مرکز ملی هنر های نمایشی هند در بمبئی، نهادی برای پاسداری از میراث و توسعه هنرهای معاصر
مرکز ملی هنرهای نمایشی هند، موسوم به NCPA (National Centre for the Performing Arts)، یکی از مهم‌ترین و معتبرترین نهادهای فرهنگی و هنری هند و از شاخص‌ترین مراکز هنرهای نمایشی در شهر بمبئی است. این مجموعه که در منطقه ساحلی و فرهنگی نریمان پوینت (Nariman Point) در جنوب بمبئی قرار دارد، از نخستین مراکز چندمنظوره و چندسالنۀ فرهنگی در جنوب آسیا به شمار می‌رود و از زمان شکل‌گیری خود، مأموریت اصلی‌اش را حفظ، معرفی و گسترش میراث هنری هند در کنار ایجاد ارتباط میان هنرهای سنتی و جریان‌های نوین هنری قرار داده است. فعالیت‌های این مرکز طیف گسترده‌ای از موسیقی، رقص، تئاتر، اپرا، سینما، ادبیات، عکاسی، موسیقی کلاسیک هند، موسیقی کلاسیک غربی، موسیقی جاز و موسیقی مجلسی را دربرمی‌گیرد و امروزه این مرکز میزبان صدها برنامه هنری در طول سال است.
پیدایش مرکز ملی هنرهای نمایشی هند را باید در اندیشه و تلاش دو شخصیت برجسته، جی. آر. دی. تاتا (J. R. D. Tata) و دکتر جمشید جهانگیر بابا (Jamshed J. Bhabha)، جست‌وجو کرد. ایده اصلی از دغدغه دکتر جمشید بابا درباره ضرورت ایجاد نهادی ملی برای حفاظت از هنرهای نمایشی هند سرچشمه گرفت. او معتقد بود بخش بزرگی از میراث موسیقایی و نمایشی هند طی قرن‌ها از طریق انتقال شفاهی و استاد ـ شاگردی حفظ شده است و با از میان رفتن نسل استادان سنتی، بخش مهمی از این میراث نیز ممکن است در معرض فراموشی قرار گیرد. از همین رو، ایجاد مرکزی ملی برای ثبت، آموزش، پژوهش، آرشیو و اجرای هنرهای نمایشی، ضرورتی فرهنگی تلقی می‌شد. دکتر بابا در سال ۱۹۶۵ در نامه‌ای به تراست دورابجی تاتا بر اهمیت این میراث و ضرورت ایجاد چنین مرکزی تأکید کرده بود. با حمایت J. R. D. Tata و همراهی افرادی همچون پروفسور رستم چوکسـی، سرانجام زمینه مالی و نهادی لازم برای تحقق این اندیشه فراهم شد و تراست دورابجی تاتا نیز برای ساخت این مرکز کمک مالی قابل توجهی اختصاص داد.
مرکز ملی هنرهای نمایشی هند در ژوئن ۱۹۶۶ با عنوان National Institute of Performing Arts به‌عنوان یک موقوفه عمومی به ثبت رسید و در نوامبر ۱۹۶۷ نام کنونی خود، یعنی National Centre for the Performing Arts، را به دست آورد. در آن زمان، زمین مورد نیاز برای احداث مجموعه اصلی هنوز آماده نشده بود. دکتر بابا برای حل این مشکل پیشنهاد کرد بخشی از زمین‌های دریا در انتهای منطقه مارین درایو و نریمان پوینت استحصال شود. عملیات استحصال زمین چندین سال به طول انجامید و در همین فاصله، او تصمیم گرفت فعالیت‌های فرهنگی مرکز متوقف نشود. ازاین‌رو، مرکز در مکانی موقت در مجموعه یادبود Bhulabhai Desai در منطقه Breach Candy مستقر شد و در آنجا یک استودیوی ضبط، سالن کوچک و کتابخانه ایجاد گردید. سرانجام در ۲۹ دسامبر ۱۹۶۹، این مجموعه موقت توسط نخست‌وزیر وقت هند، ایندیرا گاندی، افتتاح شد و مراسم افتتاحیه با برنامه‌ای هنری همراه بود. ساخت مجموعه اصلی در زمینی که از دریا استحصال شده بود، مرحله‌ای مهم در تاریخ معماری و فرهنگی بمبئی محسوب می‌شود. دکتر بابا برای طراحی و تجهیز این مجموعه به دنبال بهره‌گیری از تجربه‌های جهانی بود و برای طراحی سالن اصلی، فیلیپ جانسون (Philip Johnson)، معمار برجسته آمریکایی، و برای مسائل آکوستیک، سیریل هریس (Cyril Harris)، متخصص مشهور آکوستیک، را انتخاب کرد. نتیجه این همکاری، شکل‌گیری مجموعه‌ای بود که از همان ابتدا تلاش می‌کرد الزامات هنری و معماری هند را با دانش فنی و معماری بین‌المللی پیوند دهد.
یکی از مهم‌ترین بخش‌های این مجموعه، Tata Theatre است که سنگ‌بنای آن در ۱۷ آوریل ۱۹۷۶ توسط J. R. D. Tata گذاشته شد. این سالن در سال ۱۹۸۲ افتتاح شد و طراحی آن به‌گونه‌ای انجام گرفت که پاسخگوی ویژگی‌های بصری و صوتی موسیقی، به‌ویژه موسیقی کلاسیک هند، باشد. Tata Theatre امروز ظرفیت ۹۶۰ صندلی دارد و با برخورداری از صحنه گردان، آکوستیک ممتاز و چشم‌اندازی از دریا، یکی از سالن‌های شاخص NCPA برای اجرای موسیقی کلاسیک هند، موسیقی مجلسی غربی و تئاتر محسوب می‌شود. در کنار Tata Theatre، Experimental Theatre یکی از فضاهای مهم و تأثیرگذار مرکز ملی هنرهای نمایشی هند در حوزه تئاتر مدرن و تجربی است. سنگ‌بنای این سالن در سال ۱۹۸۲ گذاشته شد و در ۲۶ آوریل ۱۹۸۶ افتتاح گردید. طراحی آن بر اساس مفهوم Black Box Theatre شکل گرفته است؛ فضایی انعطاف‌پذیر که در آن صندلی‌ها قابلیت جابه‌جایی دارند و می‌توان چیدمان سالن را متناسب با نوع اجرا تغییر داد. همین ویژگی باعث شده است که این سالن به بستری مهم برای نمایش‌های تجربی، تئاترهای نوآورانه، اجراهای کوچک موسیقی و رقص و همچنین کارگاه‌های آموزشی تبدیل شود. در مراسم افتتاحیه نیز نمایش *Tarantula Tanzi* به کارگردانی Alyque Padamsee اجرا شد.
یکی دیگر از سالن‌های مهم مجموعه، Godrej Theatre است که به‌طور ویژه برای هنر رقص طراحی شده است. این سالن در سال ۱۹۸۵ افتتاح شد و ظرفیت آن در اطلاعات فعلی مرکز ملی هنرهای نمایشی هند حدود ۱۷۷ نفر است. ابعاد نسبتاً کوچک سالن موجب ایجاد فضایی صمیمی میان هنرمند و تماشاگر شده و آن را به مکانی مناسب برای اجراهای رقص، کلاس‌های آموزشی، کارگاه‌ها، سخنرانی‌ها و نمایش فیلم تبدیل کرده است. Little Theatreنیز از قدیمی‌ترین فضاهای اجرایی این مرکز است که در سال ۱۹۷۵ افتتاح شد. این سالن با ظرفیت حدود ۱۱۲ تا ۱۱۴ نفر، برخلاف نام کوچک خود، نقش مهمی در حمایت از استعدادهای نوظهور دارد. موسیقی‌دانان جوان، شاعران، رقصندگان و هنرمندان تازه‌کار می‌توانند در این فضا آثار خود را ارائه کنند. این سالن همچنین برای نمایش فیلم، نشست‌های تخصصی، سخنرانی‌ها و برنامه‌های فرهنگی مورد استفاده قرار می‌گیرد و به همین دلیل، یکی از فضاهای مهم این مرکز برای ارتباط مستقیم میان هنرمندان جوان و مخاطبان به شمار می‌رود. اما شاید مهم‌ترین و شناخته‌شده‌ترین سالن مرکز ملی هنرهای نمایشی هند ، Jamshed Bhabha Theatre باشد که به نام بنیان‌گذار این مرکز نام‌گذاری شده است. این سالن در سال ۱۹۹۹ افتتاح شد و دارای صحنه‌ای از نوع Proscenium با ظرفیت ۱۱۰۹ نفر است. امکانات فنی پیشرفته آن امکان اجرای تولیدات بزرگ و پیچیده، از ارکسترهای گسترده و اپرا گرفته تا باله و نمایش‌های موزیکال را فراهم می‌کند. معماری داخلی سالن نیز دارای ویژگی‌های چشمگیری، از جمله پلکان مرمرین تاریخی و سرسرای دوطبقه است. این سالن امروزه یکی از مهم‌ترین فضاهای اجرای تولیدات بزرگ هنری و بین‌المللی در بمبئی محسوب می‌شود.
تاریخچه Jamshed Bhabha Theatre خود داستانی قابل توجه دارد. در ساعات اولیه ۳۱ دسامبر ۱۹۹۷، زمانی که ساختمان تقریباً آماده افتتاح بود، آتش‌سوزی شدیدی بخش عمده بنا را نابود کرد. بااین‌حال، دکتر جمشید بابا به جای کنار کشیدن از پروژه، تصمیم گرفت بازسازی سالن بلافاصله آغاز شود. این تصمیم نمادی از اراده و نگاه بلندمدت او به فرهنگ بود و ساختمان در کمتر از دو سال دوباره ساخته و آماده بهره‌برداری شد. سرانجام سالن در ۲۴ نوامبر ۱۹۹۹ افتتاح شد و به یاد بنیان‌گذار NCPA، نام Jamshed Bhabha Theatre را بر خود گرفت. مرکز ملی هنرهای نمایشی هند تنها مجموعه‌ای از سالن‌های نمایش نیست، بلکه مجموعه‌ای گسترده از امکانات پژوهشی، آموزشی و آرشیوی را نیز در خود جای داده است. کتابخانه‌ها و مجموعه‌های شنیداری، استودیوهای ضبط، آرشیوهای مربوط به موسیقی، تئاتر و رقص، فضاهای آموزشی و پژوهشی و امکانات تخصصی برای مطالعه موسیقی و هنرهای نمایشی، این مرکز را از یک محل صرفاً اجرایی فراتر برده و به یک نهاد فرهنگی ـ پژوهشی تبدیل کرده است. در این چارچوب، هدف این مرکز تنها برگزاری برنامه نیست؛ بلکه ثبت و مستندسازی میراث هنری، انتقال دانش به نسل‌های آینده، حمایت از پژوهش و فراهم کردن زمینه برای تجربه‌های جدید هنری نیز بخشی از مأموریت آن است. از دیگر بخش‌های قابل توجه مرکز ملی هنرهای نمایشی هند می‌توان به Piramal Art Gallery اشاره کرد که فعالیت خود را در سال ۱۹۸۷ با عنوان «مرکز عکاسی به‌عنوان یک شکل هنری» آغاز کرد و بعدها با نام گالری پیرامال شناخته شد. این گالری از آن جهت اهمیت دارد که این مرکز را از محدوده هنرهای نمایشی فراتر می‌برد و ارتباط میان هنرهای تجسمی و هنرهای اجرایی را مورد توجه قرار می‌دهد. این مرکز طی سال‌ها آثار عکاسان برجسته هندی و بین‌المللی را به نمایش گذاشته و در گسترش جایگاه عکاسی هنری در هند نقش داشته است.
فعالیت‌های NCPA از ابتدا بر تعامل میان سنت و نوآوری استوار بوده است. یکی از نمونه‌های برجسته این رویکرد، مجموعه برنامه‌های East-West Encounters بود که طی سال‌های ۱۹۸۳ تا ۱۹۸۶ برگزار شد و در آن آهنگسازان و هنرمندان به بررسی امکان آفرینش هنری بر پایه تعامل میان منابع هندی و غربی پرداختند. این برنامه‌ها حوزه‌هایی همچون موسیقی، فلسفه، رقص، هنرهای تجسمی و تئاتر را دربرمی‌گرفت و نشان می‌داد که NCPA خود را صرفاً حافظ میراث گذشته نمی‌داند، بلکه به دنبال ایجاد گفت‌وگویی خلاق میان فرهنگ‌ها و سنت‌های هنری مختلف است.
یکی دیگر از رویدادهای مهم تاریخ مرکز ملی هنرهای نمایشی هند ، جشنواره Ardha Katha در اوت ۱۹۹۷ بود که به مناسبت پنجاهمین سالگرد استقلال هند برگزار شد. این برنامه یک جشن یک‌هفته‌ای بود که طی آن هنرمندان برجسته شاخه‌های گوناگون هنرهای نمایشی گرد هم آمدند. این رویداد با کنسرت نیمه‌شب راوی شانکار و ذاکر حسین در ۱۴ اوت ۱۹۹۷ آغاز شد و نمونه‌ای از جایگاه NCPA در ایجاد پیوند میان نسل‌ها، سبک‌ها و گونه‌های مختلف هنر هند بود. در طول فعالیت این مرکز، بسیاری از برجسته‌ترین هنرمندان هند و جهان در این مجموعه به اجرای برنامه پرداخته‌اند. از میان هنرمندان هندی می‌توان به چهره‌هایی چون Ravi Shankar، M. S. Subbulakshmi، Ustad Vilayat Khan، Birju Maharaj، Kelucharan Mohapatra، Parveen Sultana و شمار دیگری از استادان موسیقی، رقص و تئاتر اشاره کرد. در عرصه بین‌المللی نیز این مرکز هنری میزبان هنرمندان، ارکسترها، گروه‌های باله، اپرا و تئاتر از کشورهای مختلف بوده است. حضور این هنرمندان نشان‌دهنده جایگاه مرکز ملی هنرهای نمایشی هند به‌عنوان یک پل فرهنگی میان هند و جهان است. این مرکز همچنین در توسعه موسیقی ارکسترال در هند نقش مهمی ایفا کرده است. ارکستر سمفونیک هند (Symphony Orchestra of India) در سال ۲۰۰۶ در این مرکز فرهنگی شکل گرفت و به یکی از مهم‌ترین ارکسترهای حرفه‌ای هند تبدیل شد. حضور این ارکستر در برنامه‌های بین‌المللی، از جمله اجرای سمفونی نهم بتهوون در پنجمین جشنواره جهانی ارکسترهای سمفونیک در مسکو در سال ۲۰۱۰، جایگاه مرکز ملی هنرهای نمایشی هند را در عرصه موسیقی کلاسیک بین‌المللی بیش از پیش تثبیت کرد.
اهمیت مرکز ملی هنرهای نمایشی هند تنها در تعداد سالن‌ها یا شمار برنامه‌های آن خلاصه نمی‌شود؛ اهمیت اصلی این مرکز در نگاه نهادی و بلندمدت آن به فرهنگ است. این مرکز از یک سو وظیفه حفظ میراث موسیقی، رقص و تئاتر هند را بر عهده دارد و از سوی دیگر، بستری برای تجربه‌های تازه، هنرهای معاصر، همکاری‌های بین‌المللی و تربیت نسل جدید هنرمندان فراهم می‌کند. به همین دلیل، این مرکز را می‌توان نمونه‌ای موفق از پیوند میان میراث، آموزش، پژوهش، اجرا و نوآوری دانست. در واقع، فلسفه وجودی آن بر این اصل استوار است که حفظ میراث فرهنگی تنها با نگهداری آثار گذشته تحقق نمی‌یابد، بلکه باید امکان انتقال، آموزش، اجرا، بازآفرینی و گفت‌وگوی آن میراث با جهان معاصر نیز فراهم شود. از این منظر، مرکز ملی هنرهای نمایشی هند را می‌توان یکی از مهم‌ترین نهادهای فرهنگی بمبئی و هند دانست؛ نهادی که در طول بیش از نیم قرن فعالیت، از یک ایده فرهنگی در ذهن جمشید بابا و جی. آر. دی. تاتا به مجموعه‌ای ملی و بین‌المللی تبدیل شده است. امروز این مرکز هنری در نریمان پوینت نه‌تنها یکی از مهم‌ترین مکان‌های اجرای موسیقی، تئاتر، رقص و اپرا در هند است، بلکه به‌عنوان فضایی برای آموزش، پژوهش، آرشیو، گفت‌وگوی فرهنگی و تجربه‌های هنری جدید نیز فعالیت می‌کند. وب‌سایت رسمی این مرکز، این مرکز را امروز میزبان بیش از ۷۰۰ برنامه در سال معرفی می‌کند؛ رقمی که نشان‌دهنده استمرار نقش آن در زندگی فرهنگی معاصر هند است. از همین رو، مرکز ملی هنرهای نمایشی بمبئی را می‌توان یکی از نمونه‌های برجسته نهادسازی فرهنگی در هند معاصر دانست؛ نهادی که توانسته است میان سنت و مدرنیته، میراث هند و هنر جهانی، آموزش و اجرا، و حفاظت فرهنگی و نوآوری هنری پیوند برقرار کند. جایگاه آن در نریمان پوینت، در کنار دریا و در قلب منطقه فرهنگی و اقتصادی بمبئی، خود نمادی از این اندیشه است که فرهنگ و هنر نه حاشیه‌ای بر زندگی اجتماعی، بلکه بخشی اساسی از هویت و توسعه یک جامعه به شمار می‌رود. به همین دلیل، این مرکز طی دهه‌های گذشته به یکی از مهم‌ترین نشانه‌های فرهنگی بمبئی و یکی از شناخته‌شده‌ترین مراکز هنرهای نمایشی هند در سطح بین‌المللی تبدیل شده است. نویسنده این مقاله محمد علی ابوطالبی دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بمبئی می باشد.
علاقمندان می توانند اطلاعات بیشتر به تارنمای این مرکز به آدرس ذیل مراجعه کنند.
نظر شما