب به جامعه ارائه کرده است. در ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۰ء نیز انجمن ترقی اردو مراسم رونمایی از کتاب «روابط اردو و فارسی» را برگزار کرد.
ریاست این برنامه را رئیس انجمن ترقی اردو، جناب آفت احمد خان، بر عهده داشت. در این مراسم پروفسور افتخار اجمل شاهین درباره توانایی‌های ادبی و خلاقانه و خدمات دکتر صاحب سخن گفت و او را «سرباز خاموش» نامید. در ۱۵ اوت ۲۰۱۰ء، منتقد مجله جنگ ساندی مگزین نوشت که نویسنده مقاله خود را پس از تلاش، تحقیق و جست‌وجوی فراوان به رشته تحریر درآورده و جنبه‌های مختلف «روابط اردو و فارسی» را به‌طور کامل بررسی کرده است که بی‌تردید شایسته تقدیر است.
دکتر محمودالرحمان نیز دکتر صاحب را «یک سرباز اردو» نامیده است. او در مقاله خود نوشته است که از نظر وی، در سراسر پاکستان، «اردو زودنویسی» نخستین اثر در نوع خود است. دکتر جمیل جالبی نیز درباره دکتر صاحب گفته است که ایشان پس از تلاش و کوشش بسیار، برای تندنویسی اردو اصول جدیدی تنظیم کرده و به این منظور نشانه‌ها و علائم جدیدی ابداع کرده است.
پروفسور افتخار اجمل شائین در مقاله‌ای که در مجله بین‌المللی «نکهار» منتشر شده است، دکتر صاحب را «مجاهد خاموش اردو» نامیده است. او می‌نویسد که دکتر صاحب برای زبان اردو آن‌قدر کار کرده است که با مشاهده آنها احساس خوشایند و دلگرم‌کننده‌ای به انسان دست می‌دهد. دکتر صاحب به مدت سه سال در رادیو پاکستان به عنوان مترجم پاره‌وقت کار کرد. همچنین به مدت هفت سال در مجلس ملی به کار ترجمه مشغول بود.
ایشان در شمار نویسندگان کتاب‌های درسی برای پایه‌های ششم و هشتم نیز قرار داشت. همچنین عضو کمیته بازنگری برنامه درسی اردو بود. در مجله نیوی نیوز نیز به عنوان سردبیر پاره‌وقت خدمات خود را انجام داد.
پیش از آنکه درباره کتاب «روابط اردو و فارسی» نقد و بررسی ارائه کنیم، بهتر است ابتدا اندکی درباره زبان ملی مظلوم ما، یعنی اردو، سخن بگوییم. از سوی خود اعلام عمومی می‌کنیم و همه مردم، خاص و عام، را نیز آگاه می‌سازیم که اردو زبان ملی پاکستان است.
در چهارده نکته قائداعظم، بند یازدهم عبارت بود از: «حفاظت از زبان اردو و خط آن». بنیان‌گذار پاکستان، قائداعظم محمدعلی جناح، پس از تأسیس پاکستان، در داکا در تاریخ ۲۴ مارس ۱۹۴۸ء فرمود: «در این استان، مردم استان می‌توانند برای استفاده اداری، هر زبانی را که می‌خواهند انتخاب کنند. این مسئله صرفاً بر اساس خواست مردم استان خواهد بود. اما زبان رسمی پاکستان که وسیله تفاهم و ارتباط میان استان‌های مختلف کشور باشد، تنها می‌تواند یک زبان باشد و آن اردو است؛ به جز اردو هیچ زبان دیگری [چنین جایگاهی] ندارد».
سپس در قانون اساسی سال ۱۹۷۳ء نیز اردو به عنوان زبان ملی و رسمی پاکستان پذیرفته شد.
تا سال ۱۹۸۸ء، مهلتی پانزده‌ساله برای اجرای آن در نظر گرفته شد. جنبش پاکستانِ مسلمانان شبه‌قاره نیز با همین زبان به راه افتاده بود. هنگامی که هندوها پس از پیروزی در انتخابات در تمام استان‌های هند، زبان هندی را به عنوان زبان ملی هند اعلام کردند، تعصب هندوها علیه مسلمانان آشکارتر شد.
پس از آن، اردو به عنوان زبان مسلمانان هند مطرح شد. اردو زبانی است که در سراسر جهان صحبت و فهمیده می‌شود. این زبان از نظر شمار گویشوران، دومین زبان بزرگ جهان معرفی شده است. بر اساس قوانین سازمان ملل متحد، در کشورهای مختلف، زبان اکثریت به عنوان زبان ملی شناخته شده است. دکتر جمیل جالبی، رئیس مقتدره قومی زبان، در گفت‌وگویی با روزنامه جنگ لاهور در تاریخ ۵ مارس ۱۹۸۸ء اظهار داشت: «مؤسسه ما تمام آمادگی‌های لازم و کامل را برای اجرای اردو انجام داده است. اگر حکومت در حال حاضر بخواهد اردو را اجرا کند، هیچ مشکلی برای اجرای آن پیش نخواهد آمد.» مقتدره نیز همین موضوع را در نامه شماره ۶۰/۸۵ (الف) مورخ ۲۹ ژوئن ۱۹۸۶ء خطاب به بخش کابینه، دولت پاکستان (ضمیمه ۲۰) نوشته بود: «مقتدره تمام اقدامات اساسی و ضروری را که در روند اجرای [اردو] اهمیت دارد، به طور کامل انجام داده است».
نخستین بار در بلوچستان، غوث بخش بزنجو، فرماندار وقت، در تاریخ ۶ مه اعلام کرد که از ۸ مه زبان اداری استان بلوچستان اردو خواهد بود.
پس از آن، ارباب سکندر خان خلیل در استان سرحد (که اکنون خیبر پختونخوا نامیده می‌شود) اردو را به عنوان زبان اداری اعلام کرد. سپس ملک معراج خالد، وزیر اعلی پنجاب، نیز اعلام کرد که ظرف یک سال زبان تمام ادارات پنجاب اردو خواهد شد. با وجود اینکه اکثریت مردم پاکستان اردو را صحبت می‌کنند، می‌فهمند و می‌نویسند، مردم این کشور تاکنون از این حق محروم مانده‌اند. در اجرای اردو در پاکستان، زبان انگلیسی مانع ایجاد کرده است.
زیرا هنگام خروج انگلیسی‌ها، تعدادی انگلیسی‌مآب را برای حفاظت از منافع خود باقی گذاشتند که مانع رواج اردو به عنوان زبان ملی هستند. بوروکرات‌های پاکستان، که باید آنان را «انجمن اتحاد» افسران CSS نامید، فرزندان خود را در مدارس مبلغان مسیحیِ اربابان انگلیسی با سیستم آموزش انگلیسی‌زبان تحصیل می‌دهند. ۹۸ درصد کودکان پاکستان در مدارس اردو-متوسط تحصیل می‌کنند.
این انگلیسی‌مآبان برای اداره نظام حکومتی، آزمون‌های رقابتی، CSS ،PCS و ISSB را به زبان انگلیسی برگزار کرده‌اند. به همین دلیل، دانش‌آموزان بااستعداد مدارس اردو-متوسط در این آزمون‌ها شکست می‌خورند. فرزندان بوروکرات‌ها، افسران ارشد نظامی، سرمایه‌داران و زمینداران بزرگ که انگلیسی را روان صحبت می‌کنند، در این آزمون‌های رقابتی موفق می‌شوند.
در بخش «چند کلمه» از کتاب روابط اردو و فارسی، اندیشمند، ادیب، شاعر و روزنامه‌نگار مشهور، جمیل‌الدین عالی مرحوم، می‌نویسد که با توجه به سنت انجمن، برای هموارتر کردن روابط میان اردو و فارسی، از این اثر انجمن نیز استقبال خواهد شد.
مسلمانان در سال ۷۱۱ء، برابر با ۹۳ هجری، از طریق سند وارد شبه‌قاره شدند. ژنرال عرب، محمد بن قاسم، راجا داهر را شکست داد و مانند آریایی‌ها در اینجا سکونت گزید. سپس زبان رابطی به نام هندوی به وجود آمد. در سال ۱۰۰۵ء، محمود غزنوی ملتان و اوچ را تصرف کرد و سلطه قرامطه (اسماعیلیان) را پایان داد. پس از آن، صوفیان بزرگ آمدند و علاوه بر تبلیغ، در ایجاد و گسترش روابط زبانی نیز نقش مهمی ایفا کردند.
در سال ۱۲۰۶ء، قطب‌الدین ایبک پایه‌های رسمی سلطنت مسلمانان در شبه‌قاره را بنا نهاد. زبان‌ها همواره از تغییرات زمان و مکان تأثیر می‌پذیرند. در دهلی، در نتیجه ارتباط میان مسلمانان و هندیان، زبان جدیدی به سرعت در حال شکل‌گیری بود. از زمان بابر، زبان عمومی مسلمانان فارسی بود. با ارتباط و معاشرت مردم با یکدیگر، زبان ترکیبی‌ای رواج پیدا کرد که نقش زبان رابط را ایفا می‌کرد. این زبان نه فارسی بود و نه هندی قدیم.
صوفیان نخستین کسانی بودند که این زبان را وسیله بیان خود قرار دادند. بعدها این زبان هندوی، کھڑی بولی یا اردو نامیده شد. همین زبان اردو، زبان رایج امروز است.
پروفسور سحر انصاری، دانشمند، ادیب و شاعر، در پیشگفتار این کتاب می‌نویسد که اردو یک زبان ترکیبی است. این زبان به خانواده زبان‌های آریایی تعلق دارد و علاوه بر هندی، واژه‌هایی از زبان‌های عربی، فارسی، ترکی، پرتغالی، انگلیسی و فرانسوی نیز به صورت واژه‌های دخیل در آن وجود دارد.
این روند اقتباس و بهره‌گیری از زبان‌های دیگر همچنان ادامه دارد و در آینده نیز ادامه خواهد داشت. با این حال، تأثیر زبان فارسی بر اردو بیشتر بوده است. یکی از دلایل آن این است که فارسی برای مدت طولانی زبان رسمی بوده است. علما نیز فارسی را به عنوان وسیله بیان خود به کار می‌بردند. بخش قابل توجهی از ذخیره شعر و ادب و علوم و فنون به زبان فارسی، مدیون ادیبان و نویسندگان شبه‌قاره هند و پاکستان است.
دکتر صاحب، نویسنده کتاب، می‌نویسد که اردو زبان ملی پاکستان، زبان رابط در شبه‌قاره، بزرگ‌ترین زبان جهان اسلام از نظر شمار گویشوران و دومین زبان بزرگ جهان است. در شکل‌گیری این زبان، گویش‌ها و زبان‌های بسیاری سهم داشته‌اند. تمام اقوامی که وارد شبه‌قاره شدند، از مسیر افغانستان و ایران آمدند. از دوره آریایی‌ها تا زبان‌هایی که همراه مسلمانان وارد شدند، زبان اصلی فارسی بود.
زبان کتاب مقدس آریایی‌ها، یعنی ودا، با زبان اوستای مقدس ایران باستان شباهت عمیقی دارد. بنابراین، در تاریخ چهار هزار ساله شبه‌قاره، از نظر زبانی فارسی برتری داشته است. در ساخت و شکل‌گیری زبان اردو، بزرگ‌ترین نقش را فارسیِ دوره‌های مختلف داشته است. اما انگلیسی‌ها به محض آنکه سلطه خود را بر شبه‌قاره برقرار کردند، جایگاه رسمی فارسی را از میان بردند. زبان مادر همه علوم است.
در پاکستان، به دلیل اینکه اردو زبان ملی نشده و آزمون‌های رقابتی به زبان انگلیسی برگزار می‌شوند، ۹۴ درصد کودکان کشور در مسیر پیشرفت عقب می‌مانند.
دکتر صاحب در این کتاب شش فصل تنظیم کرده است. در فصل اول روابط تاریخی فارسی و اردو را بیان کرده است، زیرا ژنرال مسلمان، محمد بن قاسم، از طریق سند وارد شبه‌قاره شد و پس از شکست دادن راجا داهر، وارد این سرزمین شد.
از این رو، میان عربی و سند روابطی شکل گرفت. در ارتش‌های مسلمان، زبان و فرهنگ اقوام رومی، ایرانی، هندی و دیگر اقوام تحت تأثیر زبان عربی قرار گرفت. این زبان‌ها به اردو تبدیل شدند. بر اساس یک روایت، ام‌المؤمنین حضرت عایشه رضی‌الله‌عنها توسط یک زط (جت) هندی درمان شده بود که مسلمان شده و در مدینه سکونت گزیده بود. همچنین حضرت علی رضی‌الله‌عنه همسری به نام محترمه خوله حنفیه رضی‌الله‌عنها داشت که از سند بود. در آنجا رفت‌وآمد مردم هند وجود داشت.
در فصل دوم، درباره روابط زبانی نوشته شده است که فارسی و سانسکریت به خانواده زبان‌های هند و آریایی تعلق دارند؛ بنابراین، فارسی جدید و اردو در اصل از یک ریشه برخوردارند. در فصل سوم، در زمینه روابط دستوری و قواعد زبان نوشته شده است که قواعد اردو تحت تأثیر قواعد فارسی شکل گرفته و نحو فارسی از عرب‌ها تقلید کرده است. اردو و فارسی هر دو زبان‌های هند و آریایی معرفی شده‌اند. در فصل چهارم، درباره روابط ادبی نوشته شده است که شعر اردو تحت تأثیر فارسی رشد و شکوفایی یافته است.
اردو از ادبیات انگلیسی نیز بهره برده است. در شعر اردو، تأثیر هندی غالب بوده است. آغاز شعر اردو با صوفیان بزرگ پیوند دارد. امیر خسرو با ترکیب زبان‌های فارسی و هندی شعر می‌سرود. واژه‌های فارسی وارد زبان اردو شدند. در اردو، تأثیرات هندی و فارسی در کنار یکدیگر دیده می‌شود. بر اردوِ پاکستان، تأثیر عربی و فارسی و بر اردوِ هند، تأثیر سانسکریت با گذشت زمان بیشتر شده است.
در فصل پنجم درباره روابط احتمالی آینده سخن گفته شده است. دکتر صاحب می‌نویسد که منافع ملی ما در این است که در فراگیری زبان‌های خارجی، توجه بیشتری به عربی و فارسی داشته باشیم، زیرا این دو زبان در ساخت و شکل‌گیری اردو سهم بزرگی داشته‌اند. زبان‌های عربی، فارسی و اردو، زبان‌های مسلمانان هستند. بنابراین، سازمان همکاری اسلامی (OIC) باید اهمیت ارتباط زبانی جهان اسلام را درک کند.
این روابط زبانی را باید گسترده‌تر کرد. در فصل ششم، «حرف آخر»، نوشته شده است که زبان اردو یادگار دوران طلایی مسلمانان در شبه‌قاره است. پیش از آریایی‌ها، زبان دراویدی وجود داشت. سپس سانسکریت جای آن را گرفت. هندوی زبان ارتباط بود و بعدها به ریخته تبدیل شد. ابوالفضل آن را «زبان روزگار» نامید. مورخان اروپایی آن را با نام هندوستانی یاد کرده‌اند. این زبان با عنوان اردوی معلی نامیده شد و سرانجام به نام اردو شناخته شد.
دوستان!
پروفسور دکتر محمد عطاالله خان نیازی، علاوه بر کتاب مورد بررسی، یعنی «روابط اردو و فارسی»، روش جدیدی برای «اردو زودنویسی» (short hand) نیز ابداع کرده است. پیش از این، به پیروی از تندنویسی انگلیسی، اردو برخلاف رسم‌الخط خود از چپ به راست نوشته می‌شد. اکنون دکتر صاحب روشی را طراحی کرده است که بر اساس آن، اردو از راست به چپ نوشته می‌شود. دکتر محمودالرحمان درباره کتاب مورد بررسی، ایشان را «یک سرباز اردو» نامیده است.
جمیل‌الدین عالی سخنان تحسین‌آمیزی درباره این اثر بیان کرده است. دکتر جمیل جالبی به ایشان لقب «کسی که صخره‌های سخت را می‌شکافد» داده است. پروفسور سحر انصاری گفته است که دکتر صاحب یک «کار شایسته تحسین» انجام داده است. پروفسور افتخار اجمل شاهین نیز به دلیل خدمات ادبی، عملی و پژوهشی دکتر صاحب، او را «یک سرباز خاموش اردو» نامیده است. افزون بر این، مبین مرزا، سرور جاوید، پروفسور انوار احمد زئی، پروفسور جان عالم و شهاب قدوایی و چه بسیار افراد دیگری، درباره خدمات دکتر صاحب به زبان اردو سخنان تحسین‌آمیز و تقدیرکننده‌ای نوشته‌اند.
مسئولان و صاحبان قدرت ما همواره به خوانندگان و نوازندگان، ورزش و سرگرمی، کمونیست‌های خداگریز و روزنامه‌نگاران سکولار جوایز ریاست جمهوری اعطا می‌کنند. آیا دکتر صاحب به دلیل خدمات خود به زبان ملی پاکستان شایسته دریافت جایزه ریاست جمهوری نیست؟ پاسخ این است: قطعاً شایسته آن است. صاحبان قدرت باید به چنین سربازان خاموشی مانند دکتر صاحب نیز توجه کنند.
نویسنده: میر افسر امان
https://www.urdupoint.com/daily/column/mir-afsar-aman/25269/urdu-or-farsi-k-rawabit.html
نظر شما